Aǵaıyn, kóshýge daıynsyz ba?

Ońtústik óńirlerde halyq tyǵyz. Jumys orny az. Bir shańy­raqtyń astynda birneshe otbasy turyp jatqandary da bar. Bala-shaǵa kóp. Balabaqshadan oryn tabý qıyn. Keıbir mek­tep­terdiń tar bolǵany sonshalyq, oqýshylar úsh aýysymmen oqýǵa májbúr. Mektep jetpeıdi. Biraq, aǵaıyn mundaı turmystyq qıyn­dyqtarǵa qarap jatqan joq, bala týý joǵary. Talas joq, ár balanyń óz nesibesi bar. Durys. Kóbeısin, ónsin, óssin. Biraq, sol úbirli-shúbirli bala-shaǵasyn asyraý, oqytý-toqytý kóp ata-ana úshin ońaı tirlik emes. О́ıtkeni, jumys joq. Bolǵan kúnniń ózinde maýsym kezinde ǵana. Onda da tabatyny – azyn-aýlaq tabys. Sonyń ózin qanaǵat tutýyna týra keledi. Azyn-aýlaq eńbekaqyǵa kóńili tolmasa, kezekte basqalar tur eki qolyn ysqylap. Jumys berýshiler úshin tańdaý erki bar. Birin bosatady, ekinshisin alady. «Qazanshynyń erki bar, qaıdan qulaq shyǵarsa da» degenimiz osy. Bul – ómir zańy, naryq zańy. Baǵynýyńa týra keledi. Baǵyn­basań, bolar-bolmas nápa­qań­nan da qaǵylasyń. Amal joq, kúndelikti kúıki tirliktiń yń­ǵaıyna jyǵylasyń. Jasyryp qaıtemiz, kóp aýyldardaǵy tir­shilik osyndaı. Sol aǵaıynǵa baryp «sýly-nýly soltústikke, shyǵysqa qaraı kóshseńizdershi, barlyq jaǵ­daı jasalady» dep úgittep kórińiz­shi, «jaraıdy» dep birden kelise ketýi ekitalaı. Myń oılanyp, júz tolǵanady. «Aǵaıynnyń orta­synda otyrmyz ǵoı, jyly orny­myzdy sýytyp qaıtemiz, aǵaıyn-týystan alystamaı-aq qoıaıyq, ólsek týǵan jerdiń topy­raǵy buıyrsyn» dep qarsy ýáj aıtatyndardyń da az bolmaıtyny anyq. Negizi, qonys aýdarýǵa baılanysty, aqparat az emes. Biraq, sol aqparat aýyldaǵy aǵaıynǵa tolyq jetpeı jatqandaı ma, qalaı? Oǵan dálel – «Kóship barsaq ótemaqy tólene me?» degen oqyrmandar saýaly. Bul tek ótemaqyǵa ǵana qatysty. Olar­dyń kósh-qonǵa baılanysty jaýap alsam degen saýaldary óte kóp. Demek, soltústik, shyǵys oblys­tarynyń bılik ókilderi ótkizgen úsh-tórt jármeńke kezinde jurttyń júz paıyz aq­parat alýy múmkin emes degen oı keledi. Bireý estidi, bireý es­ti­­medi. Estigen aǵaıynnyń ózi, jo­ǵary­da aıtqanymyzdaı, birden qulaı berilýi ekitalaı. Onymen bir márte emes, birneshe ret kez­desip, úgit-nasıhat júrgizýge týra keledi. Otaǵasyn qonys aýda­rýǵa kóndirgen kúnniń ózinde otbasy músheleriniń biri bolmasa biri dúdámal oıda bolýy ábden múmkin. Bári de adam balasy ǵoı, basqa oblys, basqa aýyl, beıtanys adamdar, aǵaıyn-týys joq. «Úsh-tórt eńbek jármeńkesimen shektelmeý kerek» dep topshylap otyrǵanymyzdyń mánisi osy. Jergilikti halyqtyń men­ta­lıtetin eskerý kerek. Tipti, úıdi-úıge baryp jumys jasasa da artyq bolmas. Ákimdik pen áleý­mettik sala qyzmetkerleriniń múm­kindigi shekteýli ekendigin túsi­nemiz. Úı aralap júrýge olar­dyń qoly qysqa. Jáne de bul jumysty jergilikti jerdiń jaǵ­daıyn, halyqtyń psıhologııa­syn jaqsy biletin jandardyń júr­gizgeni durys. Olar jergilikti hal­yqtyń «tilin» biledi. Sóılese alady. Sendire alady. Kóptiń kózin jetkize alady. Soltústikten bar­ǵan delegasııa músheleriniń bilikti, bilimdi, jan-jaqty ekeni­ne eshqandaı talasymyz da, daýy­myz da joq. Biraq, olardyń yq­paly jergilikti «úgitshi-nası­hat­shylardaı» bolmaıtynyn oılaý kerek. Osyny Densaýlyq saqtaý jáne áleýmettik damý mınıstrligi men jergilikti bılik eskerse degen usy­nysymyz bar. Tipti, jergilikti jerdiń jaǵdaıyn jaqsy biletin patrıottar toptastyrylǵan erik­tiler jasaǵyn qursa da artyq bolmas. О́ıtkeni, soltústik oblys­tardan barǵan delegasııalardyń músheleri ary ketkende tórt-bes márte tóbe kórsetetin shyǵar, al jergilikti jerdegi belsendilerden jasalǵan jasaq kún saıyn el-jurttyń ortasynda jumys júr­gizer edi. Sondaı jannyń biri – áriptesimiz Beısenbaı Tájibaev. Onymen áńgimeleskende kóp jaıt­qa kózimiz jetken edi. Ol, tipti, áleýmettik jeliler arqyly «sol­­tústikke qonys aýdaratyn adam­­dar bolsa habarlasyńyzdar» dep úndedi. Bir emes, birneshe ret. – Sol úndeýińe ún qosyp, sol­tús­tikke qonys aýdarýǵa qulyq bildirgender boldy ma? – dep suradym. – Bolmady. – Sebebi nede dep oılaısyń? –Aýyldaǵy aǵaıynnyń áleý­mettik jelini qaraıtyndary neken-saıaq-aý. Kóp úıde ınternet joq. Jastardyń bári áleý­mettik jelige baılanǵan ǵoı qazir. Soǵan qaramastan, habar­lasqan eshkim bolmady. Biraq, bir nárseni senimdi aıta ala­myn, qonystandyrý jaıly baǵdar­lamany jaqsy biletinder az. Áli de bolsa aǵaıynǵa aqparat jetpeı jatyr. Jetken kúnniń ózinde kózbe-kóz, betpe-bet otyryp, keń kósilip túsindirgendeı bolmaıdy. – Mınıstrliktiń saıtynda barlyq aqparat tur ǵoı, qaı oblysqa qansha otbasyny qonys­tandyrý josparlanyp otyr, qandaı jumys oryndary bar, qandaı jaǵdaı jasalady... – Sol aqparatty aýylda­ǵy­lardyń kórip-bilip otyrǵanyna talasym bar. Mınıstrlik basshylarymen kezdesken kezde de osy oıdy aıt­qan edim. – Olar bul oıyńdy qalaı qabyldady? – Jaqsy qabyldady. О́zimniń oılarymdy, tujyrymdarymdy búkpesiz jaıyp saldym. Maman­dyǵym jýrnalıst ári ózim ońtús­tik óńirinen bolǵandyqtan, sonymen birge bul máseleni egjeı-tegjeıli saralap júrgendikten, bir nársege kózim anyq jetti. Jeke­leı otbasy emes, búkil aýyl­d­y aǵaıyn-týysymen, kórshi-qolańymen birge kóshirýdi qolǵa alý kerek. Ońtústikte úlkendi tyńdaıdy, úlkenniń bátýaly sózine qulaq asady. Qazir aýyldarda bı bar. Bı – elge eńbegi sińgen, qadirli, abyroıly adam. Kópshilik onyń sózine qulaq túredi. Aýyl bıleri, aýyl aqsaqaldary arqyly jumys júrgizilse, biz áńgime etip otyrǵan máseleni ońtaıly sheshýge ábden bolady. Shynynda da, qulaqqa kiretin, den qoıatyn usynys. Eger tutas aǵaıyn-týys, kórshi-qolań bir aýylǵa qonystansa, aǵaıynnan alys­qa ketip qaldym dep ýaıymda­mas edi, jańa ortaǵa tezirek kón­diger edi. Joǵaryda tilge tıek et­kenimizdeı, qazaqy bolmys-bitim qanymyzda bar. «О́mir bar jer­de ólim bar, toıǵa barmasań bar­ma, qazadan qalma» dep jatamyz. «Bilmeıtin jerdiń oı-shuń­qyry kóp, alda-jalda qaı­ǵy­ly jaǵ­daı bola qalsa, topy­raq salýǵa kele almaı jatsam aǵaıyn­dyqqa syn» dep jatady. «Týǵan jerdiń topy­ra­ǵy buıyrsyn, súıegim bas­qa jer­de qalǵannan saqtasyn» dep jatady. Jańalyq ashyp otyrǵanymyz joq, shynynda da osylaı ǵoı. Bul úshin aǵaıyndy sóge jamandaýǵa bolmas. Eger búkil aýyl bolyp soltústikke qonys aýdaryp jatsa, qazaqı bolmys-bitimimizge tán osyndaı túıtkilderdiń túıini sheshiler edi-aý. Qonystandyrý kóship-qoný ǵana emes, bul – soltústik, shyǵys oblystardy qazaqylandyrý. Mektepteri men balabaqshalary, basqa da áleýmettik nysandary turǵyndardyń azdyǵynan jabylýǵa shaq turǵan aýyldardyń tirshiligin túzeý. Qonys aýdarýshylar kelgen soń balabaqshadaǵy, mektepterdegi bala da kóbeıedi, jumys kúshine tapshy bolyp otyrǵan sharýashylyqtardyń da jaǵdaıy túzeledi, tildik orta qalyptasady. Iаǵnı, bir-biri­men jipsiz baılanǵan ózekti máse­leler­diń túıini tarqatylar edi. Máselen, Pavlodar oblysyn­da jergilikti ulttyń úlesi áli de az.­ Sony kóbeıtý kerek, qazaqy­lan­dyrý kerek. Keń-baıtaq, ulan-ǵaıyr qazaq jerin ıgerýimiz kerek. Esterińizde bar shyǵar, ótken ǵasyrdyń toqsanynshy jyl­dary­nyń sońynda elordamyz «Astanany qazaqylandyrý» dúbir­li aksııasy bastalǵan edi ǵoı. Sonyń nátıjesinde aınal­dyr­ǵan on-on bes jylda Astana qazaqy elordaǵa aınaldy. Bul – jershildik emes, ultshyldyq emes. Bul – ultjandylyq. Qalaı, aǵaıyn, kóshýge daıynsyz ba? Bárekeldi, kósh kólikti bolsyn! Ǵalym OMARHAN, «Egemen Qazaqstan»