«Zaman qalaı, adam qalaı ózgerdi, О́zgergendi, shúkir, qazir kóz kórdi», dep aqyn aıtqandaı, bálkim, osydan 100-200 jyldan keıingi qazaq jýrnalısi kóteretin taqyryptyń ne bolatynyn qaıdam, al bizden 100-200 jyl buryn ómir súrgenderge «Urpaqtaryńda osyndaı-osyndaı júgensizdik, kórgensizdik, kisápirlik bolady. Olar balalaryn kóshede týyp, odan soń bas tartyp, dalaǵa tastap ketedi» dese, záreleri zár túbine ketip, ımandary ushyp, ondaı urpaqtyń nege jetpeı jatyp jelkesi qıylmaıdy, dep shoshıtynyna kámil senemin. Alaıda, qazirgi shyndyq osyndaı.
Jaýtańdaǵan janarlar ata-ananyń qushaǵynda emes, ókimettiń tas qabyrǵadan qalanǵan surqaı úılerinde qazynanyń esebinen tárbıelenip jatyr. Tamaqtary toq, kóılekteri kók. Biraq judyryqtaı sábıdiń jetim júregi boıynan sóli ketip, óńinen túsi ketip, qaltyrap, qatty jel ursa qýaryp jerge túser kúzgi japyraqtaı, úgitilip túsýge de, jel qaıda aıdasa sonda ushardaı, qaltyldaǵan, erteńi beımálim pushaımannyń kúıin keshýde. Tamyrynan nár berer aǵash dińi – ata-ana qanypezer, óz qaǵynan ózi jerip, áláýlátip túk bolmaǵandaı ómir súrýde. Ne jigitte, qazaqtyń qyzy emes pe, qaryndasqa obal bolmasyn degen sezim, ne keler urpaǵy aldyndaǵy jaýapkershilik joq, ne óz qursaǵynan shyqqan bala taǵdyryn oıynshyq etken essiz qyzda túısik joq.
Kireýkelegen janardaǵy túpsiz muń jetim balanyń kóz aıdynyna qaraǵan jannyń júregin ezgendeı. Ata-anasy, ata-ájesi, týǵan-týysqany bar, tórt qubylasy túgel jan túsine bermeıtin ózgeshe muń, ózgeshe taqsyretti kishkentaı bala júregi qalaı kóteredi? Taǵdyry ma, álde, tas mańdaıdyń tal shybyqtaı maıysqaq kezden kóteretin taýqymeti me?!
Ananyń ólsheýsiz meıirimin, ákeden tógiler kól-kósir shýaqty, jup-jumsaq alaqanmen aıalaı sıpaǵandy kórmeı ósip kele jatqan balalar aldynda tek joǵarydaǵy jaýapsyz qyz-jigit qana emes, bárimiz kinálideımiz. «Ulǵa otyz úıden, qyzǵa qyryq úıden, odan qalsa, esiktegi kúń men qotandaǵy qoı baqqan quldan da tyıym», degen halyqtyq tárbıeni joǵaltqanymyzǵa bárimiz jaýaptydaı kórinemiz de turamyz. О́zgeniń qısyq ketip bara jatqan balasyna tyıym aıtý qalǵaly qashan! Qoǵam syrtynan sypsyńdap aıtqan sýyq ósekten góri, adasqandy túzý jolǵa salyp, qudaıshylyǵyn aıtyp, jany ashyǵan adamnyń qatty bolsa da túzý aıtylǵan sózine zárý zaman týǵaly qashan? Meıirimge shóldegen bala júrektiń shóli qashan basylar, orta túsken olqy kóńil qashan tolyp toıynar?
Joq. Túńilýden aýlaqpyz-aý. Qoǵam múldem qatybastanyp, qatygezdikten tas qorǵan soqqanymen, onysy alynbaıtyn qamal da emes eken. Seń sógilip, jylylyq sańylaýdan synalap kirip, sanany jaýlap, joǵarydaǵy qatygezdikten qalanǵan qorǵannyń ishin keýlep qulatatyn aptal meıirimniń alapat qýaty bardaı.
«Bir joly biz joldasym ekeýmiz bir qyzǵa moraldyq turǵyda jáne qarjylaı kómektestik. Jigiti aldap ketip, aıaǵy aýyr bolyp qalǵan ol óziniń nárestesin balalar úıinde qaldyrmaqshy edi. Biz sonda Astanadaǵy «Ana úıi» qoǵamdyq qorynyń kómegine júgindik. Qazirgi tańda ol qyz óziniń nárestesimen birge. Biz, jubaıym ekeýmiz bala árqashanda otbasynda týǵan-týystarymen nemese asyrap alǵan ata-anasymen turý kerek dep esepteımiz.
О́kinishke qaraı, bizdiń balamyz joq. 10 jyl nekede turamyz, alaıda, shańyraǵymyzdan bala kúlkisi estilmeıdi. Ekeýmiz de tolyq otbasynan shyqqan janbyz. Jubaıymmen araqatynasymyz jaqsy bolǵanymen, men balaly bola almaımyn. Sondyqtan da biz 3-4 jastaǵy qyz balany asyrap alsaq qoı dep oılap júretinbiz. Degenmen, qujat jınaý barysy, bıýrokratııalyq kedergilerdi oılaǵanda úreılenemiz. Keıde asyrap alǵyń kelip júrgen balany kórýge múmkindik bola bermeıdi. Kórmeı asyrap alýǵa táýekeliń de jete bermeıdi. Shynymdy aıtsam, qyz balany asyrap ala almaıtynymyzǵa eńsemiz túsip, soǵan kóndigip qalǵanymyzda «Bala asyrap alýǵa qoldaý kórsetý ortalyǵynda» operator bolyp jumys isteıtin tanysymnan «Bala asyrap alýshy ata-analar mektebi» bar ekenin bildim. Bul jańalyqqa qatty qýandym. Ortalyq – balaly bolǵysy kelip júrgen, biraq bul sharýany qalaı tyndyrý kerektigin bilmeıtin biz sııaqty adamdar úshin taptyrmaıtyn mekeme eken. Barlyq jaǵynan tolyqtaı maǵlumat aldyq, psıhologtar, zańgerler kómekke kelip, qazir biz bala asyrap alýǵa qujattardy jınap júrmiz. Úıimizde bala kúlkisi kúmbirlegen kezde ómirimiz baqyttyraq bolatynyna senemin», deıdi «Bala asyrap alýǵa qoldaý kórsetý ortalyǵynyń» kómegine júgingen, óziniń aty-jónin kórsetpeýdi ótingen názik jan.
«17 jasymda, kolledjde bir qyzben birge oqydym, ol balalar úıinen bolatyn. Men ata-anamnan ol qyzdy otbasymyzǵa qabyldaýyn suradym. Biz úshin ásheıinde turmystaǵy úırenshikti, kúndelikti zattar ol úshin jańalyq edi. Ol bizdiń úıde ómirinde birinshi ret qulpynaıdyń, qazaqsha asylǵan ettiń, qazynyń dámin tatty. Qurbym apelsın men lımonnyń aıyrmashylyǵyn bilmeıtin. Bizdiń úıde 3 jyl turǵannan soń ol turmys quryp, balaly boldy. Biz óte tatý ómir súrip, barlyǵyn birge istedik.
Men de turmysta boldym. Qazirgi tańda qyzymdy tárbıeleýdemin. О́mirimde eki qyzym bolǵanyn armandaıtyn edim, biraq taǵdyrdyń jazýy shyǵar, jubaıym ekeýmiz ajyrasyp kettik. Alaıda, jasóspirim qyz balany asyrap alý kókeıimnen shyqpaı, tipti, sol oımen ómir súrýdemin. О́zimdi soǵan daıyndap ınternetten de ártúrli aqparatty oqımyn. Jasóspirimge qoldaý jasap, ony eresek ómirge daıyndaǵym keledi. Árbir bala oǵan qıyn jaǵdaıda kómek kórsetetin jaqyndary bar ekenin bilýi kerek.
Qazir «Bala asyrap alýshy ata-analar mektebine» baryp júrmin. Maǵan boıjetken jasóspirimmen til tabysýdyń jolyn siltep, rýhanı qoldaý kórsetetinine senemin. О́ıtkeni, bul bir kórgendeı ońaı sharýa emestigin bilemin.
Ata-anam da, qyzym da taǵy bir qyz balany asyrap alý sheshimimdi quptap otyr. Barlyǵy sátti aıaqtalatynyna jáne balanyń bóten bolmaıtynyna, meniń analyq mahabbatymnyń eki qyzyma da tolyq jetetinine senemin», deıdi ortalyqqa kelýshi.
Endi ortalyqtyń psıhology Maral Sarbasqyzyn áńgimege tarttyq.
– Bizdiń «Analar úıi» qoǵamdyq qorynyń jumysynyń bir baǵyty daǵdarysqa ushyrap, qundaqtaǵy balasymen qaıda bararyn bilmeı abdyrap qalǵan jandy «Analar úıine» ornalastyryp, anasynyń bóbeginen bas tartpaýyna kómektesý bolsa, ekinshi baǵytyn endi qolǵa aldyq. Jalpy, bizdiń halqymyzdyń jadynda da, qanynda da jetimge qamqor bolý, ony jylatpaıtyn meıirim bar ekendigi ámbege aıan. Biraq ýaqyt óte kele osy bir tamasha qalyp kómeskilenip, esesine tarıhymyzda bolmaǵan, ultymyzǵa jat dúnıeler kórinis tapty. Biz táýelsizdik alǵannan beri, qazaqsha aıtqanda, es jıyp, etegin jaýyp, besigin túzep, urpaǵyna abaı bolatyn shamaǵa jettik. Qazirgi kúni respýblıka boıynsha 8 myńnan astam bala balalar úılerinde tárbıelenip jatyr eken. Al bala asyrap alýǵa nıet bildirip, kezekke turǵandar sany 2 myńnan sál asady.
Jobanyń maqsaty – osyndaı bala asyrap alǵysy kelgen jandarǵa kómek kórsetip, olardy psıhologııalyq, zańdyq turǵydan súıemeldeý. Biz jobaǵa kiriser aldynda sheteldik tájirıbelerdi biraz zerdeledik. Sonda olar balany asyraýǵa bermesten buryn áýeli nıet bildirgen ata-ananyń ózin daıyndaıdy eken. 6 aıdan 3 jylǵa deıin olardy qamqorlyqqa alyp súıemeldeıtinderi jáne bar. Biraq biz olardy sol kúıinde qabyldamaı, ol tájirıbelerdi óz dástúrimiz ben dilimizge beıimdedik. Aldymen balalar úıiniń basshylyǵy, ujymymen jumys júrgizip, odan keıin ata-anamen Bala asyrap alýshy ata-analar mektebinde oqýlar ótkizgen durys dep maqsatty túrde tirligimizdi bastap kettik.
Qazir árbir aımaqta osy jumys bastaldy. Arnaıy úılestirýshi, keńesshi qandaı qujattar ázirleý qajet, kimder bala asyrap ala alady – sol jaǵynan járdemderin jasaıdy. Onyń syrtynda osy máselede tegin keńes beretin respýblıkalyq 1422 nómirli call-center jumys isteıdi.
Bizge kelýshi ata-ana ne deıdi? Bala asyrap alǵymyz kelip birneshe ret baryp betimiz qaıtyp qaldy. Myna qujat durys emes, ana qujat durys emes dep qaıtaryp jibere bergesin, qurysynshy, azaby tym kóp eken dep kúderimizdi úzip qoıdyq, deıdi. Al bizdiń ortalyq mamandary árbir nıet tanytýshyǵa teginnen-tegin kómektesedi. Árıne, mesenattar bolmasa, Bilim jáne ǵylym mınıstrligi qoldamasa ony atqara almas edik. Jaqynda mınıstrlikpen arada áleýmettik jetimdikti joıý, ınternattyq mekemelerdegi balalar sanyn azaıtý maqsatynda yntymaqtastyq jóninde memorandýmǵa qol qoıyldy. Osylaısha, memleket-jekemenshik áriptestigi deńgeıinde alǵash ret balalar quqyqtaryn qorǵaý máselesi usynyldy. Bizdiń armanymyz – elimizdegi balalar úılerin jabý, deıdi.
Ortalyq mamandarynyń aıtýyna súıensek, qazir bala asyrap alýda pálendeı shekteýler joq. Jasy 18-ge tolǵan, aqyl-esi túzý árbir Qazaqstan azamaty bala asyrap ala alatyn kórinedi. Sonda baspanasynyń bar-joqtyǵyna, zeınetker ekendigine nemese jalǵyzbastylyǵyna qaramaı ma degen saýalymyzǵa, eger óz baspanasy bolmasa, páter jaldap turǵanyn rastaıtyn qujat tapsyrsa bolady. Jalǵyzbasty áıelder de, zeınetkerler de asyrap ala alady. Eń aldymen, bala asyrap alýǵa tilek bildirýshi azamat jaqyn týystardyń jazbasha kelisimin alyp, úı-turmystyq jaǵdaılaryna tekserý júrgizý týraly ótinish tapsyrady. Jumys isteıtin ornynan jıyntyq tabys mólsheri, sońǵy 12 aı boıyna eńbekaqy alyp kelgendigi jaıynda, densaýlyǵy, nekege turmasa notarıýs rastalǵan anyqtamasy, al nekede bolsa otbasy jaıynda anyqtama, mekenjaıy men sottylyqtyń bolmaýy jaıynda qujattar ótkizedi. Al Qorǵanshylyq jáne qamqorshylyq bólimi ótinish tapsyrylǵan 15 kúnniń ishinde málimetterdi asyrap alýshylar jýrnalyna tirkeýge alady. 10 kúnniń ishinde úı-turmystyq jaǵdaıyna tekserý júrgizip, asyrap alýshy bolý múmkindigi nemese múmkin emestigi týraly qorytyndy 5 kún ishinde beriledi, deıdi.
Maral Sarbasqyzy bizben áńgimede óziniń 6 jyl Balalar úıinde eńbek etkenin, sol ýaqyt ishinde 28 balanyń 12-sin asyrap alǵan ata-ananyń keri qaıtarǵanyn aıtty. Siz munyń bala úshin qandaı soqqy ekenin paıymdap otyrǵan bolarsyz. Sonda asyrap alýshy biz bulaı bolady dep oılaǵan joqpyz, bizdiń oıymyz da, kútken nátıjemiz de basqa edi, dedi. Bul ata-ananyń daıyn bolmaǵanyn kórsetedi. Mine, biz alynǵan balanyń qaıtyp balalar úıine kelmeýin qalaımyz. Al onyń aldyn alý úshin adam aqparattanýy tıis. Sol sebepten, bizdiń mektepte bolashaq ata-ana men bala arasynda qandaı qarym-qatynas ornaýy tıis, qandaı qaqtyǵystar oryn alýy múmkin, bala shyndyqty bilýi tıis pe, balaǵa shyndyqty aıtqan kúnde qalaı bolady, aıtpaǵan kúnde qalaı bolady, jáne basqa da qajet dúnıeler trenıng, semınar sabaqtar arqyly jetkiziledi. Balanyń damý erekshelikteri de, psıhologııalyq turǵydan týyndaıtyn máseleler de jattyǵýlar arqyly kórsetilgende mektepke kelgen ata-ana tańǵalady. Maqsatymyz – jetimin jylatpaǵan halyqtyq dástúrdi tiriltip, adamgershilikke negizdelgen ulttyq beınemizdiń bitimin qalpyna keltirip, balany otbasyna oraltý. Máselen, Grýzııada balalar úıleri jabyldy. Esesine, osy salanyń mamandary basqa bir qajetti baǵytqa – problemaly otbasylardaǵy balalarmen jumysqa kóshse, qoǵamnyń adamı bolmysy jaqsara túsedi degen nıettemiz, deıdi.
«Sóz túzeldi, tyńdaýshy, sen de túzel», dep hakim Abaı aıtqandaı, qoǵam ózi jibergen qateligin jóndeýge endi-endi bet burǵandaı. Jaýtańdaǵan jat emes – óz balań, tastap ketken de ózge emes – óz balań, ata-ana, týys-baýyr tapsam dep eleńdeı qarap esikke, kútip otyrǵan da – óz balań, endeshe, qazaqy bolmystan kindigi túbegeıli ajyrap ketpegen esti jurttyń esine taǵy da sala keteıik – 1422 nómirli call-centerge habarlasyńyz, saýapty ispen tegin aınalysyp, sizge kómekke keletin oryn bar. Jetimdi jebeý, jáýdiregen kóz janarynan móltildegen jas emes, qýanysh nuryn tógý óz qolymyzda! Adamnyń da, Allanyń da aldynda saýap alýǵa asyqsaq, káni.
Anar TО́LEÝHANQYZY,
«Egemen Qazaqstan»
Astana
«Zaman qalaı, adam qalaı ózgerdi, О́zgergendi, shúkir, qazir kóz kórdi», dep aqyn aıtqandaı, bálkim, osydan 100-200 jyldan keıingi qazaq jýrnalısi kóteretin taqyryptyń ne bolatynyn qaıdam, al bizden 100-200 jyl buryn ómir súrgenderge «Urpaqtaryńda osyndaı-osyndaı júgensizdik, kórgensizdik, kisápirlik bolady. Olar balalaryn kóshede týyp, odan soń bas tartyp, dalaǵa tastap ketedi» dese, záreleri zár túbine ketip, ımandary ushyp, ondaı urpaqtyń nege jetpeı jatyp jelkesi qıylmaıdy, dep shoshıtynyna kámil senemin. Alaıda, qazirgi shyndyq osyndaı.
Jaýtańdaǵan janarlar ata-ananyń qushaǵynda emes, ókimettiń tas qabyrǵadan qalanǵan surqaı úılerinde qazynanyń esebinen tárbıelenip jatyr. Tamaqtary toq, kóılekteri kók. Biraq judyryqtaı sábıdiń jetim júregi boıynan sóli ketip, óńinen túsi ketip, qaltyrap, qatty jel ursa qýaryp jerge túser kúzgi japyraqtaı, úgitilip túsýge de, jel qaıda aıdasa sonda ushardaı, qaltyldaǵan, erteńi beımálim pushaımannyń kúıin keshýde. Tamyrynan nár berer aǵash dińi – ata-ana qanypezer, óz qaǵynan ózi jerip, áláýlátip túk bolmaǵandaı ómir súrýde. Ne jigitte, qazaqtyń qyzy emes pe, qaryndasqa obal bolmasyn degen sezim, ne keler urpaǵy aldyndaǵy jaýapkershilik joq, ne óz qursaǵynan shyqqan bala taǵdyryn oıynshyq etken essiz qyzda túısik joq.
Kireýkelegen janardaǵy túpsiz muń jetim balanyń kóz aıdynyna qaraǵan jannyń júregin ezgendeı. Ata-anasy, ata-ájesi, týǵan-týysqany bar, tórt qubylasy túgel jan túsine bermeıtin ózgeshe muń, ózgeshe taqsyretti kishkentaı bala júregi qalaı kóteredi? Taǵdyry ma, álde, tas mańdaıdyń tal shybyqtaı maıysqaq kezden kóteretin taýqymeti me?!
Ananyń ólsheýsiz meıirimin, ákeden tógiler kól-kósir shýaqty, jup-jumsaq alaqanmen aıalaı sıpaǵandy kórmeı ósip kele jatqan balalar aldynda tek joǵarydaǵy jaýapsyz qyz-jigit qana emes, bárimiz kinálideımiz. «Ulǵa otyz úıden, qyzǵa qyryq úıden, odan qalsa, esiktegi kúń men qotandaǵy qoı baqqan quldan da tyıym», degen halyqtyq tárbıeni joǵaltqanymyzǵa bárimiz jaýaptydaı kórinemiz de turamyz. О́zgeniń qısyq ketip bara jatqan balasyna tyıym aıtý qalǵaly qashan! Qoǵam syrtynan sypsyńdap aıtqan sýyq ósekten góri, adasqandy túzý jolǵa salyp, qudaıshylyǵyn aıtyp, jany ashyǵan adamnyń qatty bolsa da túzý aıtylǵan sózine zárý zaman týǵaly qashan? Meıirimge shóldegen bala júrektiń shóli qashan basylar, orta túsken olqy kóńil qashan tolyp toıynar?
Joq. Túńilýden aýlaqpyz-aý. Qoǵam múldem qatybastanyp, qatygezdikten tas qorǵan soqqanymen, onysy alynbaıtyn qamal da emes eken. Seń sógilip, jylylyq sańylaýdan synalap kirip, sanany jaýlap, joǵarydaǵy qatygezdikten qalanǵan qorǵannyń ishin keýlep qulatatyn aptal meıirimniń alapat qýaty bardaı.
«Bir joly biz joldasym ekeýmiz bir qyzǵa moraldyq turǵyda jáne qarjylaı kómektestik. Jigiti aldap ketip, aıaǵy aýyr bolyp qalǵan ol óziniń nárestesin balalar úıinde qaldyrmaqshy edi. Biz sonda Astanadaǵy «Ana úıi» qoǵamdyq qorynyń kómegine júgindik. Qazirgi tańda ol qyz óziniń nárestesimen birge. Biz, jubaıym ekeýmiz bala árqashanda otbasynda týǵan-týystarymen nemese asyrap alǵan ata-anasymen turý kerek dep esepteımiz.
О́kinishke qaraı, bizdiń balamyz joq. 10 jyl nekede turamyz, alaıda, shańyraǵymyzdan bala kúlkisi estilmeıdi. Ekeýmiz de tolyq otbasynan shyqqan janbyz. Jubaıymmen araqatynasymyz jaqsy bolǵanymen, men balaly bola almaımyn. Sondyqtan da biz 3-4 jastaǵy qyz balany asyrap alsaq qoı dep oılap júretinbiz. Degenmen, qujat jınaý barysy, bıýrokratııalyq kedergilerdi oılaǵanda úreılenemiz. Keıde asyrap alǵyń kelip júrgen balany kórýge múmkindik bola bermeıdi. Kórmeı asyrap alýǵa táýekeliń de jete bermeıdi. Shynymdy aıtsam, qyz balany asyrap ala almaıtynymyzǵa eńsemiz túsip, soǵan kóndigip qalǵanymyzda «Bala asyrap alýǵa qoldaý kórsetý ortalyǵynda» operator bolyp jumys isteıtin tanysymnan «Bala asyrap alýshy ata-analar mektebi» bar ekenin bildim. Bul jańalyqqa qatty qýandym. Ortalyq – balaly bolǵysy kelip júrgen, biraq bul sharýany qalaı tyndyrý kerektigin bilmeıtin biz sııaqty adamdar úshin taptyrmaıtyn mekeme eken. Barlyq jaǵynan tolyqtaı maǵlumat aldyq, psıhologtar, zańgerler kómekke kelip, qazir biz bala asyrap alýǵa qujattardy jınap júrmiz. Úıimizde bala kúlkisi kúmbirlegen kezde ómirimiz baqyttyraq bolatynyna senemin», deıdi «Bala asyrap alýǵa qoldaý kórsetý ortalyǵynyń» kómegine júgingen, óziniń aty-jónin kórsetpeýdi ótingen názik jan.
«17 jasymda, kolledjde bir qyzben birge oqydym, ol balalar úıinen bolatyn. Men ata-anamnan ol qyzdy otbasymyzǵa qabyldaýyn suradym. Biz úshin ásheıinde turmystaǵy úırenshikti, kúndelikti zattar ol úshin jańalyq edi. Ol bizdiń úıde ómirinde birinshi ret qulpynaıdyń, qazaqsha asylǵan ettiń, qazynyń dámin tatty. Qurbym apelsın men lımonnyń aıyrmashylyǵyn bilmeıtin. Bizdiń úıde 3 jyl turǵannan soń ol turmys quryp, balaly boldy. Biz óte tatý ómir súrip, barlyǵyn birge istedik.
Men de turmysta boldym. Qazirgi tańda qyzymdy tárbıeleýdemin. О́mirimde eki qyzym bolǵanyn armandaıtyn edim, biraq taǵdyrdyń jazýy shyǵar, jubaıym ekeýmiz ajyrasyp kettik. Alaıda, jasóspirim qyz balany asyrap alý kókeıimnen shyqpaı, tipti, sol oımen ómir súrýdemin. О́zimdi soǵan daıyndap ınternetten de ártúrli aqparatty oqımyn. Jasóspirimge qoldaý jasap, ony eresek ómirge daıyndaǵym keledi. Árbir bala oǵan qıyn jaǵdaıda kómek kórsetetin jaqyndary bar ekenin bilýi kerek.
Qazir «Bala asyrap alýshy ata-analar mektebine» baryp júrmin. Maǵan boıjetken jasóspirimmen til tabysýdyń jolyn siltep, rýhanı qoldaý kórsetetinine senemin. О́ıtkeni, bul bir kórgendeı ońaı sharýa emestigin bilemin.
Ata-anam da, qyzym da taǵy bir qyz balany asyrap alý sheshimimdi quptap otyr. Barlyǵy sátti aıaqtalatynyna jáne balanyń bóten bolmaıtynyna, meniń analyq mahabbatymnyń eki qyzyma da tolyq jetetinine senemin», deıdi ortalyqqa kelýshi.
Endi ortalyqtyń psıhology Maral Sarbasqyzyn áńgimege tarttyq.
– Bizdiń «Analar úıi» qoǵamdyq qorynyń jumysynyń bir baǵyty daǵdarysqa ushyrap, qundaqtaǵy balasymen qaıda bararyn bilmeı abdyrap qalǵan jandy «Analar úıine» ornalastyryp, anasynyń bóbeginen bas tartpaýyna kómektesý bolsa, ekinshi baǵytyn endi qolǵa aldyq. Jalpy, bizdiń halqymyzdyń jadynda da, qanynda da jetimge qamqor bolý, ony jylatpaıtyn meıirim bar ekendigi ámbege aıan. Biraq ýaqyt óte kele osy bir tamasha qalyp kómeskilenip, esesine tarıhymyzda bolmaǵan, ultymyzǵa jat dúnıeler kórinis tapty. Biz táýelsizdik alǵannan beri, qazaqsha aıtqanda, es jıyp, etegin jaýyp, besigin túzep, urpaǵyna abaı bolatyn shamaǵa jettik. Qazirgi kúni respýblıka boıynsha 8 myńnan astam bala balalar úılerinde tárbıelenip jatyr eken. Al bala asyrap alýǵa nıet bildirip, kezekke turǵandar sany 2 myńnan sál asady.
Jobanyń maqsaty – osyndaı bala asyrap alǵysy kelgen jandarǵa kómek kórsetip, olardy psıhologııalyq, zańdyq turǵydan súıemeldeý. Biz jobaǵa kiriser aldynda sheteldik tájirıbelerdi biraz zerdeledik. Sonda olar balany asyraýǵa bermesten buryn áýeli nıet bildirgen ata-ananyń ózin daıyndaıdy eken. 6 aıdan 3 jylǵa deıin olardy qamqorlyqqa alyp súıemeldeıtinderi jáne bar. Biraq biz olardy sol kúıinde qabyldamaı, ol tájirıbelerdi óz dástúrimiz ben dilimizge beıimdedik. Aldymen balalar úıiniń basshylyǵy, ujymymen jumys júrgizip, odan keıin ata-anamen Bala asyrap alýshy ata-analar mektebinde oqýlar ótkizgen durys dep maqsatty túrde tirligimizdi bastap kettik.
Qazir árbir aımaqta osy jumys bastaldy. Arnaıy úılestirýshi, keńesshi qandaı qujattar ázirleý qajet, kimder bala asyrap ala alady – sol jaǵynan járdemderin jasaıdy. Onyń syrtynda osy máselede tegin keńes beretin respýblıkalyq 1422 nómirli call-center jumys isteıdi.
Bizge kelýshi ata-ana ne deıdi? Bala asyrap alǵymyz kelip birneshe ret baryp betimiz qaıtyp qaldy. Myna qujat durys emes, ana qujat durys emes dep qaıtaryp jibere bergesin, qurysynshy, azaby tym kóp eken dep kúderimizdi úzip qoıdyq, deıdi. Al bizdiń ortalyq mamandary árbir nıet tanytýshyǵa teginnen-tegin kómektesedi. Árıne, mesenattar bolmasa, Bilim jáne ǵylym mınıstrligi qoldamasa ony atqara almas edik. Jaqynda mınıstrlikpen arada áleýmettik jetimdikti joıý, ınternattyq mekemelerdegi balalar sanyn azaıtý maqsatynda yntymaqtastyq jóninde memorandýmǵa qol qoıyldy. Osylaısha, memleket-jekemenshik áriptestigi deńgeıinde alǵash ret balalar quqyqtaryn qorǵaý máselesi usynyldy. Bizdiń armanymyz – elimizdegi balalar úılerin jabý, deıdi.
Ortalyq mamandarynyń aıtýyna súıensek, qazir bala asyrap alýda pálendeı shekteýler joq. Jasy 18-ge tolǵan, aqyl-esi túzý árbir Qazaqstan azamaty bala asyrap ala alatyn kórinedi. Sonda baspanasynyń bar-joqtyǵyna, zeınetker ekendigine nemese jalǵyzbastylyǵyna qaramaı ma degen saýalymyzǵa, eger óz baspanasy bolmasa, páter jaldap turǵanyn rastaıtyn qujat tapsyrsa bolady. Jalǵyzbasty áıelder de, zeınetkerler de asyrap ala alady. Eń aldymen, bala asyrap alýǵa tilek bildirýshi azamat jaqyn týystardyń jazbasha kelisimin alyp, úı-turmystyq jaǵdaılaryna tekserý júrgizý týraly ótinish tapsyrady. Jumys isteıtin ornynan jıyntyq tabys mólsheri, sońǵy 12 aı boıyna eńbekaqy alyp kelgendigi jaıynda, densaýlyǵy, nekege turmasa notarıýs rastalǵan anyqtamasy, al nekede bolsa otbasy jaıynda anyqtama, mekenjaıy men sottylyqtyń bolmaýy jaıynda qujattar ótkizedi. Al Qorǵanshylyq jáne qamqorshylyq bólimi ótinish tapsyrylǵan 15 kúnniń ishinde málimetterdi asyrap alýshylar jýrnalyna tirkeýge alady. 10 kúnniń ishinde úı-turmystyq jaǵdaıyna tekserý júrgizip, asyrap alýshy bolý múmkindigi nemese múmkin emestigi týraly qorytyndy 5 kún ishinde beriledi, deıdi.
Maral Sarbasqyzy bizben áńgimede óziniń 6 jyl Balalar úıinde eńbek etkenin, sol ýaqyt ishinde 28 balanyń 12-sin asyrap alǵan ata-ananyń keri qaıtarǵanyn aıtty. Siz munyń bala úshin qandaı soqqy ekenin paıymdap otyrǵan bolarsyz. Sonda asyrap alýshy biz bulaı bolady dep oılaǵan joqpyz, bizdiń oıymyz da, kútken nátıjemiz de basqa edi, dedi. Bul ata-ananyń daıyn bolmaǵanyn kórsetedi. Mine, biz alynǵan balanyń qaıtyp balalar úıine kelmeýin qalaımyz. Al onyń aldyn alý úshin adam aqparattanýy tıis. Sol sebepten, bizdiń mektepte bolashaq ata-ana men bala arasynda qandaı qarym-qatynas ornaýy tıis, qandaı qaqtyǵystar oryn alýy múmkin, bala shyndyqty bilýi tıis pe, balaǵa shyndyqty aıtqan kúnde qalaı bolady, aıtpaǵan kúnde qalaı bolady, jáne basqa da qajet dúnıeler trenıng, semınar sabaqtar arqyly jetkiziledi. Balanyń damý erekshelikteri de, psıhologııalyq turǵydan týyndaıtyn máseleler de jattyǵýlar arqyly kórsetilgende mektepke kelgen ata-ana tańǵalady. Maqsatymyz – jetimin jylatpaǵan halyqtyq dástúrdi tiriltip, adamgershilikke negizdelgen ulttyq beınemizdiń bitimin qalpyna keltirip, balany otbasyna oraltý. Máselen, Grýzııada balalar úıleri jabyldy. Esesine, osy salanyń mamandary basqa bir qajetti baǵytqa – problemaly otbasylardaǵy balalarmen jumysqa kóshse, qoǵamnyń adamı bolmysy jaqsara túsedi degen nıettemiz, deıdi.
«Sóz túzeldi, tyńdaýshy, sen de túzel», dep hakim Abaı aıtqandaı, qoǵam ózi jibergen qateligin jóndeýge endi-endi bet burǵandaı. Jaýtańdaǵan jat emes – óz balań, tastap ketken de ózge emes – óz balań, ata-ana, týys-baýyr tapsam dep eleńdeı qarap esikke, kútip otyrǵan da – óz balań, endeshe, qazaqy bolmystan kindigi túbegeıli ajyrap ketpegen esti jurttyń esine taǵy da sala keteıik – 1422 nómirli call-centerge habarlasyńyz, saýapty ispen tegin aınalysyp, sizge kómekke keletin oryn bar. Jetimdi jebeý, jáýdiregen kóz janarynan móltildegen jas emes, qýanysh nuryn tógý óz qolymyzda! Adamnyń da, Allanyń da aldynda saýap alýǵa asyqsaq, káni.
Anar TО́LEÝHANQYZY,
«Egemen Qazaqstan»
Astana
Sońǵy jańalyqtar
Nysana kózdeýden Álem kýbogi: Qazaqstan quramasynyń tizimi jarııalandy
Sport • Búgin, 17:47
Almatyda samokat mingenderge baqylaý kúsheıdi
Zań • Búgin, 17:37
Astanada muǵalim oqýshyny uryp jibergen: Bilim basqarmasy jaýap berdi
Mektep • Búgin, 17:26
Aqyly joldarda júrgizýshilerdiń uıyqtap ketýiniń aldyn alý úshin lazerler qoıylady
Infraqurylym • Búgin, 17:03
Jasqa emes, eńbek ótiline qaraý kerek: Zeınetke shyǵý tártibin ózgertý usynyldy
Qoǵam • Búgin, 16:55
SCAT áýe parki eki jańa ushaqpen tolyqty: Qaı qalalarǵa ushý jıiligi artady?
Qoǵam • Búgin, 16:38
Semserlesýden jahandyq týrnırde Qazaqstan sportshysy júldeger atandy
Sport • Búgin, 16:24
Prezıdent Sberbanktiń basqarma tóraǵasy German Grefti qabyldady
Prezıdent • Búgin, 15:55
Astanada kópqabatty úıden órt shyqty: 9 bala qutqaryldy
Tótenshe jaǵdaı • Búgin, 15:45
AQSh Venesýelanyń ýaqytsha prezıdentine salynǵan sanksııalardy alyp tastady
Álem • Búgin, 15:43
Magnıttik daýyl kezinde adam aǵzasynda qandaı ózgeris bolady?
Oqıǵa • Búgin, 15:31
Qazaqstan men Qytaı arasyndaǵy taýar aınalymy rekordtyq kórsetkishke jetti
Saýda • Búgin, 15:26
Bas prokýratýra Sanjar Boqaevtyń isi boıynsha jańa málimetterdi jarııalady
Oqıǵa • Búgin, 15:04
