Qant nege qat?

Shildeni ortalap, mezgil sarsha tamyzǵa qaraı oıysqanda Qara­ǵan­dyda qanttyń hıkaıasy bas­tala­dy. Jyldaǵy jyr osy. Dú­ken sóre­lerinen, qoımalardyń tú­kpi­ri­nen táttiniń osy bir túri ushty-kúıli joǵalyp, baǵa kókke shapshıdy. Jasyratyny joq, bizdiń halyq­­tyń «defısıt» degenge jany qumar ma deısiń. Munysy jumyrtqadan jún qyryqqan kásip­ker­lerdiń janyna maıdaı jaǵa­tyny aıdan anyq. Zer salyp qarasańyz, osy qat dúnıe degendi qoldan jasaıtyn da keıbir pysyqaı kásipkerler emes pe dep qalasyz. Oǵan negiz joq ta emes. Mundaı jaǵdaıda ábden ákkilenip alǵan olar baǵany da sharyqtatyp, paıdaǵa da shash-etekten keneletinge uqsaıdy. Sońǵy kúnderi oblysta qant­tyń baǵasy kúrt qymbattap, bir kılosy 300 teńgeden asyp jy­ǵyl­dy. Baǵanyń júz teńgege qym­battaǵanyna qarap jatqan jurt joq, «Qant, qaıdasyń?», dep Qara­ǵan­dynyń kóshelerinde ala­shapqyn bolyp júr. Áý basta sýpermarketterde osy qantty bir adamǵa shaqtap qana sata bastady, al áleýmettik dúken só­relerinen bul taýar jym-jylas jo­ǵalǵan bolatyn. Usaq dúken us­taıtyn  kásipkerler qoldaǵy bar qantty jańa baǵamen satyp jatyr. Áńgime arasynda álgiler kúni erteń qant baǵasynyń 500 teńge bolýy bek múmkin degendi qaperge sala ke­týdi de umytpaıdy eken... «Qant qaıda ketti?» degen su­raqqa bul saladaǵy kásip­ker­lerdiń jaýaby dap-daıyn. Sóıtsek, kinániń bári tosap-qaınatpada eken. Al endi shyntýaıtyna kelsek, búgingi kúnde tosap qaınatatyndardyń da qatary sıreı bastapty. Nege deseńiz, shaıǵa qosyp ishkenge taptyrmaıtyn bul to­sapty daıyndaýdyń ózi qyp-qy­zyl aqshaǵa túsedi eken. Qanttyń qalaısha qat bolǵanyn oblystyq kásipkerlik jáne óner­kásip basqarmasyndaǵylar bylaısha túsindiredi. Olardyń aıtýynsha, otandyq qant óndirýshi «SASK» JShS sońǵy aıdyń ózinde táttiniń baǵasyn birneshe ret kóterip ji­bergen. «Aǵymdaǵy jyldyń mamyr aıynda qanttyń bir kılosy zaýyttan 218 teńgeden bosatylsa, shilde aıynyń basynda baǵa 245 teńgeni qurady. Jaǵdaıdyń bulaısha qalyptasqanyn fırma Brazılııadan ákelinetin qant quraǵy baǵasynyń 354-ten 477 AQSh dollaryna deıin kóterilýimen túsindiredi. Búgingi kúnde zaýyt-óndirýshi óńir­lerdegi kóterme jetkizýshilerge qantty ýaqytynda jónelte almaı otyrǵan kórinedi. Osyǵan oraı, qazirgi tańda «Qazaqstan temir joly» AQ ókilderimen birge Almatydan Qaraǵandyǵa qantty vagonmen jetkizý jóninde másele talqylanyp jatyr», dep habarlady basqarmadaǵylar. О́kinishke qaraı, qant baǵasynyń jylda-jylda jylmań qaǵyp kó­terilýimen kúres berekesizdeý bolyp turǵanǵa uqsaıdy. Ta­bı­ǵı monopolııalardy retteý de­par­­­tamentiniń basshysy Ashat Jap­sarbaıdyń sózine qulaq túrsek, aıaq astynan jalǵan defısıt jasaý bizdiń óńir úshin úırenshikti jaǵ­daıǵa aınalypty. «Mysaly, – deıdi ol, – byltyr biz birqatar naryq sýbektilerine qatysty keń kólemde tekserý jumystaryn júrgizdik. Nátıjesinde is sotqa tústi. Biraq ta, jeme-jemge kelgende biz sotta utylamyz da jatamyz. Biz talaı kásipkerdiń qoı­masynan eski baǵamen alynǵan maı, jumyrtqa jáne qant sııaqty taýarlardy taptyq. Biraq, olar bul taýarlardy jańa baǵamen satqanyn toqtatar emes. О́kinishke qaraı, sot biz keltirgen osy dáıekterdi qaperge almaı-aq qoıdy...». Al Qaraǵandydaǵy «Dıas KZ» JShS-niń dırektory Leonıd Gesın shıelenisken túıinniń jaqyn mańda ózinen-ózi sheshiletinine senimdi. «Tamyz aıynda bári de óz ornyna keledi. Nege deseńiz, Reseı aman bolsyn. Qazir ol jaqta qanttyń bir kılosy 250-270 teńge turady. Tamyz aıynyń basynda olar  qant qyzylshasyn jınaı bastaıdy. Ile Qazaqstanǵa Reseı qanty kelip, baǵa da tómen túsedi. Sondyqtan, qaraǵandylyqtarǵa qant kórmegendeı qymbat baǵaǵa úıip-tógip ala bermeı, sál ǵana shydaı turýǵa keńes bergim keledi», deıdi ol. Negizi, oblystaǵy qantty kó­­ter­­me baǵamen jetkizýshiler ke­zinde qalalar men aýdandar ákim­dikterimen saýda salasynda ózara túsinistik memorandýmyna qol qoıǵan bolatyn. Sol kelisimge sáıkes, qant baǵasy 4 paıyzdan joǵaryǵa kóterilmeýi tıis bolatyn. Sonda qalaı demeske laj joq, saýdaǵa serttiń júrmeıtini osy bolǵany ǵoı... Obaly neshik, oblys basshylyǵy qant tóńiregindegi túıindi sheshýge tas-túıin daıyn ekendigin kórsetti. Qalyptasqan jaǵdaıdy retteý maqsatynda arnaıy komıssııa óńirlik turaqtandyrý qorynan 150 tonna qantty naryqqa shyǵarý jóninde sheshim qabyldady. Sonymen, qant nege qat bolady? Baıqap qarasaq, suranys ósken zamatta sýmań qaqqan alyp­satarlardyń usynysy da qolma-qol daıyn turady eken. Qalaı deseńiz de, bul máseleniń bir ushyǵy tosap qaınatý mezgilin tosyp otyratyn ynsaby azdaý kásipkerlerdiń pıǵylynda jatyr. Osy turǵydan kelgende, qoldan qat dúnıe jasaý­shylarmen kúres bolary bolyp, boıaýy sińgende emes, jurttyń júıkesin juqartpaı turyp budan sál erterek bastalsa quba-qup bolar edi-aý. Qaırat ÁBILDINOV, «Egemen Qazaqstan» QARAǴANDY