Roza BAǴLANOVA

Qazaq mádenıeti men óneri aýyr qazaǵa ushy­rady. 2011 jyly 8 aqpanda aty ańyzǵa aınalǵan ánshi, KSRO jáne Qazaqstannyń ha­lyq ártisi, Halyq qaharmany Roza Táji­baı­qyzy Baǵlanova 90 jasqa qaraǵan shaǵynda dúnıe saldy. Roza Baǵlanova Qyzylorda oblysynyń Qa­zaly qalasynda 1922 jyly týǵan. Ol Qy­zylorda pedagogıkalyq ınstıtýtynda oqy­ǵan­nan keıin 1941 jyly Tashkent fılar­monııasy án-bı ansambliniń ánshisi boldy. R.Baǵlanova bul ansambldiń quramynda Uly Otan soǵysy kezinde maıdan dalasynda án saldy, Máskeý túbinde shaıqasqan panfı­lov­shy jaýyngerler aldynda konsert qoıdy, 1945 jyly 9 mamyrda Berlın qalasyndaǵy Jeńiske arnalǵan konsertke qatysty. Onyń oryndaýyndaǵy «Kesteli oramal», «Ah, Samara, gorodok» ánderi el arasynda erekshe tanymal boldy. 1947-1949 jyldary ol Abaı atyndaǵy Qazaq opera jáne balet teatrynyń ánshisi, 1949-1960 jyldary Qazaq fılarmonııasynyń solısi boldy. R.T.Baǵlanova keıingi 50 jyl ǵumyrynda «Qazaqkonsert» shyǵarmashylyq birlestigimen baılanysyn úzbedi. Roza Tájibaıqyzy qazaqtyń án ónerin da­mytýǵa aıryqsha aýqymdy úles qosty. Onyń repertýarynda qazaqtyń halyq ánderi, qazirgi kompozıtorlardyń shyǵarmalary, álem ha­lyq­tarynyń – orys, ózbek, tájik, ýkraın, grýzın, ázirbaıjan, qyrǵyz, koreı, polıak, venger, qytaı, mońǵol, úndi halyqtarynyń ánderi úılesimdi kórinis tapty. Asa tanymal estrada ánshisi Roza Baǵlanova qazaq ónerin shetelderde tanystyryp ári nasıhattaı otyryp, belsendi gastroldik qyz­met júrgizdi. Ol Máskeýde ótken Búkil­odaq­tyq es­trada ánshileriniń ekinshi konkýrsynyń dıp­lomanty, Býhareste ótken Jastar men stýd­ent­terdiń II búkildúnıejúzilik festıva­liniń laý­rea­ty boldy. Osy festıvalde halyq ánderin oryndaǵany úshin arnaıy syılyq ıelendi. Roza Baǵlanova elimizdiń mádenıeti men ónerin damytýǵa qosqan zor úlesi úshin Halyq qaharmany ataǵyna ıe boldy, Lenın, Eńbek Qyzyl Tý jáne Halyqtar dostyǵy ordenderimen marapattaldy, táýelsiz «Tarlan» syı­lyǵyn ıelendi. Áıgili ánshiniń jarqyn beınesi bizdiń júregimizde máńgi saqtalady. Qazaqstan Respýblıkasynyń Úkimeti.

Qazaqtyń ǵana qaıǵysy emes

Roza apamyz tiri kezinde apa dep aıtqyzbaıtyn. Jaryqtyq, toqsan jasyn kútip otyrǵanda kete qaldy, sol bir arman jasqa jete almaı qaldy. Apaıdyń toqsan jasyn bárimiz de kútip edik, amal qansha, osyndaı qaıǵyly oqıǵaǵa tap boldyq. Árıne, qımaıtyn jandy qara jerge berý qıyn. Roza apamyz sulýlyqty súıe­tin erekshe jaralǵan adam edi. Ol kisi eldiń bárinen erekshe bola­tyn. О́zin ónerimen, daralyǵymen bar elge tanytty. Ásirese, 50-60 jyldary ol kisiniń dańqy jer jaryp turdy. Qazaqstan, Reseı, búkil Keńes Odaǵyna ataǵy ja­ıylyp tarady. Roza Tájibaı­qy­zyn Máskeýde óte jaqsy kóretin. Kóptegen gastroldik saparlarmen sol jaqqa baratyn. Meniń esimde qalǵan bir oqıǵa mynadaı. 50-jyldardyń aıaq sheni. Fılarmonııaǵa jeke ánshi bolyp alǵash barǵan kezim bo­la­tyn. Roza Tájibaıqyzy sonda bir gastrolden oralyp keldi. Sol kezde fılarmonııa ujymyna ja­la­qy berýge bankte aqsha joq eken. Sonda fılarmonııanyń bir aılyq búkil jalaqysyn Roza apaı­dyń ózi qaltasynan bergeni esimde. Bul jaı da ol kisiniń keńpeıildiligin, darhandyǵyn bildirse kerek. Kıim kıisi, ózin ustaý máneri, bekzattyǵy, sán-sal­ta­na­ty sol kezdiń ózinde óte joǵary bolatyn. Bir qyzyǵy, keıin kóp adamdar meni Roza Tájibaıqyzymen sha­tas­tyryp alyp júrdi. Ma­ǵan bireýler Roza Baǵlanova dese, ol kisige Bıbigúl Tó­legenova deıtin kórinedi. Roza apaı osy jaıǵa kúlip qoıýshy edi. Bir aıtatyn nárse, halqynyń ardaqty ánshisi eline erkeledi. Onyń erkeligin halqy da kóterdi. О́neri jóninde aıtsaq, bul kisi estrada salasynda ál­em­niń eń talantty ánshi­le­rimen teńdes, erekshe daryn edi. Muny Roza Tájibaı­qyzynyń ózine de aıta­tyn­myn. О́z qulaǵymmen estigen, óz kó­zimmen kórgen jaǵ­daı sol, ol kisiniń da­ýysy mıkrofon­syz-aq fı­lar­monııanyń za­lynda bol­syn, opera teat­rynyń za­lynda bolsyn ke­ńistikti kernep ketetin. Bá­rimiz, endi konsertke qatysa­myz ǵoı, sonda Roza Tá­ji­baıqyzy án­di mıkrofonsyz aıtatyn. Buǵan da júrek kerek, shynaıy daýys kerek. Qazirgi án­shiler mıkrofonnan bir eli aı­ryl­maıdy ǵoı. Iá, Roza Tájibaıqyzy óziniń shyǵarmashylyq eńbegimen halyq­tyń kóńilin kóterdi, jan-júregin jadyratty, elge qýanysh syı­lady. Osy jýyrda ǵana men bir úlken toıda bolyp, bir soǵys ardagerimen qatar otyrǵanym bar. Sonda keýdesinde orden-medal­dary saýdyraǵan álgi kisi: «Oı, Roza apaı biz maıdanda júrgende kelip bir saǵat konsert qoıyp, án shyrqap bergen edi. Sodan keıin rýhymyz kóterilip, sondaı kóte­rińki kóńilmen atoılap shabýylǵa shyqqanymyz áli esimnen ketpeıdi» dep Roza Tájibaıqyzyn kóte­re, qurmetteı sóılegenine ishteı qýanyp edim. Árıne, halyq Roza Baǵlanova dese, ishken asyn jerge qoıyp, óte qatty syılaıtyn. Ol kisiniń ómirden ótýi óner adamdary úshin ǵana emes, búkil qazaq úshin, Qa­zaqstan úshin de aýyr shyǵyn, úlken qaıǵy. Sonymen birge TMD halqy da Roza apamyzdy joq­taı­dy dep bilemin. Sebebi, ol kisiniń ánin búkil Keńes Odaǵynyń hal­qy jaqsy kóretin, «Ah, Samara, gorodogyn» súıip tyńdaıtyn. Ne isteımiz, dúnıege kelmek bar, ketpek bar. Jaqsy ul ósirdi. Halqynyń aldynda syıly bol­dy. Qaıda barsa da, halqy ony ár­kez quraq ushyp qarsy aldy. Topyraǵy torqa bolsyn, jatqan jeri jaıly, ımany salamat bolsyn. Bıbigúl TО́LEGENOVA, KSRO halyq ártisi.

Uly ánshisi elimniń

Roza Tájibaıqyzynyń dúnıeden ozǵa­nyna kóńil senbeıdi. Amal qansha, ajalǵa ara tura almaımyz. Qazaqtyń uly ánshi qyzy dúnıeden ótti. Qazaq óneriniń tarıhynda aıshyqty iz qaldyrǵan qaıratker adam aramyzdan ketti. Roza Baǵlanovanyń qazaq ónerindegi orny erekshe. Kezinde bizdiń opera jáne balet teatrynda biraz ýaqyt jumys istep, keıin fılarmonııaǵa aýyssa da, biz ony óz adamymyzdaı kóretin edik. Halyq ony sonaý Uly Otan soǵysynyń qaharly kún­derinen bastap biledi. Ol boraǵan oqtyń ortasynda jaýyngerlerdi ánimen jigerlendirgen azamat ánshi edi. Bertinde oǵan Prezıdent Nursultan Nazarbaevtyń Jar­lyǵymen Halyq qaharmany ataǵy berilgeni ábden oryndy boldy. Roza halyqtyń súıikti ánshisi edi. Onyń ómiri halqymen birge boldy. Qashan da sózin «halqym» dep bastaıtyn. Sol halqyna eńbek te etti, sol halqynyń al­dynda erkelep ómir de súrdi. Onyń dańqy álemdi sharlady. Talaı elderde bolyp, ánimen jurtty tamsan­dyr­dy. Qazaq deıtin halyq barlyǵyn ál­emge jaıdy. Sony bárimiz maqtanysh ettik. Ánshi retinde onyń ereksheligin jurt­tyń bári biledi. Onyń ǵajap daýysyn basqalarmen shatastyrý múmkin emes. Tek Rozaǵa tán kúmisteı syńǵyrlaǵan daýysty kez-kelgen adam ajyratar edi. Roza Tájibaıqyzynyń azamattyq kelbeti aıryqsha edi. Jan-jaǵyna shýaq shashyp júretin. Sol úshin ony bar­ly­ǵymyz da erekshe jaqsy kórdik. Onyń úlken eńbegi laıyqty baǵa­lan­dy. KSRO halyq ártisi boldy, Qazaq­stannyń Halyq qaharmany boldy. Eń bastysy – halyqtyń shynaıy qurmetine bólendi. Janyń jánnatta bolsyn, qazaqtyń ánshi qyzy! Ermek SERKEBAEV, KSRO halyq ártisi, Eńbek eri.

Ol dara edi

Sońǵy aılardaǵy qazalardyń bá­ri janymdy syzdatady. Qazaq má­denıeti men óneriniń jaryq jul­dyz­dary eski jarany umytty­ra­tyndaı araǵa ýaqyt salmaı-aq, birinen soń biri sónýde. Biraq, ta­bı­ǵattyń zańdylyǵyna qalaı qarsy turasyń? Bárimiz topyraqtan jara­tyldyq, topyraqqa qaıtamyz... Endi, mine, Rozadan aıryldyq. Bul qaza da meniń janymdy qınaıdy. О́ıtkeni, tanys-bilis, dámdes-tuzdas boldyq. Rozany ótken ǵasyrdyń sonaý 57-58 jyldarynan beri bilem. Onyń daýysynyń tembri qandaı edi?! Qazaqtyń án óneriniń ta­rı­hynda Roza sııaqty ánshi bola qoıdy ma eken? Ony aıtý qıyn. Biz bárimiz aldymen Kúláshti maqtaımyz. Aqı­qatyn aıtý kerek, Kúláshtiń aktrı­salyǵy basym bolatyn. Al, soǵys ýaqytynda elimizge О́zbekstannan kel­gen óndirdeı jas qyz qazaq sah­nasynyń jaryq juldyzyna aınal­dy. Ol qazaqtyń da, ózbektiń de, orys pen polıaktyń da, basqa kóp­tegen ulttyń tilinde án sala biletin. Keıinnen Rozaǵa elikteıtin, Rozaǵa uqsaǵysy keletin jastar kóbeıdi. Amal ne, ol jalǵyz edi! 58-59 jyldary meniń «Tań samaly» degen ánim shyqty. Onyń alǵashqy oryndaýshysy Roza bola­tyn. Sol ánnen keıin meni «Tań samalym» dep erkeletip ketip edi. Osy ándi keıin de talaı ánshi aıtyp júr. Biraq Rozadaı qaıdan bolsyn?! Eń aldymen, Baǵlanovadaı talant óte sırek týylatynyn aıtý kerek. Jatqan jeri jaıly, topyraǵy torqa bolsyn! Imany ózine serik bolǵaı! Erkeǵalı RAHMADIEV, Qazaqstannyń Eńbek Eri.

Úni ketpes qulaqtan

Ardager ánshimiz Roza Baǵlanovanyń o dúnıelik bolǵan habaryn estip, birtúrli muńaıyp otyrmyn. Jarty ǵasyrdan astam syılas, syrlas bolǵan dosym edi. Kezinde meniń qatysýymmen jazylǵan ánderdi oryndap, jurtqa jaıdy. Áýezovke unaǵan, elge belgili «Aq­mańdaılym» men «Aqsuńqarymdy» alǵash shyrqaǵan ánshi edi. Ekeýiniń de óleńi meniki ǵoı, Shámshi Qal­daıaqovtyń ánine jazylǵan. Aıta berse, Rozanyń ómi­rinen este qalǵan ónegeli áńgimeler kóp. Shyǵar­mashylyq jónimen ynty­maq­tasyp, ǵajaıyp ánshiligin syılap, kúndelikti ómirde aralasyp-quralasyp turdyq. Sulýlyqty keremet jaqsy kóretin, jan dúnıesi káýsar bulaqtaı taza edi. Biz soǵan qyzyǵatynbyz. Qazaqsha tárbıelengen, ónegeli, kór­gen­di adam bolatyn. Halyq Rozany esh­qa­shan umytpaıdy, óz ýaqytymen úndes­ken, zamanymen birge jarqyldap shyr­qaǵan onyń ónerine bolashaqta da rahmetin aıtatyn bolady. Sóz joq, Roza Tájibaıqyzy qazaqtyń uly ánshisi. Keleshekte onyń júrekterde óshpeıtin úni qalǵan ǵajaıyp murasyn nasıhattaı bergenimiz abzal. Roza týraly úlken sózder de aıtylýy kerek dep bilemin. Týǵan halqyn alpys jyldan astam ýaqyt ánmen terbegen aqmańdaı ánshi­mizdiń topyraǵy torqa, arty kenish, aldy peıish bolsyn. Muzafar ÁLIMBAEV, Qazaqstannyń halyq jazýshysy.

Ult estradasynyń báıteregi bolatyn

О́mir ózen óz arnasynda býyr­qanyp jatyr. Talaı taý-tasty jaryp ótip, talaı bógetterdi buzyp, alǵa aǵýda. Jeztańdaı ánshi apamyz Roza Tájibaıqyzynyń da ónerdegi ómiri keń arnaly taý ózenindeı edi. Degenmen, ýaqyt shirkinge esh qaıran joq. Kúrkirep tasyǵan ózen de, syldyrap aqqan bulaq ta túgesiledi. Tas ta úgiledi, taý da shaǵylady eken. Sol sekildi eki aıaqty pendeniń de talqany taýsylary haq. Qazaqstannyń jáne KSRO halyq ártisi, Halyq qaharmany Roza Táji­baı­qyzymen men 1968 jyldan tanys­pyn. Sol kisiniń ansamblimen alǵash ret Armenııa jerine gastroldik saparmen barǵanymyz áli esimde. Ár­qa­shan jumysyna uqypty, tııanaqty qaraıtyn apamyz talaı óner adamyna úlgi boldy. 1960 jyly irgesi qa­lan­ǵannan beri memlekettik «Qazaqkon­sert» gastroldi konsert birlestiginiń jetekshi ánshisi boldy. Esimi tórtkúl dúnıege jaıylǵan Roza Tájibaıqyzy án áleminde úsh-tórt urpaqqa ónege bolǵan iri tulǵalardyń biregeıi bolyp qalmaq. Búgin qazaq estradasynyń týyn kótergen báıteregi qulady. Qa­tarymyzda joqtyǵy janymyzǵa bata­dy. Marqumnyń rýhy tynysh, topy­raǵy torqa bolsyn! Altynbek QORAZBAEV, Qazaqstannyń halyq ártisi, «Qazaqkonsert» KB dırektory.

Ǵasyrda bir týatyn talant

Roza apamyzdyń dúnıeden ótkeni týraly habar qatty tıdi. Sirá, barlyq qazaqqa solaı áser etken shyǵar dep oı­laı­myn. Ol kisiniń orny bólek edi ǵoı. Ony bilmeıtin qazaq joq dep esepteımin. Onyń daýysyn estigen adam umytpaıdy. Meniń ózim de ol kisiniń daýysyn alǵash estigennen keıin-aq umytqan emespin. Jáne meniń ómirime betburys jasady. Buryn balalyq ásermen ınjener bolýdy armandasam, budan keıin óner jolyn birjola tańdaýyma áser etti. Osy jolda Roza Tájibaıqyzymen kóp kezdestik, kóp ǵıbratyn kórdik. Uly ánshiniń oryndaýshylyq ónegesi bú­kil qazaq ánshileriniń bárine áser etti dep aıtýymyz kerek. Sonymen birge, Roza apaı meniń kom­pozıtorlyq qyzmetime de ıgi yqpal etken adam. Meniń ánderimdi oryndaı otyryp, jańa shyǵarmashylyq shabyt­qa jigerlendirdi dep eske alam. «Asyl arman» atty ánimdi ol kisideı oryndaǵan adam joq. Sony tyńdaǵan saıyn tebirener edim. «Ádemi-aýdy» qalaı shyr­qar edi! Jalpy, Roza Baǵlanova talaı qazaq kompozıtorlarynyń baǵyn ashqan ánshi. Ol kisige talaıymyz qaryzdarmyz. Roza Baǵlanovanyń ánshilik sheberligi týraly uzaq aıtýǵa bolady. Ol kisideı ánniń mazmunyn tereń ashyp aıta­tyn ánshi sırek. Sózdi qandaı taza aıtatyn! Ánshiligi óz aldyna, azamattyq kelbeti qandaı edi. Basqalarǵa qamqor bolyp júretin. Uly ánshi, úlken Azamat ozdy ómirden. Biraq júregimizde daýysy qaldy, úlken murasy qaldy. Soǵan shúkirshilik etemiz. Eskendir HASANǴALIEV, Qazaqstannyń halyq ártisi.

Meni Roza apamdaı ánshi bolsyn degen eken...

Qazaqtyń birtýar ánshisi Baǵlanova Roza apamyzǵa uqsaǵan juldyz bolsyn dep, ánshi bolsyn dep, osy apama uq­saýymdy tilep, ata-anam meniń atym­dy Roza dep qoıypty. Ol kezde, ıaǵnı men týǵan jyly apamyzdyń esimi bú­kil Qazaqstanǵa, búkil Keńes Odaǵyna, tipti shetelderge áıgili bolyp, jul­dyzy óte jarqyrap turǵan kezi ǵoı. Jalpy, qazaq halqy yrymshyl halyq qoı. Jaqsy adamdarǵa janas­qandy yl­ǵı jaqsy­lyq­qa joryp, soǵan uqsasyn dep yrymdap, árqashanda balalaryna bir áıgili esimderdi berip jatady. Esimim Roza dep atalǵanyna qudaıǵa shú­kir. Mine, qazaq ónerinde ánshilik jolmenen 35 jyl sahnada júrmin. Apa­myz­ben sahnaǵa talaı ret birge shyǵyp, óner kórsetip, án shyr­qadyq. Halqyna erkeleı bilgen, biz sııaqty keıingi jastarǵa tálim-tárbıesi men ónegesin kórsete bilgen asa ta­lant­ty apamyzdy óte qurmetteımin, syı­laı­myn. Roza apaıdyń bárimiz kú­tip júrgen toq­sa­nyna jetpeı bul dú­nıeden attanyp ketkeni qandaı ókinish. Biraq ol kisi qazaq ániniń bulbuly bolyp halyqtyń jú­reginde máńgilik qalady. Áni, eshkimge uqsamaıtyn da­ýy­sy, qazaq mýzykasyna qosqan úlesi, qazaq mýzykasyndaǵy or­ny, ánshilik ónerdegi orny eń joǵary deńgeıde, birinshi satyda turady. Roza RYMBAEVA, Qazaqstannyń halyq ártisi.