Jertóledegi jylyjaı

nemese ulttyq uǵymdaǵy jeńsik as Sońǵy eki-úsh jylda álem jurtshylyǵy tabıǵı azyq-túlik ónimderin tutynýǵa den qoıa bastaǵany aıqyn sezilýde. Osy jolda álem ǵalymdary tarapynan tereń izdeniske túsip, san túrli ıdeıalar men usynystar aıtylýda. Sonyń biri – nıderlandtyq izdenýshiler kóp qabatty turǵyn úılerdiń jertólesinen ónim alý tásilin oılap tapsa, AQSh ǵalymdary alaqandaı jerden az kúnde kókónis túrlerin ósirý arqyly, onyń paıdalylyǵyn 40 paıyzǵa deıin arttyrýdyń jobasyn tanystyrýda. Álemge áli keń taraı qoımaǵan bul jobalardyń júzege asýy búginde Qazaqstanda da qyzý qolǵa alyna bastaǵany qýantady. Atap aıtqanda, Astana irgesindegi Arshaly aýdanynyń Arnasaı aýylynyń turǵyndary álem halqy áli de bolsa tereń uǵyna qoımaǵan jańashyldyqty ıgerýge umtylýda. Iаǵnı, askók pen jýa, sarymsaq, sábiz, shalqan, qııar, qyzanaq syndy san túrli baqsha ónimderin úlken qalalardaǵy kóp qabatty turǵyn úılerdiń jertólesinde ósirý men shaǵyn qorapta jeti táýlik ishinde jetildirip, ónimdi talǵajaý etýdiń qyr-syryn meńgerýde. Biz jýyrda ǵana «Jasyl» ekonomıkany qoldaý men G-Global-dy damytý koalısııasy» zańdy tulǵalar birlestiginiń demeýimen júzege asyp jatqan osyndaı ıgi isterdiń kýási boldyq. Osy maqsatta Arnasaı aýy­lyn­­da aýmaǵy 1000 sharshy metrdi quraıtyn Keńes zamanynan beri qańy­rap bos turǵan eki qabatty ǵıma­rat kúrdeli jóndeýden ótkizi­lip iske qosyldy. «Bul jerden biz osyn­daı jylyjaı óndirisi arqy­ly jyl on eki aı boıy ónim alý­dyń san túrli tásili men onyń qyr-sy­ryn úıretetin halyqtyq orta­lyq ashtyq. Kózdegenimiz – el tur­ǵyn­daryn únemshildik pen tıim­di­likke úıretý», – deıdi «Jasyl» ekono­mı­ka­ny qol­daý men G-Global-dy damytý koa­lı­sııasy» ZTB basqarma tór­aıymy Sal­tanat Temirqulqyzy. Uıymdastyrýshylardyń aı­týy­­na qaraǵanda, bul ortalyq­ta osy sala­da kásip ashyp, nápaqa tabam deý­­shilerge qoldaý kórsetiledi. So­ny­­men qatar, zamanaýı ozyq teh­­no­­lo­gııalar men ın­novasııalar engi­­zil­­gen tyń jobalardy júzege asyrý da oqy­tylady. Atap aıtqan­da, úl­ken qalalardaǵy qaraýsyz jat­qan jer­t­ólelerdi az shyǵynmen mol ta­bys kózine aınaldyrý ádisin keńi­nen qoldanysqa engizýge baý­lıdy. Iаǵnı, kópqabatty tur­ǵyn úı jer­tó­lesin jeldetip, ja­ryq­­tan­dy­rý arqyly baý-baq­sha ónim­derin ósirý. Atalǵan uıym Nı­der­land eli­nen qajetti qural­dardy alyp kelip, búginde jaryqdıodty sham­dar­­daǵy qyzyl-jasyl sáýleniń kómegi­men qarańǵy jertóleden ónim óndirý­ge qatysty qurylǵylardy iske qosqan. Kún kózi túspeıtin qa­rań­ǵyda qııar qalaı ósedi deıtin shy­ǵar­syz? Bul ózi tunyp turǵan ınno­va­sııa. Son­dyqtan da, baıyppen tú­sin­direıik. Jertólede qııar ósirý úshin úsh negizgi qajettilik: jylý men jeld­etý júıesi jáne 10 kVt ınf­ra­­kúlgin tústi jaryq bolsa jet­­­ki­likti. Osy úsh negizgi qaǵıda bu­zyl­­masa, ózge qajettilikterdi is bary­­syn­da rettep alýǵa bolatyn kóri­nedi. Iаǵnı, dıametri 120 mm. plas­tıkalyq qubyrlardyń betki qaba­tyn tórt eli endikte tilip túsip, tuqymdy arnaıy topyraqqa otyr­­ǵyzý arqyly ony sýmen qam­ta­masyz etý máselesi sheshiledi. Sony­­m­en birge, uzyndyǵy 6 metrge deıin so­zy­­la­tyn qııar sabaǵyn joǵary-tó­men baılaý ádisi arqyly onyń er­kin ósip, mol ónim berýine múm­kin­­­dik­­­ter jasalady. Oǵan qosa, ósim­­­dik­­ti baılaý baǵanalarynyń bıik­­­tigi men eniniń ólshemin esepteý ne­­gi­z­inde álgi qajettiliktiń biri – jary­q­­­dıodt­y sham ilinedi. Jany men joǵary-tómennen túsken ja­ryq­tyń ósimdikke oń áserin tı­gi­zetin jaryq­dıodty LED sham qu­ryl­­ǵysy eki túrli tús shyǵara­dy. Qyzyl men jasyl tústiń shaǵy­ly­sýy nátı­je­sin­de paıda bolatyn ınfrakúlgin sáýle­niń quramynda qııardyń ósip-jeti­lýi­ne qajetti energııanyń bári bar. Al onyń ósý merzimi men ónim berý kezeńi ádettegideı jaǵ­daı­da ótedi. О́nimniń kólemi men qura­myn­da qandaı da bir ózge­shelik oryn alady deý artyqtaý. Tıimdiligi sol, megapolıs qala­lar­daǵy jertóle­ler arqyly tabıǵı taza ónimder qol­jetimdi bol­maq. Munyń ózi ebin taýyp, kásip kózine aınaldyra bil­gender úshin áleýmettik jaǵda­ıyn túzep alýyna birden-bir sep bolady. «Bizdiń ortalyǵymyzǵa Nı­der­land elinen mamandar kelip, jaryqdıodty shamdardy kepil­digimen qosyp, jumys isteý tár­tibin jergilikti turǵyndarǵa úı­retti. Munyń tilin tolyq meńger­gen mamandarymyz elimizde osy kásip­ke qyzyǵýshylyq tanytqan kez kelgen azamatty oqytyp, arna­ıy kýrstardan ótkizýdemiz», – deı­di ortalyqty uıymdastyrý jumy­sy­­nyń jetekshisi Tatıana Nıkolaeva. Sonymen qatar, ıgi isti qolǵa alyp júrgen mamandardyń sózine qaraǵanda, ortalyq qyz­meti ar­qy­ly eldegi shaǵyn kásipker­liktiń jan­danýyna múddelilik ta­ny­typ júrgen barlyq memle­ket­tik meke­meler men ózge de úkimettik emes uıym­darmen tyǵyz árip­testik ornatý kózdelgen. Máse­len, qazirdiń ózinde «Damý» kásip­kerlikti qoldaý qory» men jergilikti atqarýshy organdardyń kómegimen jylyjaı baptap, jyl on eki aı ónim alýǵa yn­taly kásipkerler arnaıy 3 kún­dik oqytýdan ótkizile bastaǵan. Arnasaı aýylynda júzege asyp jatqan tyń jańalyqtyń taǵy biri – shaǵyn qoraptarǵa kókónis ónimderin egip, ósirý arqyly adam aǵzasyn paıdaly dárýmendermen qamtamasyz etý. Mundaǵy jańa­shyl­­dyqtyń ereksheligi sol – eni 20x40 sm shamasynda, al bıiktigi 10-15 sm bolatyn qoraptarda askók, shalqan syndy túrli as mázirlerine qosylatyn dámdeýishterdi ósirý múm­kindigi. Jáne ony otyrǵyzý, topy­raǵyn aýystyrý nemese tasy­mal­daý óte qolaıly. Bul jerde nazar aýdarýdy qajet etetin bir másele – tuqymdy topyraqqa sebý men ony kesip alǵanǵa deıin bar-joǵy jeti táýliktiń jetkilikti bolýy. Al ónimniń adam aǵzasyna paıda­lylyq áseri 40 paıyzdyq kór­set­kishke teń keledi. Muny AQSh ǵalym­dary zerttep, dáleldep, sońǵy 2-3 jyl ishinde álemdik naryq­ta keńinen qoldanysqa engize bas­taǵan. Al osy oraıda «Bul joba biz­diń elge qaıdan keldi?» degen su­raq týyndaýy sózsiz. Almaty oblysynyń týmasy Mamyrhan Qasymov AQSh-qa «Bolashaq» baǵdarlamasymen oqýǵa baryp, sol jaqta osy sala­men aına­lysatyn mamandarmen birlesip, Qazaqstanda onyń júze­ge asýyna bilek túre kirisipti. Osy maqsatpen ol amerıkalyq dosy Ýolter Greı­berdi Arnasaı aýylyna shaqyryp, aýyl turǵyn­daryna jańashyl ıdeıa­nyń qyr-syryn úıretýde. «Bul joba AQSh-tyń ózinde endi-endi óris ala bastady. Etseń – eńbek, je­seń – azyq. Osy jobany qalada ósip jatqan balalardy eńbekke baýlý ádisi retinde de paıdalanatyn ata-analar bar. Munyń syrtyn­da tabıǵı ári dárýmenge baı kók­ónis­ter­ge qoljetimdiliktiń ózi nege turady?», – deıdi ıdeıa avtor­lary. Qazaq – qaǵylez halyq. Osy oraıda tıimdilik turǵysynan bir mysaldy tilge tıek etsek. Osyndaı ıgilikti istiń baryn Internetten kór­gen soń Astana qalasyndaǵy №52 balabaqsha tárbıeshisi Rıma Saıly­baıqyzy toptaǵy balalarmen bir­lesip askók ósirýdi qolǵa alady. Búldirshinderdi eńbekke baýlı otyryp oınatýdy uıǵarǵan onyń ósimdik ósirý tájirıbesi nátıjesiz bol­maǵan. Búldirshinderdiń nusqaý­lyq­­qa saı topyraqqa tuqym seýip, ósi­rip, erteńgilik sabaǵynda askók­ti qıyp, ata-anasyna syıǵa tartýy olar­dy erekshe qýanyshqa kenelt­ken. Munyń astarynda ǵajap tálim-tár­bıe men tanym-túsinik jatqany aıt­pasa da túsinikti. Endeshe, bul ádis­ti nege keńinen qoldanbasqa?! Rasymen de, ıgerip iske asyra bil­genge bul tyń ıdeıa. Sebebi, biz­diń qoǵamda keńseler men úı tereze­leriniń aldynda gúl ósirip, soǵan meıir-shapaǵatyn tógip jatatyndar az emes. Ol endi ásemdik, ıakı estetı­ka­lyq talǵam úshin qajet te bolar. Biraq, mynanyń artyqshy­lyǵy ónim berýinde. Al endi ony qalaı iske asyrý kerek? Aıtalyq, jumyrtqa tasymaldaýǵa arnalǵan qorap kólemin­degideı ydysqa arnaıy ázir­len­gen bıogýmýs topyraǵyn salyp, askók tuqymyn sebesiz de, betin jaryq ishine enbeıtindeı etip jaýyp, úsh táýlik saqtaısyz. Osy merzim ótken soń, qorapty ashyp, kún sáýlesine 4 táýlik qoıa­syz (ol kópqabatty turǵyn úı balko­ny nemese tereze jaqtaýy bol­sa da). Osy aralyqta askók 13-18 sm shamasynda bıiktep ósken­de, qajetińizshe kesip, týrap, asy­ńyzǵa qosasyz. Bar bolǵany osy ǵana. Alaıda, qorap birneshe paı­da­­la­nýǵa jaramdy bolǵanymen, onyń topyraǵyn ár tuqym seberde aýystyryp turǵan jón. Sebe­bi, ósimdik tamyrdan nár ala­tyn­­dy­q­­tan, topyraqtyń qunar­ly bolǵany jón. Osylaısha, úlken­di-kishili san túrli as mázirine qosa­tyn dámdeýish ósimdikterdi úı jaǵdaıynda óndirýge bolady. Tipti, qyzanaq pen qııardy da osyndaı tásilmen ósirýge bolatyn kórinedi. Asylynda, mundaı kókónisterdi barynsha úlkeıtip ósirmeı-aq, shaǵyndaý kezinde qoldansa, onyń qunarlylyǵy mol bolatyny bar. Qalaı desek te, bul ózi qazaq­tyń súısinip jeıtin jas maldyń etinen jasalatyn jeńsik asy nemese dámi tańdaıda qala­tyn marqa qozynyń etine bala­na­tyn­­daı dúnıe. Iаǵnı, aınalyp kel­gende, túp-tórkini ózi­mizdiń ult­tyq bol­mysymyzdyń o jaq, bu jaǵyn­daǵy uǵym bol­ǵany­men, ame­rı­kalyqtardyń artyq­shy­lyǵy osy jobany ǵylymı turǵy­dan zerttep, saralap, qaǵazǵa qattap-qunttap, patenttep zamanaýı aınalysqa engizgeni bolsa kerek. Nurlybek DOSYBAI, «Egemen Qazaqstan» Aqmola oblysy