Kóp qazyna ishinde ketti

Uly ánshi Ermek Serkebaev haqynda syr-tolǵaý Qazaq halqyn búkil álemge tanytqan, halyq ánderi men halyq kompozıtorlarynyń máńgi jasaıtyn injý-marjan shyǵarmalaryna tabynyp, qulshyna shyrqaýdan tanbaǵan, sondaı-aq, orys jáne batys klassıkalyq týyndylaryn kelimine keltirip, kemel oryndaýmen erte tanylǵan Ermek Serkebaev 80-niń jýan ortasynan asyp, 90-ǵa taıap baqıǵa ozsa da, kóp qyr-syry jerine jete ashylmaı, kózi tirisinde kórgen-bilgen, sezinip-túısingen qyrýar jáı-túıler  arǵy dúnıege birge ketpedi me eken degen ókinishti oı-nala jıi mazalaıtyn. Jasy 80-ge jaqyndaǵanda taǵdyr násibimen jaqyndasyp-tabysyp, bir jyldan astam ýaqyt áńgimelesip-syrlasyp, birge týmasaq ta, týǵannan artyq bolǵan shaqtar qımastyqpen eske túsedi. Sol kezdesýler nátıjesinde jazylǵan esse-dıalog kitap alǵash jaryq kórgen boıda birden tarap, odan keıin eki ret qaıta basyldy. Atalmysh esse-dıalog kitap­tyń jazylyp, tuńǵysh ret ja­rııa­lanýyna sebepker marqum jazýshy, Memlekettik syılyqtyń laý­reaty, «Parasat» jýrnalynyń bas redaktory Baqqoja Muqaev bo­­latyn. Ony da aıta keteıik, alǵashqy maqsat jýrnal úshin etek-basy jınaqy, keń-mol bir áńgime-suhbat jazý edi. Biraq, so­ńynan óz-ózinen jalǵas tapqan jazbalar nómir saıyn jarııalana kele kitapqa aınalyp, Baqqoja bas­tyryp shyǵardy da, Erekeń, Ermek Serkebaevtyń dál 80 jyl­dyq mereıtoıy kúni tartý etildi. Odan keıin eki jyl óter-ótpeste Baqqojanyń kýrstas dosy, «Ana tili» baspasynyń dırektory, ja­zýshy Jaqaý Dáýrenbekov óz qarjysyna 2 myń dana etip (av­tor­ǵa 150 myń qalamaqy berip) ekinshi ret shyǵardy. Sol shaqtarda qazaq tildi ba­sylymdardyń birazy kitap­tan úzindiler jarııalap, alys-ja­qyndaǵy oqyrmandar qu­laq­tanyp jatty. «Egemen Qa­zaqstanda» tutas bir bette ja­rııalanǵan úzindini oqyǵan boıda telefonda pikir aıtqan tilektes azamat Muhtar Qul-Muhammed áńgimemiz biter-bitpeste: «Qazir kitap shy­ǵarýdyń ahýalyn bilesiz, tıraj az, oqyrmanǵa je­te bermeıdi, sondyqtan, meniń saýǵam bolsyn, memlekettik tap­syryspen úshinshi ret shy­ǵaraıyq», – dep ol joly da «Ana tili» baspasynan «Jyldar syry» degen atpen jaryq kórdi. Jeksembek Er­kimbekov aǵa­myzdyń sózimen aıtqanda, júz jylda bir týýy múmkin eren ónerpaz Ermek Serkebaev jastaı tanylyp, jasy ulǵaıyp, konservatorııada dáris oqıtyn qart ustaz dárejesine jetken kezge deıin qazaq qana emes, búkil jer júzi memleketteriniń teatrlaryn­da jarqyraı kórinip, týǵan hal­qynyń dańqyn asyrdy, ózin de tanytty dep. О́z basym Erekeńniń aty-jónin sonaý 50-jyldardyń orta sheninde Tashkentte oqyǵan stýdenttik jyldarda estip, Al­matyǵa qyzmetke kelgen soń sah­­­­­nadan jıi kórip júretin bol­dyq. 1958 jyly qazaq óneri men ádebıetiniń Máskeýde ótken ekinshi onkúndiginen 34 jasynda SSSR halyq artısi bop oralǵan soń, Almatydaǵy merekelik kon­sertine qatysý baqytyna ıe bol­dyq. O, Más­keý, Almatyda óte­­tin partııalyq sezd, forým, jıyndarda Týlı­kov­tyń «Rodına» atty ánin bi­rinshi bop shyrqaıtyn Ermek Bek­muhambetuly qazaq operalarynda da basty partııalar oryndap, konsertterde top bas­tap, sah­nanyń sáni, kórki bolmady ma?! Jalǵyz Ermek emes, opera, drama, kıno salasyndaǵy dara tulǵalardyń barlyǵy ózderinshe bir-bir álem, syrly aral ispetti emes pe edi? Endeshe, solardyń arttaryn­da teatr, ekranda somdaǵan ról­derden bólek ne qaldy, ne bar, ne joq, o jer, bu jerde aıtylatyn aýyz­eki daqpyrt sózderden bólek ilip alaryń qaısy? Sonaý orys­tyń uly ánshileri Shalıapın, Ver­tınskıı, Ýtesov, balet bıshisi Pavlova, Ýlanova, sahna men ekran juldyzdary Cherkasov, Orlova, Ladynına, Lavrov, Ýlıanov, Tı­honov, Mordıýkova, Gýrchenko syndy eki kúnniń bi­rinde efır arqyly bir ne eki saǵat nasıhattaý, arǵy-bergi ómir soqpaqtaryn jurt nazaryna usyný, zertteý eńbekter, kitaptar bar ma? Bul turǵydan ókinish kóp. Buryn da, qazir de. Eske alý, sanada saq­taý, nasıhattaý arqasynda álgi atalǵan orystyń uly tul­ǵalary qatarda júrgendeı kó­rinse, bizde áldeqashan baqıǵa ozǵan Qýanyshbaev, Jandarbekov, Baıseıitov, Baıseıitova, О́mir­zaqov, Sálmenov, Qojam­qulov syndy tolyp jatqan erek­she daryn ıeleri múlde umy­tyldy demesek te, sonyń ar jaq, ber jaǵy ekenine kim talasady? Munyń bári tegin emes. Sa­ǵynysh. О́nerdi saǵyný. Ardaqtaý. Arman. Alyptardy ardaqtaý. Umytylmasa degen arman. Ermek Serkebaev jóninde qursaǵan qalyń oı osylaı ıektep, osylaı tolǵantyp otyrsa, amal neshik?! Tym bolmasa, uly ánshiniń bıyl 90-ǵa tolatyny nelikten  aldyn-ala habarlanyp, qam jasalmady? Tipti, meniń ózim osy jazbaǵa ki­riser aldynda bilgenimdi jasyrmaımyn. Ermek Serkebaev alyp tulǵa. Ázirge tym qurysa, Erekeń jó­nin­de syr aldyra bermeı tura turaıyq. Bári alda dep qaraıyq. Men bilgen Ermek erekshe emosııa adamy bolǵanmen, shyn máninde qaı-qaı jaqtan da sy­paıy, ustamdy, baıypty, ishki de, syrtqy da mádenıeti jo­ǵary, qaıyrymdy, qarapaıym, kishipeıil, syrttaı susty kó­rinip, bir qaraǵanda, apyl-ǵu­pyldaý sóılegenmen, minezi de jaıly, emen-jarqyn, ashyq áń­gimelesýge beıil, zıfa bolatyn. Oǵan san ret kózim jetip, kýá bolǵanym ózime aıan. Qaıta keıde men oǵan áldeneni tiksine aıtyp, shytyrlyq, «kirpııazdyq» kórsetetin kezder bolyp júrdi. Ondaıda betime tańdana qarap, qarq-qarq kúletin maestro: «Áı, sen tentek ekensiń», deıtin de qoıatyn. Júre kele munyń sońy kádimgideı baýyr basqan týystyq sezim, qımastyqqa ulasqanyn da baıqap júrdim. Tórt-bes saǵattyq áńgimeden soń bir-eki shy­nydan kofe iship, ketýge jınala bastaǵanymda sonshalyq ystyq yqylas, muńdy kózben súzile qarap, kóńil-kúıi qulazyp otyryp qalatyndaı kórine­tin. «Shaý!» – deıtinmin esikten shyǵyp bara jatyp serpiltý úshin. Sózden sóz týady degendeı, keıde aldyn ala ázirlep, qa­ǵazǵa jazyp aparǵan suraqtar bylaı qalyp, áńgimemiz múlde basqa aýanǵa aýysyp ketetinin ekeýmiz de ańǵarmaı, kútpegen jer­den áldebir qajet jaılardyń beti ashylatynyn sezbeı de qa­latynbyz. «Osy siz «Qorlandy» sahnada oryndadyńyz ba?» – de­dim birde. Sol-aq eken, Erekeń «Qorlan» áni, onyń avtory Estaı jóninde shuraıly áńgime tıegin aǵytyp qoıa bersin.  «Árbir ánshiniń qolaıyna keletin ánderi bolady, – dep bastady. – Sen bilesiń be, «Qorlannyń» úsh túri bar ekenin. «Qorlan», «Qusnı-Qorlan», onan soń ol ekeýinen bir mysqal kem emes, aty da «Bir mysqal» úshinshi «Qorlan». «Bir mysqal» alǵashqy ekeýinen asyp túspese, tómendigi joq. Ony aǵa dosym Sháken Aımanovpen birge pavlodarlyq qart ánshi Baıǵabyl Jylqybaevtyń oryndaýynda talaı tyńdadyq. Jaryqtyq babymen, bıpazdap, berilip aıtatyn. Átteń, búginde ondaı ánshiler joq. Bar, biraq, Baıǵabyldardyń shańyna ilespeıdi. Qalı Baı­janov, Ǵabbas Aıtbaev, Bismillá Balabekov, Qosymjan Babaqov sekildi ánshilerdi óz ákem de jaqsy kóretin. Maǵan bulardy bilip júr, án shyrqaý mánerine kóńil aýdar, olardyń árqaısysy bir-bir mektep deıtin de, ózi de dombyraǵa qosylyp, jaı daýys­pen halyq ánderin shyrqaıtyn. Ádette, men bireýlerdiń áke-she­sheń óner adamdary ma deı­tinderine «joq» deımin de, ekeýiniń dastarqan basynda áý deıtinderin aýyzǵa almaımyn. Shyn máninde, ata-anam óner qadirin jaqsy biletin, ánge ińkár jandar edi. Sheshem qany tatar bolǵanmen, jany qazaq, halyq ánderin naqyshyna keltirip, tamyljyta oryndaıtyn. Uzaq ja­saǵan ákem uly Abaıdyń «Tý­ǵanda dúnıe esigin ashady óleń, óleńmen jer qoınyna ki­rer deneń» degenindeı, baqıǵa attanarda kózinen mólt-mólt jas tamshylap, «Qyzyl bıdaı­dy» aıtyp jatyp qaıtys boldy. Ǵajap emes pe? Ákem Maǵjan Jumabaevpen ári jerles, ári Ýfada birge oqy­ǵan dos bolǵan. Anamnyń aty Zylıqa, Maǵjannyń áıeliniń aty da Zylıqa, onyń ulty tatar edi. Áke-sheshemmen óle-ólgenshe syılas­ty, aralasty. Já, ol muńlyqtyń bizden bólek súıener janashyry da joq esebi edi. Birdi aıtyp, birge ketti deme. «Er Tarǵyn» dep pe edik? Iá, «Qorlannyń» birinshi túri «Er Tarǵyn» operasynda ývertıýra retinde hormen oryndalady. Arııa túrinde de bar. Endeshe, Er Tarǵyn ró­linde «Qorlandy» qalaı aıtpaıyn, aıttym. Biraq, sahnada jeke salǵan emespin. Maǵan qol emes. «Qorlan» men «Qusnı-Qor­lan» Rıshattyń básiresi. Olardy odan asyryp oryndaıtyn ánshi bolǵan emes, qazir de joq. Ásirese, Rıshat shyrqaıtyn «Qusnı-Qorlandy» rahattana tyńdaýdan jalyqpaımyn. Al, endi «Qorlandy» shyǵarǵan Estaı 1943 jyly Almatyda ótken aqyn­­­d­ar sletine qatysqan dep es­­tımin. Sonyń óz oryndaýynda «Qorlan» nege joq? Tym bolmasa, sol joly nege jazyp almady eken? Qarashy, Ámireniń aty bar, taspada súısinip tyńdaıtyn áni joq esebi. Isa Baızaqov bizdiń úıge jıi keletin, keremet ánshi edi, onyń da daýsy saqtalmaǵan. «Qor­lannyń» avtory Estaı ánshi de solaı. Nege? Túsinsem buıyrmasyn. Bizdiń qazaqtyń ar­tyn oılamaıtyn ańǵaldyǵy ba­sym ǵoı. Jaıbaraqattyq, pa­ryqsyzdyq pa, bilmeımin. Bálkim, kúnderdiń kúninde myna meniń oryndaýymdaǵy án, arııa, romanstardy taba almaıtyn hal­ge de jetemiz be, kim bilsin? Sondyqtan, Máskeýdegi óz ulym Baıǵalı jetekshilik etetin «A-stý­dıoǵa» baryp, asa qajet bi­raz ánder men arııalardy jazdyryp, úıde saqtap otyrmyn. Qazir tyńdaısyń». (Erekeń apparatty qosyp, álgi shyǵarmalardyń barlyǵyn tyńdadyq. Daýsy qoıý, anyq, ashyq, tartymdy). Ádette, óner adamdary be­rilgen suraqtardan avtomatty túrde aýytqyp, ózge arnaǵa túsip ketetin sátterde aıtylatyn áńgimelerdiń kóbi taspaǵa jazylyp ne qaǵazǵa tússe de, kitapqa enbeıdi. Biraq, joǵaryda aıtylǵandardyń kóbi kitapta bar. Olar Ermektiń qazaq óneri, án qazynasynan habary moldyǵyn aıǵaqtaıtyn jádiger retinde qo­syldy. Oǵan ózi de rıza bolyp: «Myna josparda joq, laǵyp aıta salǵan sózderdiń kitaptan oryn alǵany durys bolǵan eken, saǵan rahmet», degen-di. Sondaı-aq, aǵaıyndy Rıshat jáne Músilim Abdýllınder, Ánýarbek Úmbetbaev, Qur­manbek Jandarbekov týraly «qosaq arasynda» aıtqan sózderiniń de birazy kitapqa en­di. Máselen, únemi aǵalyq aqylyn aıtyp, qazaqtyń eski sóz­deriniń maǵynasyn túsindirip, qamqorlyq jasap júretin Qur­manbek Jandarbekov ashýy kelgen tustarda Ermekke únemi «moı­­nyńdy julyp alamyn» deıdi eken. Bul sóz búkil ujymǵa tarapty. Bir joly áýejaıda bılet tirketip jatqanda qol júginiń salmaǵy artyq bolǵan Ánýarbek Úmbetbaev bir som tóleý kerek bop, tólemeımin dep qıǵylyq salypty. Sonda: «Bir som degen ne, tóleı sal­maısyń ba?» degen Ermekke jyny qozǵan batyr tulǵaly Ánýarbek tap beripti. Ermek qa­sha jónelipti. Sońynan qýyp jetken Ánýarbek alqymynan ala turyp: «Moınyńdy julyp alaıyn ba?» degende, Ermek asyp-sas­pastan: «Jula almaısyń, bul Qurekeńniń moıyny», – depti. Sóz tórkinin uǵa qoıǵan Ánýarbek kúlip jiberip: «Áı, qý-áı, taýyp kettiń, jaraıdy», dep jónine júre beripti. Alǵashqy kelisim boıynsha, qansha degenmen oryssha oqyǵan Erekeńe tezirek jetip, tezirek qabyldaý úshin suraqtardy oryssha qoıatynmyn. Anyq estý úshin daýsymdy kóterińkirep sóı­leı­tinmin. Al qazaqshany júz prosent biletin Erekeń múdirmeı jaýap qaıyratyn. Jáne sóz­deriniń arasyna árqıly maqal-mátel, týabitti qyljaqpaspyn dep alyp, áldebir ázil-qaljyńdardy da qosyp jiberip otyratyn. Olary oryndy, qy­zyqty bolǵandyqtan, maqalaǵa qosylatyn. Solardyń biri... Qyzmeti úlken, qaltasy qalyń bir myqty meni qaıta-qaıta dos­tarymen bas qosatyn jıynǵa shaqyryp júrdi. Ýaqyt bolmaı, ári qulqym soqpaı, únemi syltaý aıtyp, bas tartatynmyn. Degenmen, bir joly bardym. Taýdaǵy dachasyna kil laýazymy joǵarylardy shaqyrǵan eken, meni de jik-japar bolyp qarsy aldy. Dastarqan qaıysyp tur, qus sútinen basqanyń bári bar. Tanaýlaryn kótergen óńsheń syrbaz, mańǵaz erkekter, úlde men búldege bólengen sylqym áıelder. Anaý-mynaýdy kisi demeıtin kerdeńbaılar. Meni de tanymaǵansyp, kózge ilmegensıdi. Úı ıesi ǵana asty-ústime túsip, el­­pildep-jelpildeýli. «Qalaı, unaı ma?», – degendeı betime mó­lıe qaraıdy. «Oı, bári tamasha. Tek munda Nıkolaı Vasılevıch Gogoldiń joqtyǵy bolmasa!», – dedim. Ne uǵyp, ne qoıǵanyn ózi bilgen úı ıesi yrjaq-yrjaq kúle berdi. Mundaı jerde sóz ja­­­­rasa ma? Bir-eki án aıtyp edim, olardy da eshkim tyńdap ja­­­­­­ryt­pady. Uzamaı taıyp turdym... Shyny kerek, kitapta Ere­keńniń osy taqylettes ázil-qal­jyńdary túgel qamtyldy. О́ıtkeni, olar qarııalyq jasqa jetken, kórgen-túıgeni mol, paıymy paryqty, bitimi qalypty, talǵamy dara, oıy sara, sarabdal sana, daraboz óner ıesiniń kó­­kirekke toqyǵan tolǵamdary edi. Biz bir-ekeýin keltirdik. Tolyq nusqa kitapta, álbette. Saıasatqa barmaıtyn. Alaıda, kitaptaǵy áńgime barysynda qazaqtyń birtýar perzenti Qonaev týraly jetkilikti aıtady. Nursultan Nazarbaev haqynda da solaı. Asa taǵylymdy, qyz­­ǵylyqty syr shertedi. Ki­taptyń kezekti taraýynyń biri «Nursultannyń el basqarýy unaıdy» degen taqyryppen birneshe basylymda jarııalandy. «Jaǵympaz emespin, joǵary ataqtyń bárin Nursultansyz da alyp qoıǵanmyn. Nursultannyń tusynda alǵanym – táýelsiz eli­mizdiń eń joǵarǵy nagradasy «Otan» ordeni. Nursultan meni umytpaıdy, jaǵdaıymdy surap turady. Jaqynda  mashınada bara jatqanymda telefon soǵyp, týǵan kúnimmen quttyqtady. Od­an eshqashan kúlshe suraǵan emespin, suraıtyn da nıetim joq. Turatynym – úsh bólmeli páter, aılyq kúnkóris nápaqam 500 dollar» dep te qoıatyn. Qazaq KSR jáne KSRO halyq artısi, Sosıalıstik Eńbek Eri, Qazaq KSR jáne KSRO Joǵarǵy Keńesine áldeneshe ret depýtat bop saılanǵan, Lenındik syılyqtar jónindegi komıtet múshesi bolǵan maestrodan birde «Álem artısi» degen ataǵyńyz bar ma degenimde, «Ol ne taǵy, sen de qaıdaǵyny shyǵarady ekensiń, ondaı ataqty qaıda beredi, kim beredi, ondaı ataqty maılap berse de almas edim», dep al kep týlasyn. Keshirim surap, áreń sabaǵa túsirdim. «Qazaqtyń drama, opera teatrynyń bastaýynda bolǵan, kásibı bilimi joq tabıǵı talant ıeleri Kúlásh Baıseıitova, Qurmanbek Jandarbekov, Qana­bek Baıseıitov, Ǵarıfolla Qur­­manǵalıev, Manarbek Er­janov, Jamal Omarova, Rábıǵa Esimjanovadaı ánshiler, Jıen­qulova, Tapalovadaı bı­shi­ler men ózge de daryndar umytylyp barady. Solarǵa qa­zirgi Abaı atyndaǵy teatr janyndaǵy alleıada eskertkish qoısa, keremet bolmas pa edi? Jurt eske alyp, taǵzym etip júrer edi. Bul esh qıyn emes qoı. Nur­sultanǵa jo­lyqsam, mindetti túrde aıtamyn», – deıtin. Onan soń... «Keńsaıǵa baryp júresiń, óziń de kóretin shyǵarsyń, men de kórip júremin. Aıtshy, sondaǵy máıitterdi bireý úı, bireý kúm­bez salyp, tonnalaǵan tas­pen bas­tyryp tastaǵan durys pa senińshe? Bul ne? Bul tyrashtyq, túkke qajetsiz báseke, qazaqy myrqymbaılyq. Máskeýdegi zı­rattardy araladym. Birinde ondaı joq. Tallınde Georg Ots jer­­­lengen zıratta boldym. On­da da solaı. Qarapaıym tas belgi qoıǵan. О́z ata-anamnyń qabirin kótergenbiz. Qarapaıym. Eshkimnen kem emes. Quranda aıt­paıtyn ba edi, musylmannyń qabirine kók tas qoısa jetedi dep. Keńsaıda basqasha. Kóz uıalady». Mine, aǵaıyn! Kúni keshe orta­myzda júrgen uly ánshi Ermek Serkebaev jaıly ázirshe ortaǵa salsaq degen azyn-aýlaq syr-tolǵaý joralǵysy osy. Artyq-ke­mi bolsa, ánshiniń rýhynan jáne oqyrmandardan keshirim ótinemiz. Rýhy shat bolsyn! Zákir ASABAEV, jazýshy ALMATY