Aýyr atletıkanyń aýyr ahýaly

sport jankúıerlerin alańdatpaı tura almaıdy Sońǵy jyldary halyqaralyq arenada qazaq sportynyń abyroıyn asqaqtatyp júrgen aýyr atletterimiz aýyr halge ushyrady. Halqymyzdyń shynaıy súıispenshiligine bólengen, Ilıa Ilın bastaǵan chempıondarymyz dopıng qoldanǵan bolyp shyǵyp, Beıjiń men London Olımpıadalarynda alǵan altyn medaldarynan aıyrylyp qalǵaly tur... Dopıng daýyndaǵy saıası astar Ziltemirdi julqa da, serpe de kótergen qyz-jigitterimiz dopıng «qarmaǵyna» ilinip, aǵzalarynda tyıym salynǵan dári-dármekter bolǵany áshkerelene bastaǵan tusta biz oılanbastan, munyń sebebi men astaryn birden saıasatqa aparyp tiredik. Jankúıerler men ma­mandardyń kóbisi «Reseımen «tonnyń ishki baýyndaı» bolyp ketýimizdiń kesirinen» desti. Bas­tapqy bul pikirge bárimiz uıı kettik. Buǵan qazirgi kezeńde álem­de qalyptasyp otyrǵan saıası ahýal taptyrmas syltaý boldy. Sóıtip, bar kiltıpandy Batystyń antıreseılik kózqarasyna telı saldyq. Buǵan sońǵy jyldary dopıng qoldanǵandary dáleldenip jatqan Reseı sportshylarynyń qarasy shekten tys kóbeıip ketkeni de bir sebep bolǵan sııaqty... Osy dúmpý men dúrligistiń dúrmeginde, tipti, alastaýdyń túp-tamyryn alystaǵy Ame­rıkadan izdeýshiler de tabyldy. Alaıda, mu­nyń bári «sýǵa ketken tal qarmaıdynyń» keri ǵana edi. Bile bilsek, biz sóz etip otyrǵan Ame­rıkanyń ózi de osy kezge deıin mundaı te­perish pen tepkileýdiń neshe túrlisin bastan keshken. Onyń da qanshama ataǵynan at úrketin sportshylary bir-aq kúnde bar sólkebaılarynan aıyrylyp, jaı­daq atqa teris minip shyǵa kelgen. Qaıta álemde munyń quqaıyn kórgender tap osy elde bárinen de kóp shyǵar. Al biz, birinshi kezekte, nege WADA (Búkilálemdik do­pıngke qarsy agenttik) «tabany kúrekteı» segiz jyldan keıin bizdiń sońymyzǵa «maı sham» alyp túsip, sergeldeńge salyp qoıǵanyn jiliktep kóreıik. Sportshy synamalary 10 jyl saqtalady Dopıng-synamalar sport­shynyń qanynan, nesebinen jáne taǵy da basqa medısınalyq joldarmen alynady. Qannan alynǵan synamalar qazir 10 jyl saqtalady. Munyń bári Búkilálemdik dopıngke qarsy agenttik Kodeksinde taıǵa tańba basqandaı etip anyq jazylǵan. Mysaly, WADA Ko­deksinde «testileý jáne tekserý jónindegi halyqaralyq standart» degen bar. Osy standart 2003 jyly qabyldanyp, 2004 jyldyń 1 qańtarynan bastap óz kúshine engen. Sodan beri oǵan birneshe ret ózgertýler men túzetýler engizildi. Atap aıtqanda, alǵashqy ózgerister 2008 jyly bekitilip, 2009 jyldyń 1 qańtarynan, kelesi mátini 2011 jyly qabyldanyp, 2012 jyldyń 1 qańtarynan bas­tap óz kúshine endi. Eń sońǵy to­lyqtyrýlary 2013 jyly 15 qarashada Iohannesbýrgte ót­ken Búkilálemdik konferensııa­da talqylanyp bekitildi. Ári osy qujattar 2015 jyldyń 1 qań­tarynan qoldanysqa endi. 2008 jyly WADA Halyq­aralyq Olımpıada komıtetiniń qoldaýymen dúbirli dodalarda (Olımpıada oıyndarynda, álem chempıonattarynda) alynǵan dopıng-synamalardy 8 jyl saqtaý jóninde sheshim qabyldaǵan. Bul jerde kompıýter dáýiri men atom zamanynda bári ózgerip, tehnologııa ataýlynyń qaryshtap damyp kele jatqany eskerilip, do­pıngtiń kóptegen túrlerin anyq­­­taýdyń jańa ádisteri paıda bolsa, burynǵy synamalardy qaıtadan tekserý qarastyrylǵan edi. Al 2015 jyldyń 1 qańtarynan bul merzim 8 jyldan 10 jylǵa deıin uzartylǵan. Iаǵnı «jaýdy» syrttan izdeýdiń qajeti joq. Astymyzdan «or» qazyp jatqan da eshkim joq. WADA óz sheshimine saı, zańdy túrde bárin qaıta qo­paryp jatqandaı. Ári kóptegen sportshylardyń burynǵy jeńisteri men jetis­tikteriniń syry áshkere bolyp, masqara bolyp jatqandary bıyl ǵana emes. Aıtpaǵymyz, dopıng daýynan saıasattyń qıturqy astaryn izdeýimiz durys emes sııaqty. Amerıka juldyzdary da ataqtan aıyrylǵan Birneshe jyldan keıin Olım­pııalyq oıyndarda dopıng qol­danǵandary áshkere bolyp, «al­tyn-kúmisterinen» aıyrylyp qalyp jatqan álem sport jul­dyzdary az emes. Bul rette, Reseı jeńil atletteri men bıatlonshylaryn da atap ótýge bolar edi. Biraq biz Amerıkanyń dańqty jelaıaq arýy Merıon Djonsqa toqtalyp ótsek dep otyrmyz. Qaratory súıkimdi qyz 2000 jyly Sıdneı Olımpıadasynda úsh altyn, eki qola medal jeńip alǵan bolatyn. Alaıda, qysqa qashyqtyqtarda aldyna jan sal­maǵan AQSh juldyzy 2007 jyly osy júldeleriniń bárinen aıyryldy. Ol – ol ma, betin aýlaq qylsyn, sotta jalǵan aqparattar bergeni úshin 2008 jyly túrmege qamaý týraly sheshim shyǵarylyp, qatań jazaǵa tartyldy. Nátıje­sinde 2 jyl shartty túrde berilip, 6 aı túrmege qamalatyn bolyp, 800 saǵat qoǵamdyq jumys at­qarýǵa jazalandy. Tórtkúl dú­nıege tanymaldyǵy men ataq-dańqy bizdiń Ilınnen de asyp túsetin AQSh juldyzynyń, aıaýly arýynyń dopıng qoldanǵany osylaı áshkere bolyp, artynan bárin ózi moıyndaǵan. О́zimizge jaqsy tanys, «As­tana» veloklýbynyń sapynda baq synaǵan Lens Armstrong ta 2012 jyly 1998-2005 jyldar aralyǵyndaǵy barlyq jeńisteri men ataqtarynan aıyrylǵan. Jelmen jarysqan Kanada júırigi Ben Djonsonnyń dúnıejúzilik rekordtary da joqqa shyǵarylǵan. Tize bersek, ondaılar kóp. Munyń bárine kináli kim? Sonymen, WADA synama­larynyń tekseristerine qaraǵanda, aýyr atletterimiz Beıjiń jáne London Olımpıadalarynda dopıng qoldanǵan bolyp shyqty. Búkilálemdik dopıngke qarsy agenttik munyń bárin arnaıy zerthanada tekserip, kózderi jetken soń kesimdi túrde jarııalap otyr. Árıne, sportshylar tyıy­m salynǵan dári-dármekti qa­sa­qa­na qoldanbaıdy. Olar­dyń bári de ózderin daıyn­dap júr­gen ma­mandarǵa, ıaǵ­nı jat­tyq­ty­rý­shy­larǵa, dári­gerlerge, tipti, bas­shylarǵa senedi. Biraq, mamandar da dopıngti olardyń aýyzdaryna májbúrlep turyp tyqpalamaıdy. Bul da – aıdan anyq. Desek te, aýyr atletterdi da­ıyn­­daý men alǵa qoıǵan maqsatqa qol jetkizý barysynda qatelikter, aǵattyqtar ketken bolyp tur. Zil­temirshilerdiń múmkindikteri men áleýetterin arttyrý maq­satynda qandaı amal-aıla, ádis­temeler qol­danylady, onyń bári bizge bel­gisiz, báımálim. Dárýmender qoldanyla ma, joq pa, ony da senimdi túrde aıta almaımyz. Munyń bári – «bizdiń eldegi fýtbolshylardyń jala­qysy qansha eken» degen sııaqty, biz úshin «qoljetimdi emes», jabýly qazan kúıindegi aq­parattar. Sonda tyıym salynǵan dári-dármekter aýyr atletterimiz aǵ­za­laryna qalaı túsken? Mine, biz úshin sheshýi shyqpaı turǵan jumbaq osy. Tipti, Vladımır Se­dov sekildi ábden kúıingen zil­temirshimiz de ashyp aıta almaı otyr. Bizge anyǵy, sport sala­syn­­daǵy medısınamyz ben ǵy­lymymyz ózgelerden áldeqaıda qalyp qoıǵan. Áý basta «sport pen ǵylymnyń bir-birine qandaı qatysy bar» dep ańtarylǵanymyz da ras. Elimizdegi aýyr atletıka sportyn aınalsoqtap júrgen keıbir mamandarymyz «bizdiń bapkerler eski, keńestik dáýirdegi ádistemelerdi qoldanady, arzan bıologııalyq qospalarǵa úıir» degendi meńzeıdi. Biraq, ashyp eshteńe aıtpaıdy. Táptishtep suraı jónelsek, at-tondaryn ala qashady... Nı aıylyn jııar emes Osylaı aýyr atletıka salasynda ondaǵan jyldar boıy qasyqtap jınaǵan abyroıymyz aırandaı tógilse de, ázirshe jaýapqa tartylǵan eshkim joq. Bas bapker – sol burynǵy ornynda. Tipti, eki joldamasynan aıyrylǵan ulttyq quramamyzdy Rıo Olımpıadasyna bastap barǵaly tur. Muny kórgen sheteldikter ne deıdi? «Myna qazaqtarǵa daýa joq eken» deıtin shyǵar-aý. Se­bebi, eren jetistikke tóte jolmen jetý úshin shetelden ákelgen aýyr atletterimizdiń dopıng qol­danǵandary áshkere bolyp, úsheýi Rıo Olımpıadasynda baq synaý quqyǵynan aıyrylǵan. Olar – Zúlfııa Chınshanlo, Maııa Maneza jáne Svetlana Podobedova. Áıtse de, aýyr atletıkadan Qazaq­stan ulttyq quramasynyń bas jat­tyqtyrýshysy Alekseı Nı Rıo Olımpıadasyna baryp, el namysyn qorǵaıtyn qyz-jigitter qataryna taǵy da úsh legıonerdi qosyp otyr. Olardy Arlı Chonteı, Farhat Harkı jáne Nıjat Rahı­mov quraıdy. Jalpy, aýzymyz kúıse de, úrlep ishýdi úırenbeı qoıdyq. Aýyr atletıkada Enver Túrkelerıdiń aýzyna qarap telmirip, Alekseı Nıdiń aıtqanyn eki etpeı, sóz­derine ılanyp júrgendeımiz. Bile bilsek, Túrkelerı myrza áýeli Bolgarııany «jarǵa», odan soń Túrkııany «orǵa» jyqqan. Sodan soń Qazaqstan aýyr atletıkasyn «órge súıreýge» kiristi. Aıaǵy nemen aıaqtalyp otyrǵany... mine, barshańyzǵa málim. Bizdiń el de aýyr atletıka salasynda Bolgarııa men Túrkııanyń kebin kıip, sporttyń osy salasynda úlken uıatqa qaldy. Iá, Alekseı Nıdi «tamasha taktık», «maıtalman maman» dep, isiniń bárine tánti bol­dyq. Ilın bastap, basqa da aýyr at­letter odan azar da be­zer bolyp qasha bastaǵanda da, oǵan «teńdessiz, úzdik bapker», dep shań jýytpaı qoıdyq. Túr­ke­le­rıdi tórge shyǵardyq, Nıdi tóbege kóterdik. Negizi, atalǵan eki mamannyń ásire shetelshil bolyp ketken­deriniń kesiri tıgen de sııaqty. Bizdiń bapkerler shetelden daıyn sportshy tasyp, jetistikke «tóte» jolmen jetýdi ádetke aınaldyrdy. О́zimizde jas talanttar boı kórsete bastaǵanymen, Qytaı men Reseıden, endi Ázerbaıjannan daıyn ziltemirshi ákelýdi doǵar­maımyz. Sóıtip, tórt jylda bir ótetin Olımpııalyq oıyndarǵa da solardy aparamyz. Aýanynan aýytqyp ketken aýyr atletıkanyń ahýaly bizdi osyndaı oılarǵa jeteleıdi. Nurǵazy SASAEV, jýrnalıst ASTANA