Qashpaǵan qashardyń sary ýyzy

Oral óńirindegi marqa qozynyń etin óńdeý jobasy osy támsildi eske túsiredi О́mirde bir nársege ekinshi bir kóldeneń jaıt áser etip jatady. Bul materıaldyń jazylýyna qozǵaý salǵan gazetimizdiń oblystaǵy menshikti tilshisiniń atyna, ıaǵnı osy joldardyń av­toryna Ońtústik Qazaqstan ob­lysynyń Arys aýdanyndaǵy «Qostúıin» JShS-niń dırektory Saǵynbek Jolbaryshan­nan elektrondy poshta arqyly jibe­ril­gen iskerlik sıpattaǵy haty edi. Onda bylaı delingen: «Egemen Qazaqstannyń» betterinen sizdiń Oral óńirinen jazǵan materıaldaryńyzdy kópten beri oqyp kelemiz. Sonyń ishinde sońǵy eki-úsh jyl bederinde marqa qozynyń etin óńdeý jobasy jóninde birneshe dúrkin jazǵan edińiz. Osy keshen qazir istep tur ma? Biz qoı ósirip, ony óz tóli esebinen kóbeıtip otyrǵan elmiz. Marqa qozylary­myz jeterlik. Sondyqtan, osy turǵyda ózińiz jazyp júrgen joba ıelerimen baılanysta bolǵymyz keledi. Alaıda, sońǵy kezde bul joba jóninde eshteńe estı almaı júrmiz. Sonyń bir habaryn berýińizdi ótinemin. О́mirde bir nársege ekinshi bir kóldeneń jaıt áser etip jatady. Bul materıaldyń jazylýyna qozǵaý salǵan gazetimizdiń oblystaǵy menshikti tilshisiniń atyna, ıaǵnı osy joldardyń av­toryna Ońtústik Qazaqstan ob­lysynyń Arys aýdanyndaǵy «Qostúıin» JShS-niń dırektory Saǵynbek Jolbaryshan­nan elektrondy poshta arqyly jibe­ril­gen iskerlik sıpattaǵy haty edi. Onda bylaı delingen: «Egemen Qazaqstannyń» betterinen sizdiń Oral óńirinen jazǵan materıaldaryńyzdy kópten beri oqyp kelemiz. Sonyń ishinde sońǵy eki-úsh jyl bederinde marqa qozynyń etin óńdeý jobasy jóninde birneshe dúrkin jazǵan edińiz. Osy keshen qazir istep tur ma? Biz qoı ósirip, ony óz tóli esebinen kóbeıtip otyrǵan elmiz. Marqa qozylary­myz jeterlik. Sondyqtan, osy turǵyda ózińiz jazyp júrgen joba ıelerimen baılanysta bolǵymyz keledi. Alaıda, sońǵy kezde bul joba jóninde eshteńe estı almaı júrmiz. Sonyń bir habaryn berýińizdi ótinemin. Mine, hattyń uzyn-yrǵasy osyndaı. Álbette, alystan sálem joldaǵan aǵaıynǵa jaýap berý paryz. Sondyqtan, bas quryltaıshysy Raqymjan Ismaǵam­betov bolyp tabylatyn marqa qozynyń etin óńdeýge baǵyt ustaǵan «Batys Marqa Lamb» JShS-nyń qazirgi jaı-kúıi jóninde derekter jınaqtaı bastadyq. Hat ıesi jazǵandaı, rasynda da osydan eki-úsh jyl buryn oblysta respýblıka aýmaǵynda, tipti, TMD keńistiginde esh­qan­daı balamasy joq jarqyn jobanyń júzege asyp jatqandyǵy jónindegi aspan­ǵa shapshyǵan aqparattar birinen soń biri aǵyndap jatatyn. Onyń keńinen taralýyna sol kezdegi oblystyń ákimi Nurlan Noǵaev­tyń barynsha múddeli bolǵany da jasyryn emes. Árıne, biz muny ol kisi­ni kinálaý turǵysynan aıtyp otyrǵan joqpyz. Kerisinshe, onyń oblysty ózi bas­qaryp turǵan tusta osyndaı jobanyń tusaýy kesilýine bastamashy bola bilgenin áýeze etip aıtýǵa bolady. Osy maqsatta oblystaǵy Aqjaıyq aýdanynyń ortalyǵy Chapaev kentiniń mańaıynda ornalasqan keshendi BAQ ókilderine arnaıy aparyp tanystyrý jónindegi is-sharalar dúrkin-dúrkin uıymdastyryldy. Qysqasy, olar keshen qurylysy aıaqtaldy dep bir shabyldy. Joba iske qosyldy dep eki shabyldy. Áıteýir marqa qozy jobasy tóńireginde áli kúnge deıin sóz kóp te, is az bolyp keledi. Munyń syry nede? Oqyrmanǵa túsinikti bolý úshin bul saýalǵa keńirek jaýap bergenimiz jón. Shynynda da, aıtylsa aıtylǵandaı, onyń eksportqa baǵyttalǵan múldem erekshe joba ekendigine eshqandaı talas joq. Tipti, taza brend dese de artyq emes. Mamandandyrylǵan keshen táýligine 1400 bas bir jasqa deıingi erkek marqa qozynyń etin óńdeýge baǵyttalǵan. Keshen jaǵrafııalyq turǵydan alǵanda óte utym­dy jerge qonys tepken. О́ıtkeni, Chapaev kenti kúre joldyń boıy. Toǵyz joldyń toraby. Oblystyń ońtústigindegi maldy óńirler osy endikte. Atyraý obly­synyń aýmaǵy da osy mańaıǵa tıip tur. Árıne, bul jóninde buǵan deıin de talaı ret aıtylyp, talaı ret jazyldy. Endi ony taǵy da qaıtalap aıtyp odan maı shyǵaraıyn dep otyrǵan joqpyz. Aıtaıyn degenimiz, osyndaı sheteldik ozyq tehnologııa men zor qýatqa ıe kelisti keshenniń búgingi kúni qańtarylyp bos turǵany. Degenmen, bul arada qaıta­lap aıtýǵa turarlyqtaı taǵy bir másele bar. Bul jobanyń 2 mıllıard 600 myń teńgege baǵalanǵan joǵary quny. Osy qo­maqty qarajattyń 85 paıyzy «QazAgroQarjy» AQ-tan bólinse, 15 pa­ıy­zy joba quryltaıshylarynyń óz qara­jaty bolyp tabylady. Qazir sol qarajattyń qaıtary­my qaıda? Marqa etin óńdeý jobasy 2013 jyly bastalyp, 2014 jyldyń aıaǵynda aıaq­­talǵan. 2015 jyldyń basynda paıda­lanýǵa berilgen. Sodan beri bir jyl jeti aı ýaqyt ótkenin eseptep shyǵarý qıyn emes. Árıne, osy merzim aralyǵynda bir­de-bir bas marqa qozynyń eti óńdelmedi desek shyndyqqa qııanat bolar. Qazirgi qol­da bar derekter «Batys Marqa Lamb» iske qo­syl­ǵannan keıin 25 tonna qozy etin óńdegenin kórsetedi. Paıyzdyq kórsetkishke shaqqanda bul múldem joqqa tán kórsetkish ekeni de anyq. Al bıylǵy mólsher tórt myń tonna tórt júz kılogramdy quraıdy. Iá, joǵaryda aıtylǵandaı, kúni keshege deıin marqa qozy jobasy jóninde qııal-ǵajaıyp ertegige bergisiz asqaq sózder aıtylýdaı-aq aıtylyp keldi. Onyń túp-tórkini – túpteı kelgende, Eýro­paǵa sertıfıkattalǵan sapaly ónim ji­be­retin qaldyqsyz joba. Bul júzdegen jańa jumys oryndary. Sonymen birge, bul júzdegen óndiristik baǵytta jumys isteıtin bilikti mamandar toby degenge saıady. О́ńirde marqa qozylardy zaýytqa jetkizetin jınaqtaýshy alańdar qurylyp, olar logıstıkalyq qosyndar rólin atqaratyn bolady dep jelpinýshiler de az bolmaǵan sol tusta. Búginde sol ekpinniń bári basylyp qalǵandaı kóńil kúıge bólenerińiz anyq. Joba nege toqyraýǵa tap boldy? Tyǵyryqqa nege tireldi? Jýrnalıstik zertteýler barysynda onyń birqatar obektıvti jáne sýbektıvti sebepteri bar ekeni anyqtaldy. Bul arada bar kináni mamandandyrylǵan keshenniń bas quryltaıshysy Raqymjan Smaǵululyna aýdarýdyń qajeti joq dep bilemiz. Kerisinshe, ol jergilikti turǵyndardy óz qarajaty esebinen buǵan deıin bettesip kórmegen kásipke baǵyttaý úshin Reseı astanasy Máskeýden arnaıy mamandar ákelgen eken. Bul qoldaýǵa turarlyq qadam dep bilemiz. Gáp basqada. «Batys Marqa Lamb» jobasynyń óz ýaqytynda baýyryn jaza almaı qalýynyń basty bir sebebi – qarjylyq daǵdarystyń salqyny desek, qatelespeıtin shyǵarmyz. Eýropa elderine taza ónim shyǵaramyz dep ózeýregennen eshteńe ózgermeıdi. Qalaı degende de eksportqa shyǵarylatyn brend-ónimniń birinshi tutynýshysy Batys Qazaqstanmen kórshiles Reseıdiń shekaralas óńirleri ekendigi talas týǵyz­baıdy. Ashyǵynda bul o bastan negizinen reseılik tutynýshylar úshin jasaqtalǵan joba ekenin aıta ketken jón. Alaıda, osy joba iske qosylar qarsańda Eýropa elderiniń bergen sanksııasynyń saldarynan Reseı rýbliniń qunsyzdanýy bul rynoktyń aıaq-qolyn tusap tastady. О́ıt­keni, sapasy joǵary ári sińimdilik qasıeti mol brend-ónimdi sýteginge ótkizý esh­qan­daı qısynǵa sáıkes kelmeıdi. Ekinshiden, joba quryltaıshylaryna «QazAgroQarjy» AQ tarapynan marqa qozy satyp alý úshin belgilengen 60 mıllıon teńgeden astam qarajattyń der kezinde jetpeı, biraz áýre-sarsań oryn alǵany da ónim óndirýge keri áserin tıgiz­geni ańǵarylady. Jaraıdy, osylaısha buǵan deıingi istiń bolary bolyp, boıa­ýy sińdi delik. Endigi istiń jaı-kúıi ne bolmaq? О́ńirdegi agrosektor salasy ókil­deri búgingi kúni áp, bálem, osy joly bárin de óz jolyna qoıatyn shyǵarmyz dep alaqan­daryn ysqylap otyrǵan syńaıly. Kez kelgen ónimdi óńdeý ony óndirý­den bastalmaı ma? Keshende táýligine 1400 bas marqa qozy soıylýy taptyra berilmeıtin múmkindik. Kún saıyn osynshama qozy zaýyt konveıerine jetkizile ala ma? Maman­dar mundaı múmkindiktiń bar ekenin aıtyp otyr. Biz olardyń málimdemesin Batys Qazaqstan oblysynyń statıstıka departamentinen alynǵan derektermen salystyra, qaraǵanda shamaǵa kelip qalatynyna kóz jetkizgendeı kúı keshtik. Osy derekterge súıensek, óńirde qazirgi kúni  bir mıllıon eki júz myńǵa jýyq qoı-eshki bar eken. Oblysta bıylǵy 2016 jyldyń 1 shildesine deıin 551 506 bas qozy alynypty. Onyń teń jartysynan astamy erkek qozy dep eseptegenniń ózinde zaýytqa tap­sy­ry­latyn marqa qozynyń sany 250 000-ǵa deıin jetedi dep belgilengen. «Batys Mar­qa Lamb» – oblysaralyq mańyzy bar ke­shen. Buǵan kórshiles Atyraý, Aqtóbe jáne Qyzyl­orda oblystarynan, sonymen bir­ge res­pýblıkanyń ózge de óńirlerinen tús­e­­tin shıkizattyq ónimdi qosa eseptegen­de zaýyt bul máselede tapshylyq kóre qoı­maı­­dy dep túıin jasaýǵa tolyq negiz bar. Áńgimemizdi túıindeı kele, Oral óńirin­degi marqa qozynyń etin óńdeıtin maman­dan­dyrylǵan keshenniń isi alǵa jyljy­maı ári mandymaı qoıýynyń kóp­shilikke beımálim taǵy bir syry – aınalym qarajatynyń tapshylyǵy. Eger osy kórinis aldaǵy ýaqytta taǵy da jal­ǵasa beretin bolsa, ulttyq brend dep júr­gen jobanyń ornyn sıpap qalýymyz ǵajap emes. Sondaı-aq, sol tusta ekinshi deńgeıdegi bankter tarapynan oryn alǵan kereǵarlyqtar, bank tólemaqylarynyń turyp qalǵany, bank operasııalarynyń júıesizdigi men turaqsyzdyǵy, ony birese teńgemen, birese AQSh dollarymen tóleýge baǵyt ustalǵany da «Batys Marqa Lamb» tóńiregindegi máselelerdi kúrdelendirip jiberdi. Degenmen, úmitsiz shaıtan degendeı, aldaǵy jaqyndap kele jatqan tamyz aıy marqa etin óńdeýshilerge bir paıdasyn tıgizedi dep sengimiz keledi. О́ıtkeni, dál osy tamyzda qozy enesinen aıyrylady. Bul óz kezeginde enesinen aıyrylǵan erkek qozy zaýytqa kelisim baǵasy boıynsha tapsyrylady degen sóz. Solaı bolsa jaqsy ǵoı, árıne. Al bu­laı bolmasa she? Buǵan qazir eshkim kepil­dik bere almaıdy. Ázirge bul tek kókeı­de júrgen oı ǵana. Qysqasy, Oral óńirin­de búgingi kúni marqa qozynyń etin óń­dep Eýropa elderine eksportqa shyǵarý jó­nin­degi áńgimeler týmaǵan tý sıyrdyń sary ýyzynan dámetken ańǵal da ańqaý aǵa­ıyn­nyń tirligine kóbirek uqsaıdy. Sen­se­ńiz de, senbeseńiz de, mundaǵy qazirgi kó­r­i­nis pen naqty aıtylar shyndyq – osyndaı.  Temir Qusaıyn, «Egemen Qazaqstan» Batys Qazaqstan oblysy