Ajyrasýdyń azaımaýy nelikten?

Sońǵy ýaqyttarda eki jastyń úılenýi úshin nesıe alyp, barynsha shashylatyndar, artynan esh qam jemeı ajyrasýǵa asyǵatyndar artyp keledi. Kerege keńeıtýdi kókseıtinder kemip, qoǵamǵa saltymyzǵa saı kelmeıtin salt bas­tylar enip keledi. Biri mahabbat otynyń sóngenin, endi biri jıǵan-tergenin, tipti, biri ózgeden kórgenin alǵa tartyp jalǵyzbastylyqqa, oǵan da emes-aý, erkindikke elite túsýde. Otbasylyq ómirdiń az-maz qıyndyǵyn kóz kórgen soń, tartyp otyryp AHAT-qa júgiretin jastardyń boıynda jaýapkershilik júgin seziný tyıylyp barady. Ulttyq ekonomıka mınıstr­ligi Statıstıka komıtetiniń má­li­metterine júginsek, bıylǵy jyl­dyń alǵashqy toqsanynda Qazaqstan boıynsha 11070 neke tirkelip, onyń 3071-i buzylǵan. Al Astana qalalyq ádilet departamentiniń AHAT bóliminiń qyzmetkerleri bir elordanyń ózinde ústimizdegi jyl­dyń qańtar, aq­pany men naýryzyndaǵy jaǵdaı boıynsha kóńil kón­shitpeıtin derekterdi alǵa tartty. Bas qala boıynsha 2608 neke tirkelip, 972-si buzylyp otyrǵan kórinedi. Al ótken jyldyń birinshi toqsanynda 2573 nekeniń 1012-si buzylǵan. Sa­lystyrmaly túrde ótken jyly da, bıyl da nekege turý sany men onyń buzylýy teń jartysyna jýyq kórsetkishti ańǵartyp otyr. Sonda, otaý qurǵan úsh otbasynyń biriniń shańyraǵy shaıqalýda degen sóz. Mundaı kórsetkishter jyl sa­ıyn aıtylyp, kórsetilip keledi. Tek, problema sol kúıinde tur. Sebebi, jahandyq sıpat alǵan bul máseleniń sebepteri men saldary kóp. Búgingi tańda álem boıynsha otbasy turaqsyz ınstıtýtqa aınalyp keledi. Eýropa men AQSh-ta da osy másele alańdatarlyq ahýalǵa aınalǵaly birshama ýaqyt boldy. «Mır 24» aqparattyq agent­­tigi osy taqyrypqa bir­qatar taldaý júrgizip, ajy­ra­sýdyń alǵysharttaryn ajy­ratyp ba­ǵypty. Atalǵan agenttiktiń deregi boıyn­sha, Eýropa elderinde mem­lekettik járdemaqy júıesiniń jetilgendigi, materıaldyq jaǵ­daılardyń durys bol­ǵandyǵynan azamattar bir-birine táýelsiz ómir súre ala­­dy. Sondyqtan da neke eko­nomıkalyq tirek bolý­dan qalady, al otbasy bolý úshin azamattyq nekeniń ózi jetip ja­tyr. Osy sebepten de ajyrasý artyp otyrǵan sy­ńaıly. Odan keıingi másele – kózge shóp salý. Eýropadaǵy ajyrasý sebepteriniń basym kópshiligi erli-zaıyptylardyń birin-biri aldaýy, kóńil ja­raspaýshylyqtan týyndaıdy. Al úshinshi sebep – alkogoldi ishimdikke salyný men esirtki qoldaný faktileri. Ári qaraı, bedeýlik nemese bala súıýden qashý máselesi kóldeneń tu­rady. Búgingi tańda mansap jo­­­lynda balaly bolýdan bas tartatyn isker áıelderdiń kó­beıip ketkendigi erlerdiń nara­zylyǵyn týdyrýda. Osy sebepten jas jubaılardyń arasynda kelispeýshilik týyndaıdy. Endigi kezekte sońǵy on­jyl­­dyqta Eýropa elderindegi ajyrasýǵa úles qosyp keletin jańa sebep kompıýter oıyn­daryna táýeldilik eken. Kúndiz-túni monıtor aldynda otyratyn eriniń zaıybyna nazar aýdarmaýy ajyrasýǵa birden-bir sebep. Aıta bersek, ajyrasý jóninen Portýgalııa kósh bastap tur. Onda ár 100 nekeniń 67-si buzylady. Odan keıingi kezekte Soltústik Eý­ropa elderinde – 44-45%, AQSh-ta – 53%, Avstralııada – 43%, Kanada – 48%, Jańa Zelandııa 42%-dyq ajyrasý kórsetkishterimen alda keletin bolsa, TMD boıynsha Reseıde – 51%, Ýkraına, Moldovada – 42%, Belorýssııada – 45%, Estonııada – 58%, Latvııa, Lıtvada – 52%, Grýzııa 19% bolsa, Qazaqstan – 27%, jáne az paıyzdyq kórsetkishpen О́z­bekstan – 8%, Tájikstan 6% bolyp otyr. Ulybrıtanııanyń «The Economist» jýrnalynyń dástúr­li «Álem statıstıkasy-2015» jı­na­ǵynda Qyrǵyzstan ajyrasý kórsetkishi boıynsha álem el­deri arasynda 48-shi orynda tur. Al Qazaqstan bolsa, al­­ǵashqy ondyqqa kirgen, dep habarlaıdy «Azattyq» radıosy. Osydan bir jyl bu­ryn áleýmettanýshylardyń elimizdiń ajyrasý boıynsha ondyqqa kirgeni jóninde dabyl qaǵýy tegin emes. Sebebi, jappaı ajyrasý saldary kóptegen óki­­­nishterge uryndyratyny aıtpasa da bel­gili. Birin­shi ke­zekte memleket mereıin aı­shyq­taı­tyn, Otannyń osha­ǵy sa­nala­tyn otbasylar­dyń ydyraýy demografııa saıasatyna salqynyn tıgizetini anyq. Odan keıin, árıne, ult retindegi qundylyqtar­dyń quldyraýy, ajyrasý ur­paq tárbıesine aýyr soqqy ákeledi. Batysta boı kórset­ken azǵyndyq ádettiń kórinisi, búgingi tańda sol elderdiń ózine de opa bermeı otyr. Al o basta «jetimin jylatpaǵan, jesirin qańǵytpaǵan» qazaqtyń saltyna kirer, úlgi alarlyqtaı úrdis osy ma edi? Álemmen birge aıaq alysyp, ózge eldermen ıyq tirestirip da­myp kele jatqan jas mem­leketimizdiń jahandanýdan qa­lys qalýy múmkin emes. Tek damý jolynda tamyr-tarı­hy­­myzdy, ultymyzdyń usty­nyn, ata-baba salty men dinı qun­dylyqtarymyzdy joǵalt­paýymyz qajet. Genderlik saıa­satty ustanǵanda áıelder men erlerdiń quqyǵy teń bolýy álem kóshine ilikken soń, jón de shyǵar. Tek, bul saıa­sat áıelderdi joǵary qyz­metke qoıǵanymen, olardyń otbasyndaǵy orny qa­shanda bólek ekenin árbir názik jandy ózi uǵynýy tıis-aq. Osydan jıyrma shaqty jyl buryn turmys qurǵan qyz-kelinshekterdiń tór­kinge qaıtyp kelýi ólimmen teń bol­ǵanyn úlkender jaǵynan jıi estımiz. Uzatylar qyzyna «tastaı batyp, sýdaı sińýine» keńes berip, kelindik qyzmetin jónimen atqarýǵa jol silteıtin analardyń búgingi tańda maqaly da ózgergen. «Ishime syıǵan qyz syrtyma da syıady» degendi alǵa tartyp, turmystyń túrli synyna tózbegen qyzyn ajyrasýǵa ózi úgitteıtin analar kóbeıdi. Aıtar bolsaq, ajyrasý ardyń isi emes, bardyń isi sekildi. Burynyraqta ajyrasqanda kimge syıamyn ne­mese qaıda baramyn deıtin kelin­shekterdiń qazirgi tańda baratyn jeri, basatyn taýy bar. Qu­shaq jaıyp qar­sy alar anasy, qolyndaǵy bóbegin baýyryna basatyn tórkini bar. Ata-ananyń úkili úmitin aqtap turmysqa shyǵyp, bó­ten úıdiń tútinin tútetýge bet alǵan soń, joly názik qyz­dyń aldaǵy strategııasy – barǵan jerdiń baǵy jáne sol shańyraqtyń úzilerge jany bolýǵa umtylýynan bastaý alady. Aıtarǵa jeńil, árıne, degenmen saltymyzdyń saýy­tyna syıatyn úrdis osy. Qa­shanda musylman qaýymynda kelinniń orny bosaǵada bolǵan. Sol arqyly óziniń jónin, óziniń ornyn biletin kelin ýaqyt óte júrekterdiń tórinen oryn alǵan. Kelin bolyp túskennen tektiligin, odan qaldy epti­ligin kórsetýge tyrysatyn bolsa, qyzdyń utylar jeri joq. Al búgingi tańda kóńili kúpti, kún­shildik pen qanaǵatsyzdyq boıyn bılegen kelinder men ja­typisher, jalqaýlyq pen na­myssyzdyqqa boı aldyrǵan kúıeýler kóbeıdi. Shóptiń basyn qımyldatyp, aqsha tappaıtyn jalqaý erlerdiń bir­qataryn óz ma­ńaıymyzdan kó­rip te júrmiz. Tap solaı, betten alyp tóske sha­batyn, enesimen eregisip, qaıyn­jurtpen keril­desip otyratyn kelinder de joq emes. Eriniń tap­qan az-maz qar­jysyn qanaǵat tut­paı, aspandaǵy aıdyń syńaryn su­raıtyn názikjandylar da jeterlik. Desek te ár máseleniń ekin­shi ushy baryn eskermeýge bolmaıdy. Bul rette jańadan sha­ńyraq quryp, araǵa taǵy bir kishi memleket qosylǵan soń, sol mem­lekettiń qulamaýyna, ydyrap qıramaýyna úlkender jaǵy, tájirıbeli jandar septesýi kerek-aq. Osy má­selede kelinge kún bermeıtin ene­lerdiń de deni artyp keletinin eskergen mańyzdy. Bireýdiń aıaly alaqanynda ósirgen qyzyn úıine kelin etip túsirgen soń, onyń osy shańyraqqa kiri­gip, ózgelermen birigip ketýi úshin aıanbaı jaǵdaı jasaıtyn ardaqty eneler bolsa, shańyraqtyń qulamaýy bek múmkin ǵoı. Kelinge bóten eke­nin uǵyndyryp, bosaǵadaǵy ornyn betaldy nusqaı beretin, balasyn kelinge qarsy aıdap salyp otyratyn eneler ot­ba­synyń qas jaýy deýge bolady. Ajyrasýǵa sebep kóp, onyń saldary jetim júrekterdi kó­beıtti. Álemdik problemaǵa aınalǵan bedeýlik máselesi, ıaǵ­nı balasyzdyqtan ajyra­syp, shańyraǵy shaıqalyp jatqan otbasylardyń kóbeıip otyrǵandyǵyn aıtyp óttik. Osy saýaldar boıynsha arnaıy reprodýktolog-embrıolog ǵalym Saltanat Baıqoshqarovaǵa habar­lasqanymyzda, maman qazirgi tańda ajyrasý úshin balasyzdyq syltaý emes ekendigin qynjyla jetkizdi. Sebebi, EKO jasatýǵa kelgen erli-zaıyptylardyń keıingi ýaqytta ajyrasyp ketip, bas­qaǵa úılenip jatqandaryn óz tájirıbesinde kóp kezdestirgen ol bedeýlik problemasy ja­handy jaılap turǵany­­­­­men, medı­sınanyń qaryshtap da­my­­­­ǵan zamanynda bul máse­leniń 95-97 paıyz sheshilip jatqandyǵyn aıtty. Sonymen qatar, birneshe balasy bola tura, baqytsyz otbasylardyń kóbeıgenin jasyrmady. Tipti, on jyl boıy bala súıý baqytyn ańsaǵan erli-zaıyptylardyń etegi jasqa tolyp, jasandy uryqtandyrý jolmen balaly bolý úshin ózine arnaıy kelip, sol arqyly úshemdi dúnıege ákelgen soń jubaılardyń artynsha ajyrasyp, álgi áıeldiń keıingi kúıeýinen taǵy da EKO júıesi arqyly balaly bolǵysy keletinin estigende qa­myǵyp qalǵanyn aıtty. Úshemdi bosanǵan soń, sol úsh perzentin anasyna tastap, taǵy turmys qurǵan kelinshektiń bul qylyǵy sanasyna syımaǵanyn kóldeneń tartty. «Abaı atamyz aıtqandaı, «Adamnyń bir qyzyǵy bala degen...», kór­dińiz be, tek bir qyzyǵy, bar qyzyǵy emes», degen ǵalym bul máselede adamdardyń sanasynyń buzylýy, Batysqa elikteýshiliktiń saldarynan qundylyqtardyń quldyraýy artýda ekenin aıtty. Jas­tar­dyń jaýapkershilik­ti sezinbeýi, tózbeýshilik, ózara syı­las­tyq­tyń buzylýy, egoızm ajyrasýǵa ákep soǵady, deıdi Saltanat Berdenqyzy. Al «Nur-Astana» ortalyq meshitiniń naıb-ımamy Ádil­han Iman­áliulynyń aıtýy boıynsha, ajyrasý erli-zaıyp­tylardyń sharıǵat boıynsha óz mindette­rin oryndamaýynan týyndaıdy. Mysaly, áıeldiń kúıeýine ba­ǵy­nýy, ruqsatsyz syrtqa shyq­­­paý, eriniń jaǵ­daıyn jasap qas-qabaǵyna qaraý basty min­detterdiń biri bolsa, erlerdiń mindeti otbasyn materıaldyq, moraldyq turǵyda tolyqqan­dy qam­ta­masyz etý bolmaq. Al búgingi qoǵamda erler men áıel­derdiń mindetteri aýysyp, synyq­qa syltaý izdep turatyn jubaılar ajyrasyp ketýge beıim bolyp barady. Otbasy bolǵan soń ydys-aıaq syldyrlamaı turmaıtyny aqıqat. Sondaı jaǵdaılarda jubaılardyń biri tózimdilik tanytyp, urysty ýshyqtyrmaı birden tyıylýy tıis. Berekeli, irgesi myqty otbasy bolý alǵash­qy qadamnan, ıaǵnı jaq­sy jar tabýdan bastalady. Qyzdyń ımandylyǵyna, dindarlyǵyna qarap áıeldikke alsa, musylman baýyrlarymyz adaspaýshy edi. Sharıǵat jolymen júretin jandar kez kelgen keleńsizdikter men túıtkilderdi tózimdilikpen, sabyrmen jeńe alady, dedi Ádil­han Imanáliuly. Memleketke jaryq sáýle men jylý beretin kúsh – otbasy, al otbasynyń oty – ondaǵy birlik, yntymaq jáne ózara syılastyqtyń arqasynda máńgi alaýlap janbaq. Bir, eki jáne ondaǵan otbasynyń qurylymy bir Otandy qalyptastyrady. Sondyqtan da onyń otyn sóndirmeýge tyrysatyn ár azamat eli úshin qyzmet etedi desek, artyq aıtqandyq bolmas. Jan dúnıe jarasym taýyp, túsinistik tuǵyry bıik bolsa, bári de jón bolýshy edi. «Otbasylyq ómirde bas­tysy – shydamdylyq, mahab­bat uzaq bolmaıdy», degen eken orystyń ǵulamasy Anton Chehov. Al ataqty Artýr Sho­pengaýer: «Úılenip úı bolý – jaýapkershiliktiń eki ese artýy», deıdi. San jyldar buryn otbasy qundylyqtary týraly osyndaı irgeli sózder qaldyrǵan fılosoftardyń áldeqashan bul máseleniń túıinin aǵytyp ketkenin eskersek, durys jolmen júrýge umtylys tanytar edik. Al ajyrasý jóninde Paıǵambarymyz (s.a.ý.): «Ruqsat etilgen isterdiń ishindegi Allaǵa eń unamsyzy – ajyrasý» degen. Úılený –súnnet, úı bolý – mindet ekenin bilsek, ómirde eń áýeli jar tańdaýda, odan keıin mereıli otbasyn qalyptastyrýda asqan jaýapkershilik tanytý qajet. Adamzat Adamata-Haýana za­­manynan beri juptasyp ǵu­myr keship keledi, jalǵyzdyq Qudaıǵa ǵana jarasqanyn pende ǵumyrynda kóz jetkizip boldy. «Sen túgil qasqyr qasqyrmen, maımylmen maımyl juptasqan, óz teńin tapqan soń ǵana, adymyn olar nyq basqan», deıdi Muhtar Shahanov. Endeshe, memleket mereıin aıshyq­taı­tyn otbasylardyń artýyna árqaısymyz da jaýapty eke­nimizdi umytpaıyq! Elmıra MÁTIBAEVA, «Egemen Qazaqstan» Astana