Shyny týraly shyndyq

Qaraǵandyda shynyny qaıta óńdeıtin tuńǵysh kásiporyn jumys istep tur Keshegi keńes zamanynda kóshede shashylyp jatatyn bos shólmekterdi jınap, shyny qabyldaý beketterine tıyn-tebenge ótkizý úrdisi boldy. Áıteýir bala bitken balmuzdaqqa qaryq bolyp, áleýmettiń álsiz toby «tamaq jibitip», kúnkóristiń qajetin ótep júretin. Soǵan qaramastan, buryn da, qazir de dalaǵa shyqsańyz, shyny synyqtarynan aıaq alyp júre almaısyz. Qaraǵandylyq ǵalym Saǵat Ýálıevtiń aıtýynsha, baılyq degen bizdiń aıaǵymyzdyń astynda jatyr eken. Shashylyp jatqan shynyny jınap alyp, iske jaratsańyz – qabyrǵasyn jaltyratyp ǵajaıyp ǵımarattar salatyn shyny kirpishter alýǵa bolady eken! Bir ǵana Qaraǵandynyń ózinde jylyna 1000 tonnaǵa deıin shyny qutylar qoqys retinde dalaǵa laqtyrylatyn kórinedi. Beı-bere­ket shashylyp jatqan osynaý mol dúnıege kúni búginge deıin tiri jan nazar aýdarmaı keldi. Al endi jaqyn bolashaqta jaǵ­daı múlde basqasha sıpatta ór­býi múmkin. Saǵat Ýálıev syndy ǵalym eńbek etetin kásiporyn bas­shylary «Damý» qorynan ne­sıe alyp, shyny ónimderin qabyl­daıtyn polıgon ashqan bolatyn. «Basynda, – deıdi S.Ýálıev, – bizdiń kásiporynnyń basshylary shyny shólmekterin shyǵaratyn zaýyt ashpaqshy boldy. Alaıda bizde tabıǵı gazdyń joqtyǵynan bul sharýadan bas tartýǵa týra kel­di. Sol sebepti biz shynyny qaıta óńdeýmen aınalysýdy jón sanadyq». Osydan eki jyl buryn Saǵat Ýálıev E.Bóketov atyndaǵy Qa­ra­ǵandy memlekettik ýnı­ver- ­­sıtetiniń fızıka-matematıka fa­kýl­tetinde oqytýshy bolyp júr­gen edi. Sol kezdiń ózinde oǵan ón­diris qaldyqtaryn paıdaǵa ja­ra­tý jónindegi joba týraly oı maza bermeıtin. Aqyry ol táýe­kelge bel býyp, «Eskolıt-K» ǵy­ly­mı-tehnıkalyq jobasynyń jetekshisi retinde bul salaǵa birjolata bet burdy. Bir qyzyǵy, shynyny qaıta óńdeý paıdasy kól-kósir bıznes túri bolsa da, bizdiń kásipkerler onymen aınalysýǵa asyǵar emes. О́ıtkeni otandyq bıznes ókilderi aqshany tez, ári birden kúrektep tabýdy táýir kóredi. Al shynyny qaıta óńdep, odan keýek shyny jáne gaz shyny bloktaryn óndirý degenińiz ýaqyt pen shydamdylyqty qajet etetin mehnatty sharýa. Shyny degen jaryqtyqtyń synyǵy tabıǵatta myń jylǵa deıin buzylmaı jatady deıdi. Al endi onyń qııýyn taýyp, óndiriske jarata bilse, shynydan ótken berik hám ekologııalyq turǵydan óte taza materıal joq kórinedi. Mysaly materıaldyń bul túrinen talaı jyldardyń synyna tótep bere alatyn turǵyn úıler salýǵa ábden bolady eken. Qaraǵandydaǵy shyny óńdeıtin zaýyt bizdiń el úshin biregeı jańa tehnologııa boıynsha jumys isteıdi. Munda eń aldymen shyny qaldyqtary talqan tartqandaı usatylady. Budan keıin ol arnaıy qospamen aralastyrylady. Sonyń nátıjesinde bloktyń beriktigi arta túsip, kez-kelgen soqqy men qysymǵa myńq etpeıtin myqty bolyp shyǵa keledi. Tipti oǵan shege qaǵyp, buranda engizýge de bolady – shynyńyz shytynaý degendi áste bilmeıdi. Bul bloktardyń bir ereksheligi – olarǵa kemirgishterdiń tisi ótpeıdi. Máselen egeýquıryqtar betondy op-ońaı kemiretin bolsa, shynydan shyqqan bloktarǵa kelgende sharasyzdyq tanytady eken. Zaýyttyń taza bıznes joba ekeni ras. Degenmen, eger de qala basshylary kásiporynǵa nazar aýdaryp, belgili bir usynystarmen shyǵar bolsa, kásiporynnyń ekologııany damytý isine de súbeli úles qosary sózsiz. Sebebi zaýyttyń qajet etip otyrǵan shıkizat kóziniń ózi ekologııaǵa kesirin tıgizetin turmystyq qatty qaldyqtyń bir túri ǵoı. Jarty jyldan beri jumys istep kele jatqan joba týraly ǵalym Saǵat Ýálıevtiń ózi bylaı deıdi: «Bizdiń ónimniń Qazaqstanda balamasy joq. Shynyny qaıta óńdeý salasynda biz tyńnan túren salǵan tuńǵyshtarmyz. Bizde jasalǵan keýek shyny men gaz shyny bloktarǵa alys jáne jaqyn sheteldiń tutynýshylary qyzyǵýshylyq tanyta bastady. Al otandyq ınvestorlar tarapynan «Samuryq-Qazyna Invest» bizdiń ónimge erekshe nazar aýdaryp otyr. Osydan bir aı buryn biz «Qazaqstanda jasalǵan» atty kórmege qatysqan bolatynbyz. Mine sodan keıin qordyń ókilderi bizdiń kásiporynǵa kelip, ónimderimizben tanysyp, jobanyń biregeıligin atap ótti». Jalpy keýek shyny men gaz shyny bloktary otqa shydamdy, órt bola qalǵan jaǵdaıda janý degendi bilmeıdi. Sýǵa da tózimdi. Bir sózben aıtqanda: «Otqa salsań – janbaıdy, sýǵa salsań – batpaıdy». Keýek shynynyń ózi jylýdy tamasha saqtaıtyn, basqa da keremet qasıetteri kóp, qurylys salasynyń kez-kelgen jerine qoryqpaı-aq qoldana beretin ámbebap materıal. О́z boıynan jylýdy tysqa shyǵarmaıtyn bul materıaldy kóbine úı qabyrǵalary men edendi jáne tóbeni jylylaýǵa paıdalanýǵa bolady. Qazir ǵoı, bul bloktardy biz shetelden qyrýar qarjyǵa satyp alyp júrmiz. Máselen, shynydan jasalǵan jalǵyz bloktyń baǵasynyń ózi 300-den 600 eýroǵa deıin turady. Al endi osyny ózimizde óndirsek, qanshama qarjy qaltamyzda qalar edi?! Eýropanyń damyǵan elderi plastıkten shynyǵa, metall jáne aǵash jabyndydan keýek shynyǵa baıaǵyda-aq kóshken eken. «Jaqsydan – sharapat» degen, qaraǵandylyq kásipkerler eýropalyqtardyń tájirıbesin tereń zerttep, ózderine qajetti maǵlumatty molynan jınastyrypty. Sondaı-aq, bul iste olarǵa Sankt-Peterbor qalasynyń ǵalymdary da qol ushyn bergen. Olar bizdiń kásipkerlerge keýek shynyny kúıdirmeı alý ádisin usynǵan eken. Mine, dál osyndaı bloktar búgingi kúnde kóptegen memleketter tarapynan zor suranysqa ıe bolyp otyr. Nege deseńiz, keýek shyny ylǵal men býdy ótkizbeıdi, kez-kelgen salmaq pen qysymǵa shydamdy, ystyqty jaqsy kóteredi. Qurylys kezinde ony aramen op-ońaı kesýge bolady. Eń bastysy, keýek shynynyń ekologııalyq talap turǵysynan kelgende eshqandaı kináraty joq ónim. Bir sózben aıtqanda, qaraǵandylyqtar qolǵa alǵan bul ónim bolashaqtyń materıaly. Mine, shyny týraly shyndyq osy: búıte berse keýek shyny jáne gaz shyny bloktary bolashaqta qurylys salasyndaǵy temir men betondy bosaǵaǵa qaraı yǵystyryp, tórden oryn alýy ábden yqtımal. Qaırat ÁBILDINOV, «Egemen Qazaqstan» QARAǴANDY