Qazaqtyń Atymtaı jomarty

Jergilikti gazette Zerendi aýdanyna qarasty Kókterek aýylynyń irgesindegi el áýlıege sanaǵan, jurt qasıettige balaǵan Áýlıetastyń mańaıy kútimsiz jatqany synǵa alynǵan edi. Onda árkim óziniń týǵan topyraǵyn qadirleı bilý kerektigi týraly aıtylǵan bolatyn. Shynyn aıtý kerek, maqala qoǵamdyq pikir týǵyzdy. Áli esimde, redaksııaǵa gazettiń sol sanyn kóp adam izdep keldi. Kókterek aýylynyń týmasy, búginde Kókshetaý qalasynda turatyn jeke kásipker Jumaǵul Joldyqov maqalany oqyǵannan keıin kúndiz kúlkiden, túnde uıqydan aıyryldym deıdi. Túsinde áldekim aıan bergendeı, áldebir kúsh mazasyn alǵandaı. Kelesi kúni tańsáriden týǵan jer­ge, Áýlıetastyń basyna bir-aq tartqan. Keıin de eki-úsh ret baryp kelse kerek. Sodan soń óziniń ujymyn, jer qazatyn, tas artatyn aýyr tehnıkasyn alyp Áýlıetastyń basyn qyzdyń jıǵan júgindeı ádemilep qorshaǵan. Kádimgi tabıǵı jaqpar tastarmen. Onda da tabıǵatqa qyldaı qııanat etpegen. Jol bo­ıyndaǵy sý qubyryn áldekimder qazyp alsa kerek qoı. Sol kezde dalaǵa shyǵyp qalǵan atan túıeniń belindeı jýan, qaqpaqtaı jalpaq san qyrly sandyq tastar kádege asqan. Qazir Áýlıetastyń at shaptyrym tóńiregi osyndaı tabıǵı tas­tarmen qorshaýly. Kireberistegi esikti Kókshetaýdan arnaıy tapsyryspen jasap, ákelip ornatqan. Oń jaqtaǵy mármár taqtaǵa Áýlıe­tastyń áýlıeligin pash ete­tin týǵan tabıǵatyn ǵajaıyp qubylysyn saqtaı bilýge úndeıtin belgili aqyn Tó­legen Qajybaıdyń úsh aýyz óleńi jazylǵan. Qoı soıyp, quran oqytyp, aýyldyń aqsaqaldaryn jınap as beripti. As ústinde el muraty, jer jaıy áńgime bolǵan, ǵıbratty sóz aıtylǵan. Muntazdaı tazaryp, ózgeshe keıipke engen Áýlıetas qazir olaı-bulaı júrgen jolaýshynyń atbasyn buratyn orny. Osy jumysty Jumaǵul jalǵyz ózi atqardy. Qol kómegin óziniń ujym músheleri bergenimen, bar shyǵyn, úsh mıllıon teńge kóleminde jumsalǵan qarajat bir ózinen shyqty. Maqala jarııalanǵannan keıin aı jarym ótkende redaksııaǵa soqqan. Qara tory óńi áldebir qýanyshtyń lebimen alaýlap, kóńili masaırap tur. Áýlıetastyń basyna aparyp kórsetken. Razy boldyq. Keıin bir aýyz alǵys sózimizdi jazdyq. Qosh sonymen, qaıra kezdesýdiń sáti túspegen. Arada tórt jyl ótken soń jaısań jigit Jumaǵul Joldyqov týraly taǵy bir jaqsy lepes estidik. Anyq-qanyǵyn ózine jolyǵyp bildik. Endi oqyrmanǵa osy bir jaqsy mysaldy, ulaǵatty isti taratyp aıtatyn jónimiz bar. Qara kúz. Qara sýyq óńme­nińnen ótedi. Jumaǵul basshy­lyq jasaıtyn seriktestik Taıynsha qalasyna kómir tasyp jatqan. Bir joly seriktestik júrgizýshileri qara joldyń bo­ıyn­da dirdektep tońyp otyrǵan, juqaltań, kóıleksheń orys ji­gitin kezdestiredi. Jasy sol kezde qyryqtardyń shamasyn­da. Qujaty joq. Qalaı bolǵan kúnde de adam balasy ǵoı, júr­gi­zýshiler seriktestikke alyp kel­gen. Alǵashqy kúnderi kıin­dirip, jýyndyryp adam keıpine engizgen. Keıin Jumaǵul Kók­shetaý qalasynda turatyn ákesiniń úıine aparyp tapsyrǵan. Jaı jatqansha, egde tartqan ákesine kómektesip, qol ushyn berip, eńbek etsin degen ǵoı. Ári mundaǵydan jaǵdaıy jaqsy. Ara-tura surap qoıady. Sóıtse Mıhaıldyń qolynan kelmeıtini joq eken. Aldymen aǵash ustasy, sosyn elektrmen dánekerleýshi, syrlaý-sylaýǵa sen tur men ataıyn. Birte-birte osyndaı kúıge ushyraǵan Mıhaıl Svırıdovtyń jan syryna, taǵdyr jolyna da qanyqqan. Sóıtse Mı­haıl Iаkovlevıch qııandaǵy Ázer­baı­jannyń Prıvolnoe selosynda týypty. Irannyń shekarasynan segiz shaqyrym jerde. Arǵy atalary qyzyl aǵashty qyrnap, óńdeıtin ataqty sheberler. 17 jasynda mektep bitirip, Tallındegi oqý ornyna túsken. Áskerı mindetin Karelııada ótep kelgen soń osy jerge áldebir sebeppen kelgen Qazaqstannyń boıjetkenimen tanysyp, shańyraq qurady. Bul ýaqytta ómir joly oqtaı túzý, dańǵyl bolatyn. Tabysty jumysy bar. Páter alǵan. Kóp uzamaı uldy bolǵan. Keıin Keńes ókimeti kelmeske ketken beımaza ýaqytta bulardyń áp-ádemi, sútteı uıyp otyrǵan shańyraǵy ortasyna tústi. Tus-tustan qaýip-qaterdiń kózge kórinbes naızalary andaǵaılap, shanshı bastaǵan. Amal joq, tynysh jerge ketý qajet. Ári-beri aqyldasa kele, Qazaqstanǵa, ja­rynyń týǵan jeri Taıynsha qalasyna kelgen. Tynyshtyq bolǵanymen, ju­mys joq. Kún kóris qıynǵa aınalǵan. Birden baýyr basyp ornyǵyp kete almaǵan soń, týǵan ólkesi Ázerbaıjanǵa, sonda qalǵan anasyna ketpekke áldeneshe ret oqtalǵan. Áıtse de, áıeli raıynan qaıtaryp, eteginen tarta berdi. Tipti, birde anasynyń ómirden ótkeni habarlanǵan jedelhatty da kórsetken. Támam jurttyń ishinde ózin bógde sezingen, jalǵyz sanaǵan Mıhaıldyń ishimdikke qumarlyǵy osy kezden bastaldy. Arada biraz ýaqyt ótken soń áıeli men uly Germanııaǵa qonys aýdardy. Jalǵyzdyqtyń kókesi endi kórindi. Basynda baspanasy, qolynda qujaty joq Mıhaıl árkimniń esiginde júrdi. Kúnderdiń bir kúninde aldy tuman, sońy belgisiz saparǵa shyqpaq bolyp jol boıynda otyrǵanda kómir tasıtyn júrgizýshilerge kezikken. Osy sátten bastap tuman seıiledi. Bolashaq aıqyn, baǵyt belgili. Jatatyn jeri, jumysy, istegen eńbegine oraı alatyn jala­qysy bar. Tipti, álgi óńeshi jybyrlap turatyn ádetten de aryldy. Týmasa da týǵandaı etip baqqan Jumaǵuldyń ákesi Shaıahmet mynaý jaryq dúnıedegi tatar dáminiń taýsylar aldynda balasyn shaqyryp alyp, amanat etipti. – Mynaý Mıhaıl bir abzal adam. Qolynan kelmeıtini joq. Aldynan jumys úrkip turady. Onyń ústine qolynyń qyspasy, aqshaǵa qyzyǵýy bilinbeıdi. Adal­dyǵy da adam aıtqysyz. Er­teń men qaıtpas saparǵa attan­ǵanda qańǵyrtyp jiberip júrme, obal bolady, – dep shegelep tapsyrǵan. Áke sózin amanat dep uqqan Jumaǵul Mıhaıldyń qujatyn istep bermek boldy. Ońaı emes, árıne. Eki jyl ýaqyt ótken. Osy eki jyldyń ishinde Taıynsha qa­lasyna keminde jıyrma ret barǵan. Muraǵatqa suraý salyp, ózge de tıisti mekemelerden derek jınaǵanymen, qoldaryna eshteńe ilikpegen. Kóshi-qon polısııasynan da qaıyr bolmady. Polısııa qyzmetkerleri kómek kórsetemiz dep umtylýyn umtyldy-aq. Ázer­baıjanǵa úsh márte suraý salǵan. Lám-mım habar joq. Al­dymen Mıhaıl Iаkovlevıchtiń týý týraly kýáligi qajet eken. Onsyz eshqandaı qujat jasalmaıdy. Kóshi-qon polısııasynda jalǵyz Jumaǵul men Mıhaıl emes, tarazyshy Shuǵa Áshimova men esepshi Altyngúl Qanapına da bolǵan. Talaı kúnderin ótkizgen. Ár kabınettiń aldynda ashy ishekteı shubatylǵan kezekti kútip. Elegizýmen, úmittenýmen bir jyl ótti. Ánsheıinde jer qozǵalsa qozǵalmaıtyn sabyrly, salmaqty Jumaǵul Shaıahmetulynyń shydamy taýsyldy. Ázerbaıjan elshiliginde onshaqty ret bolyp, má­selesin sheshe almaǵannan keıin týra áýejaıǵa bardy da bılet aldy. Bakýden bes júz shaqyrym jerdegi eldi mekenniń ishki ister basqarmasyn tapty. Aýdarmashy jaldady. Qazaqstandaǵy kóshi-qon polısııasynyń suraýlaryn izdestirdi. Kelýin kelipti. Tek orys tilinde jazylǵan. Orys tilinde jazylǵan soń ázerbaı­jan aǵaıyndar qımyldaı qoı­maǵan. Sol jerde júrip Jumaǵul Mıhaıldyń anasynyń tiri eken­digin estigen. O, ǵajap, jubaıy qaıtys bolǵany týraly jedel­hatty da kórsetken edi ǵoı. Sonda qalaı tiri? Álde burynǵy áreket­tiń bári Mıhaıldy týǵan ólkesine jibermeýdiń amaly ma? Shynymen anasy tiri eken. Otyz shaqyrym jerde, din aman tirshilik keship jatyr. Qııandaǵy Ázerbaıjanǵa derek izdep kelgen Jumaǵulǵa otyz shaqyrym ne táıiri. Kólik jaldaǵan da, barǵan. Ashyq kúnde tóbeden jaı túskendeı boldy. Jumaǵuldyń qolynda balasynyń saý-salamat júrgenin anyqtaıtyn foto­sýretteri, beınejazba bar edi. Solaryn kórsetken. Balasyn áldeqashan óldi dep, qaıǵynyń qara bultyn jamylyp júrgen, kókiregin sher basqan anasy Raıa alǵashqyda esinen tanyp túsken. –Tiri ekenin sezip edim, sezýshi edim, – dep solyqtaıdy qaıran ana, – «Jdı menıa» baǵdarlamasyna da tapsyrys bergizgenmin. Aǵasy Borıs ómirden ótken eken. Mıhaıldyń týǵan jeriniń topyraǵyn baspaǵanyna týra qyryq jyl. Qazir jasy 54-te. Azapty joldyń beıneti óte­lip, anasynan týý týraly kýá­ligi tabyldy. Jumaǵul úshin at basyndaı altyn tabylǵanmen birdeı edi. Osy bir japyraq qaǵaz úshin qııannan qınalyp jetti emes pe? Arada bir aı ótken soń «Ýzkaıa koleıa» seriktestiginde aq túıeniń qarny jarylǵan ulan-asyr toı boldy. Bar ujym taıly-taıaǵymen jınalyp, Mıhaıl Svırıdovtyń Qazaqstan Respýblıkasynyń azamaty atanyp, tólqujat alǵan­dyǵyn toılaǵan. Ujym anasyna syı-sııapat aldy. Jumaǵuldyń ózi de. Qazaqstannan kelgen soń qazaqtyń dámin kórsin el. Qazy-qarta, jal-jaıa, qurt-irimshik. Ana­s­yna kóılek, basqa da tolyp jatqan syı-sııapat. Qutty qudalyqqa bara jatqandaı. Baýyr basyp qalǵan ujym músheleriniń Mıhaıldy qıǵysy joq. Báriniń janarlaryna móldir tamshy ilinip, baýyrlaryna basady. Qaıtyp kel dep aıtý da qıyn. Endi qaıtyp kórispeıtindeı. Áıteýir, bir beımaza sezim barlyǵyn baý­rap alǵan. Alys jolǵa attanyp bara jatqan áriptesterine aqsaqaldary bata berdi. Mine, endi saǵynyshty sapar. Mıhaıldyń týǵan derevnıasy kól-kósir qýanysh qushaǵynda. Mektepte birge oqyǵan synyptas­tary, dostary, pıoner jetekshisi, mektep dırektory, tipti, svıashennıkke deıin kelgen. – О́shkenim janyp, ólgenim tirildi, myń rahmet saǵan, Juma­ǵul. Sen endi meniń týǵan ulym­syń, – degen anasy dastarqan basynda. Taǵy bir tolqýly sát qaıtar sapardyń aldynda boldy. Mıhaıl qyryq jyldan keıin tabany tıgen týǵan jerin de qımaıdy. Dám-tuzyn usynǵan, ómir jibi qolynan shyǵyp bara jatqanda qaıtyp qatarǵa qosqan Qazaqstandy da. Sońǵysy basym túsken. Dál osy jerde Jumaǵul baýyry Mıhaılǵa aqylyn aıtqan. Qalam deseń óziń bil, qystamaımyn, ók­pem de joq. Týǵan jerińmen, et-jaqyn aǵaıynyńmen qaýyshyp tursyń. Al menimen birge qaıtsań, qanatymsyń, quıryq jalymsyń. Mıhaıl Kókshetaýǵa qaıtty. Jumaǵul oblys ortalyǵyndaǵy «Kókshetaý» mádenıet saraıynyń syrtynan qustyń uıasyndaı jyp-jınaqy úı salyp bergen. Ishine eýrojóndeý jasalypty. Esiginiń aldynda kókónis jaıqalyp ósip tur. Lúp etken jelmen terbelgen gúlder Jumaǵuldyń jan sezimi tárizdi. Astyna mashına mingizipti. Qazir bir mekemeni basqaryp otyrǵan óziniń oń qoly. – Áneýkúni Mıhaıl Áýlıe­tastyń basyna gúl otyrǵyzyp kelipti. О́zi baryp mańaıyn tazalap, kútip júredi, – deıdi Juma­ǵul, – kim bilsin, qasıetti ólkeniń sharapaty da tıip jatqan shyǵar? Aıtqandaıyn, aǵaly-inili adam­dar tárizdi bir-birin baýyryna basyp, qushaqtasyp turǵan ekeýi ázildesip te qoıady. – Sońǵy saılaý bolǵan kúni tań atpaı oıatty ǵoı bul meni. Shart uıqyda jatqan edim, saılaýǵa baraıyq dep kelip tur. Qazir bul Qazaqstannyń azamaty ǵoı. Iá, Qazaqstannyń azamaty. Osyndaı taǵdyrdyń tálkegine túsken jandy qaıradan qatarǵa qosqan Jumaǵul da azamat, shyn azamat! Baıqal BAIÁDILOV Aqmola oblysy