Bastama jaqsy-aq. Biraq...

Bizdiń óńirde qazir jergilikti jerdegi týrızmdi qolǵa alý máselesi basty taqyrypqa aınaldy. Oblystyq ákimdiktiń otyrystarynda, keńeıtilgen májilisterde sheneýnikter bas aýyrtar suraqtarǵa jaýap izdep, týrızm jaıly jıi sóz qozǵaıdy. Sońǵy aptalarda oblys ákimi Bolat Baqaýovtyń ózi de týrızmdi qalaı damytý kerek dep tynym tappady. Qasyna bir top ákimdik adamdaryn ertip alyp, aldymen Baıanaýylǵa bardy. О́ńirimizge keletin saıahatshylar, jergilikti jurt Sabyndykól, Toraıǵyr, Jasybaı kólderiniń jaǵalaýynda demalady. Jurt­tyń demalýynan buryn, qazir ta­bıǵatqa obal bolyp tur. Kólder ábden laılanǵan, sý betin baldyr basqan. Jaǵalaýlary «jabaıy» de­malys oryndaryna aınalyp, túrli turmystyq jáne sharýa­­shylyq qoqys qaldyqtary sh­a­shy­lýda. Ákim bul jaıdy kórip, qatty synǵa aldy. Amal qan­sha, jylda osy. Saıabaqtyń ókil­deri, aýyl turǵyndary oblys ákimine kólderdiń túbin taza­laý­dyń bıologııalyq jańa tásilin usyndy. Iаǵnı, kólge balyqtar men shaıandar jiberý kerek eken. – Olaı bolsa, kóldi tez arada tazartý qajet! Toraıǵyr kóline týrısterdi kóbirek tartý kerek. Toraıǵyr aýylynyń kireberisindegi eskertkishke jóndeý jumystaryn júrgizip, bılbordtar ileıik. Kóldiń mańaıyndaǵy bos úılerdi tekserip, ruqsat berý qujattary durys bolmasa, olardy ulttyq saıabaqtyń balansyna aýdarý qajet. Týrızmdi damytýda ulttyq dástúrlerimizdi umytpaı, saıa­hat­shylarǵa qymyz ben at ústindegi ekskýrsııa­lardy usynyńyzdar, – dedi ákim qasyndaǵy sheneýnikterge. Jasybaı kóliniń jaǵalaýyndaǵy týrıstik ahýal Toraıǵyr kóliniń jaǵasyndaǵy jaǵdaıdan nashar. Aınalasy lastanǵan, shaǵyn bıznes nysandary shashyrańqy ornalasqan, zamanaýı ınfraqurylym degenińiz joq. – Arnaıy jumys tobyn quryp, demalys aımaǵyndaǵy saýda oryndarynyń jalgerlerine, medısınalyq tekseriske qoıylatyn talaptardy kúsheıtińizder. Jergilikti polısııanyń qoǵamdyq tártipti saqtaýdaǵy jumysy durys jolǵa qoıyl­syn, – dedi osy jaǵdaıǵa oraı oblys ákimi. Kóldi tazalaý da ońaı sharýa emes, mysaly, oblystyq jer qoınaýyn baqylaý basqarmasynyń habarynsha, Baıanaýyldaǵy Sabyndykóldiń túbin tazalaýǵa respýblıkalyq bıýdjetten 500 mıllıon teńge bólingen eken. Olaı bolsa, Jasybaı, Birjan, Toraıǵyr kólderiniń túbin tazalaý úshin de osynshama qyrýar qarajat qajet. Ákim Baıanaýyldan kele sala, óńirdegi týrızmdi damytý máselesi boıynsha basqarma basshysy Ardaq Dosanovtyń baıandamasy tyńdaldy. Basqarma aldaǵy jyldarǵa Maraldy, Tuzqala jáne Qyzyltuz tuzdy kólderin «Emdeý- saýyq­tyrý týrızminiń» nysandary retinde damytýdy josparlapty. Al, «Ertis ormany» rezervaty ekologııalyq jáne dinı týrızm nysandarymen, jolaqty qaraǵaıly orman beldeýlerimen, Sharbaqty aýdanynda turǵyzylǵan «Ǵabdyl Ýahıt Haziret» kesenesimen belgili. Baıanaýyldaǵy týrızmdi damytý basqarmasynyń aldaǵy jospar-jobalarynan erekshe oryn alady. B.Baqaýov Baıanaýyl týrıstik aımaǵy «Astana-EKSPO-2017» kompanııasynyń talaptaryna daıyn bolsyn dedi. Ol úshin úsh tildegi aqparattyq taqtaıshalardy, ájethanalardy ornatý, kórinis alańdaryn qurý, jol boıyndaǵy demalys oryndaryn qalypqa keltirý, aýdan murajaılarynda aýdıo gıdterdiń jumysyn jolǵa qoıý, demalys oryndarynda týrısterge aqparattyq býkletter taratý qajet. Qalalar men aýdandardyń týrıstik pasporttaryn ázirleý, jaıaý, at ústindegi, velo jáne avtokólik mar­shrýt­taryn ázirleý, Ertis ózeniniń jaǵasynda akva-saıabaq qurý jumys­taryn aıaqtaýdy tapsyrdy. Budan keıingi, oblys ákimi B.Baqaýovtyń «О́ńirdegi týrızmdi damytý» sapary Lebıaji aýdanyndaǵy «Tuz qala» demalys aımaǵynda jalǵasty. Tipti, bul jobaǵa qoldaý kórsetýge ýáde de berdi. Demalys aımaǵyna elektr jelisin tartý qajet. Bolat Baqaýov bıznes ókilderinen demalys aımaǵynyń jobasyn qaıta qaraýdy surap, ınjenerlik ınfraqurylymdy tartýǵa qajetti qarajat máselesin qaraımyz dedi. Kásip­ker­diń 2008 jyly «Tuz qala» demalys ornyn ashpaı turyp, ınfraqurylym júrgizip, elektr jelilerin tartyp baryp, iske kirisýi kerek edi. Baıanaýyldaǵy jaǵdaı da dál osylaı ınfra­qurylymdar jasalmaǵan, káriz júıeleri joq, kádýilgi dárethanalary joq, al, biraq demalys oryn­dary qaptap tur. Sheteldikter kerisinshe jasaı­dy ǵoı. Bir úırenbeı-aq qoıdyq. Baıanaýyldyń demalys aımaǵyn damytýdyń bas jospary 2005 jyldary jasalǵan-dy. Tipti, týrızmdi damytýǵa qarjy salyp, kásip tabamyn degen ınvestorlarǵa konkýrstyq negizben jer telimderi de bólinip berilgen-di. Toraıǵyr kóliniń jaǵasyna jaqyn ornalasqan mal baǵatyn sharýa qojalyqtarynan jerdi alý kerektigi de osy basqosýda aıtyldy. Biraq, ózgergen eshteńe de joq. Kól mańaıyna qurylys salýdy toqtatý kerek. Qoqys tastaıtyn jáshikter jetispeıdi. Demalýshylarǵa jaǵdaı jasalmaǵan. Kól jaǵalaýynda ósken shópter de shabylmaıdy. Sýdan qutqarýshylardyń qyzmeti baqylanbaıdy. Jasybaı kóliniń demalys aımaǵy retsiz, qalaı bolsa solaı paıdalanylýda. Baıanaýylǵa barar joldyń týrıstik marshrýttarynyń jobasynyń ózi de kesh jasaldy. Baıanaýylda «Ekologııalyq-etnografııalyq týrızmdi damytamyz» dep shýlaǵaly úsh-tórt jyl ótti. Sóıtsek, azdap qatelesip ketippiz. О́ıtkeni, aıryqsha qorǵalatyn rekreasııalyq aımaq bolýyna baılanysty ekologııa máselesine kelgende qatty oılanýymyz kerek eken. Baıanaýyldyń atam zamanǵy tabıǵı balansyn buzbaý kerek. Qaıran, sulý tabıǵat jyl saıyn jazǵy mezgilde demalýshylardyń aıaqtarynyń astynda taptalyp qalyp barady. Týrızmdi damytamyz dep júrgende tabıǵatqa ózimiz zııan jasap júrmeıik. Sondyqtan, Baıanaýyldyń tabıǵatyn qorǵaý máselesi qazir týrızmińdi damytýdan da basym máselege aınalyp otyr. Úshinshiden, baıanaýyldyqtardyń týrızmdi damytý degennen góri tarıhı mańyzy bar, tabıǵaty kóz súrindirer jerimizdi, kólderimizdi saqtap qalýymyz kerek degen shynaıy patrıottyq sezimderine súısinesiń. Qyzyltaý men Jeltaýdy mekendeıtin top-top arqarlardy, taý-tastardy, tarıhı úńgirlerdi saqtap, tabıǵatty qyzǵyshtaı qorǵaıdy. Bul kúnderi demalys aımaǵynan jerdi jalǵa alyp, óz kásibin jasaýshylar tabıǵatqa zııan keltirýde. Kól jaǵasynda 30-ǵa jýyq jekemenshik demalys úıleri bar. Sanıtarlyq qadaǵa­laý bolmaǵan soń, demalys úılerinen, kafeler men meıramhanalardan shyǵatyn qaldyq sýdyń barlyǵy kólge quıylady. Kelesi másele ol ómiri jyry bitpeıtin – jol. Týrısterge joǵary deńgeıli qyzmet kórsetý joldan, kólik­tik ınfraqurylymnan bastalady. Oblys orta­lyǵynan Baıanaýylǵa jetý úshin Alpiniń shyńyna shyǵatyndaı qınalasyń. Byltyr qara tasqyn júrip bálenbaı mıllıonǵa jóndegen joldyń tasyn shaıdy da ketti. Baıanaýyl – Birjankól – Máshhúr Júsip kesenesi baǵytyndaǵy, Jasybaı kóline Toraıǵyr aýyly arqyly keletin joldar iske qosylsa, aýyl halqyna da jaqsy bolar edi. Ishki týrızmdi damytý jospary jyl boıyna jumys jasaı alatyn týrıstik jelilerden quralady. Biraq, ókinishke qaraı, bul atalǵandardy iske asyrýǵa ulttyq parktiń nemese aýdannyń shamasy jetpeıdi. Negizi, Baıanaýyldaǵy týrızmdi damytý úshin 2005 jyldan bastap talaı keshendi josparlar jasaldy. Ulttyq park aımaǵyndaǵy týrızmdi damytý máselesi qarjyǵa kep tirelgen ýaqytta jantalasyp ınvestorlar kómegi aýadaı qajet dep zar qaǵamyz. О́z jerimizdi ózimiz kóriktendirýge, asyl qundy tabıǵatty qorǵaýǵa, saqtaýǵa nıet pen peıil joǵalǵandaı. Aýmaǵy 70 myń gektar jerdi alyp jatqan Ulttyq park 1985 jyly qurylǵan. Ekotýrızmniń talaby boıynsha, memlekettik ulttyq park qyzmet­shileri jergilikti turǵyndar men qoǵamdas­tyqtardyń jetekshilerimen, sondaı-aq, týrıstik ındýstrııanyń túrli ókilderimen, onyń ishinde týroperatorlar ári týragenttiktermen tyǵyz baılanysta jumys isteýge qabiletti bolýy kerek. Jyl saıyn jazǵy ýaqytta 100-150 myń adam kelip-ketetin Baıanaýyldyń týrıstik áleýeti, múmkindigi jetedi. Tek sonyń qajettisin paıdalana almaı otyrmyz. Ishki týrızmge mán berilmegendikten bárimiz jan-jaqqa, sheteldik demalys oryndaryna júgiremiz. Mysaly, oblystyq týrızm basqarmasynyń málimetinshe, qazir óńirde 91 týrıstik uıym jumys jasaıdy eken. Onyń 10-y ǵana ishki týrızmge arnalypty. Jasybaı jaǵasynda 10 demalys orny halyqaralyq talaptarǵa saı, taǵy da 2 demalys úıiniń qurylysy júrgizilýde dep jaýap berdi. Aıtpaqshy, Baıanaýyl da EKSPO-2017-ge daıyndalýda. Halyqaralyq kórmege keletin sheteldik týrıster sany kóbeıeri anyq. Otandyq týrızmniń jolyn ashýǵa tamasha múmkindik. Jalpy, Baıanaýylǵa biz ózimiz baryp demalǵan Qarqaraly, Ystyqkól kýrorttarynan jaqsy úlgi alýǵa bolar. Jergilikti týrıstik operatorlar ınternette Qarqaraly kýrorty, tabıǵı jerlerin nasıhattaıdy. Kıiz úıdi jaldap turýǵa 2 myń teńge tóleısiń, qonaq úı – bir táýlikke 2500 teńge. Gıd mamannyń qyzmeti bar. Dastarqan toly ulttyq taǵamdardy jergilikti turǵyndar ázirleıdi. Baıanaýylda demalys aımaǵyna jaqyn ornalasqan «Qońyr áýlıe» úńgiri, «Kempirtas», «Naızatas», «Toraıǵyr» kóli, «Qyzyltaý» qoryǵy, Máshhúr Júsip, Buqar jyraý keseneleri, Birjankól sekildi shejireli oryndary bar. Áýlıebulaqtyń sýynan urttaǵan adam boıyndaǵy aýrýdan saýyǵyp ketedi desedi. Bulaq sýynyń quramynda qajetti mólsherdegi ıod, ftor, natrıı bar kórinedi. Kezinde Baıanaýylda shaǵyn áýejaı da boldy. Árıne, biz maqala jazý barysynda bári jaman dep búkil Baıanaýyldyń týrızmin túkke turǵysyz etip tastaǵymyz kelip otyrǵan joq. Kerisinshe, kemshilikter jaqsy istermen jalǵasyp, jarasym tapsyn dep otyrmyz. Bul kúnderi alysqa sapar shekkenshe, Baıanaýyldyń ásem tabıǵaty aıasynda demalǵandy ádetke aınaldyrǵan pavlodarlyqtar da az emes. Jaz bastalysymen-aq búkil qala halqy bala-shaǵasyn alyp, Jasybaı kóliniń jaǵasyna kóship barǵandaı áser qaldyrady. Bir kishkene búldirshin qaıda turasyń degen suraqqa: «qysta Pavlodarda, jazda Jasybaıda turamyz», dep jaýap berse kerek. Bul da jergilikti halyqtyń týrızmge qyzyǵyp, demalýǵa qaraı óte belsendi túrde bet burǵanyn kórsetedi. Al, tabys kózi sanalatyn týrızm, týrızm klasteri jaıly joba-josparlarǵa qarap, tarıhı, ekologııalyq, sport­tyq jáne ekstremaldy týrızmniń birneshe túrin sanaly túrde damytýǵa múmkindik te bar. Bul úshin tártip pen talap kerek. Farıda BYQAI, «Egemen Qazaqstan» Pavlodar oblysy, Baıanaýyl aýdany