Myń túrli dertke em bolǵan – mýzykaterapııa

  Mýzykaterapevt – mýzykany emdik maqsatta qoldanýdyń psıhoterapevtik ádisi. Iаǵnı, naýqasqa mýzyka tyńdata otyryp, onyń yrǵaǵyna saı fızıkalyq qımyl-qozǵalysqa túsirý nemese psıhologııalyq turǵyda adamnyń jan saraıyn jadyratý. Qarapaıym ǵana túsindirer bolsaq, mýzykalyq terapııanyń qadir-qasıeti men qyzmeti osyndaı. Al bul – halyqtyq em-dom jasaý isin­de adamzat ıgiligine jarap kele jatqan qoldanysta bar dúnıe. Tipti, tarıh qoınaýyna kóz júgirtsek, ejelgi grek fılosofy Pıfagor mýzykanyń adam aǵzasyna, kóńil kúıine qalaı áser etetini týraly ǵylymı anyqtama ber­gen. Sondaı-aq, ertedegi qytaı, úndi dárigerleri men emshileri, fılosof­tary men mýzykanttary mýzykany syrqatty emdeýge paıdalanǵany belgili. Sol sııaqty, qazaqtyń kóneden kele jatqan aýyz ádebıeti jyrlary men ańyz-áf­sanalarynda da sıqyrly qobyz, kúmbirlegen dombyra men syzylǵan sybyzǵy úninen shyǵatyn mýzykalyq týyndylardyń adam organızmine oń áser etip, jalpy psıhologııalyq emdik sıpatta shıpalyq qasıetteri bolǵandyǵy belgili. Endeshe, «mýzykaterapevt» degen termındik ataý ár kezeńderde ár­qalaı úlgide aıtylyp kelgenimen, jalpy adamzat balasynyń turmys-tirshiliginde ajyramas qundylyqtarǵa aınalǵan deýge tolyq negiz bar. Desek te biz búgin táýelsizdik jyl­daryndaǵy mýzykaterapevtik qyzmet týrasynda oı órbitpekpiz. Endeshe, endigi sózimiz osy saladaǵy ozyq tehnologııalardy qoldanysqa engize otyryp, jahandyq deń­geı­degi jańashyldyqqa bet burǵan eli­mizdiń mýzykamen emdeý isiniń jaı-kúıi jaıynda órbimek. Ashy­ǵyn aıtsaq, mýzykamen emdeý isiniń mamandary Qazaqstanda «mý­zykaterapevt» degen resmı ataýǵa 1995 jyldan keıin ıelene bas­tady desek, qatelese qoımaspyz. О́ıtkeni, tuńǵysh ret Almaty qalasynda respýblıkalyq «Balbulaq» balalardy ońaltý ortalyǵy ashylyp, ol jerde serebraldy sal syr­qatyna ushyraǵan balalardy em­deıtin ortalyqqa «mýzykaterapevt» mamandyǵy kerek-aq bolatyn. Osy­laısha, bul salada kósh ilgeri ketken álemniń ozyq tájirıbelerin osy ortalyqta keńinen qoldanysqa engizý kózdeldi. Keıinnen, 2007 jyly Elbasy Jarlyǵymen Astanada Ult­tyq medısınalyq holdıng qu­ry­lyp, búginde ol «UMC» kor­poratıvtik qo­ry «Balalardy ońaltýdyń ulttyq ortalyǵy» retinde qyz­met kórsetip keledi. Bul ortalyqtyń negizgi qyz­me­ti – júıke, tirek-qozǵalysy jú­ıe­si­niń patologııasy bar balalar men jasóspirimderge ońaltý kó­megin kór­setý bolyp tabylady. Sondyqtan da densaýlyq saqtaý salasyndaǵy ońaltý qyzmetine zamanaýı jańa tehno­logııalardyń transfertin engizý basymdyqqa alynǵan. Erekshe atap óterligi, ortalyq eki jyl buryn JCI (Joint Commission International) Bir­lesken halyqaralyq komıssııanyń ak­kredıtteýinen tabysty ótti. Osy­laısha, biz sóz etkeli otyr­ǵan or­­­ta­­lyq medısınalyq uıym­dar­­­daǵy qyz­mettiń sapasy men qaýip­sizdiginiń álemdegi eń bedeldi jáne obektıvti moıyndal­ǵan «Al­tyn standart» degen ataýǵa ıe bolǵan. Mundaı oqıǵa me­dısınalyq qyzmet kórsetýdiń halyqaralyq na­ry­ǵynda Qazaqstan medısınanyń ǵa­lamdyq shy­ńyna umtylýy retinde baǵalanady. Sebebi, ortalyq ońaltý isinde me­dısınalyq, pedagogıkalyq jáne áleýmettik sala­daǵy úsh baǵytta qyz­met kórsetýdiń toqaılasqan, ne­gizgi jıyntyq núktesi. Iаǵnı, mun­­da kelgen árbir múmkindigi shek­teýli bala emdelýmen qatar, bilim ala otyryp, qoǵamǵa beıim­de­lý úderisin boıyna sińiredi degen sóz. – Sonyń ishinde erekshe atap aıt­qym keletini, Qazaqstanda múlde joq mamandyq túri – mýzykaterapııa aıasynda eńbek terapııasy men vokaldyq terapııa jáne logorıtmıka syndy mamandyq ıeleri qyzmet kórsetedi. Al en­di bizdiń «Altyn standart­ty» ıe­lenýimiz, ortalyqtyń ǵana emes, tutas Qazaqstan halqynyń jetistigi jáne Elbasymyz atap ót­ken damyǵan 30 el­diń qataryna kirý maqsatyna jetýdegi negizgi qadamdardyń biri bolyp sanalady, – dedi «Balalardy ońaltýdyń ult­tyq ortalyǵy» fılıalyndaǵy Áleýmettik-pedagogıkalyq ońaltý or­talyǵynyń basshysy Gúlshat Sultanova. Al mýzykaterapevtik qyz­met­­tiń qyr-syrymen etene tanysý maqsatynda osy mekemeniń mamany Maqsat Is­maǵulovpen áńgimelesý arqyly mundaı maman ıesi atanýǵa mýzykalyq bilim jetkiliksiz bolatyndyǵyn uq­tyq. «Ar­qalyqtaǵy N.Quljanova atyn­daǵy Torǵaı gýmanıtarlyq kolledjinde mý­zykalyq baǵytta alǵan bilimimmen mýzykaterapevt atanýym múmkin bolmady, – dedi ol á degennen-aq. – Bul jerge mý­zy­­ka­terapevt retinde qyzmetke turýym úshin birqatar sheteldik mamandardyń semınar-kýrstarynan ótip, sertıfıkat alýyma týra keldi. Sebebi, bizdiń elimizde arnaıy «mýzykaterapevt» degen dárejemen maman daıarlanbaıdy. Mýzykalyq bilimińdi belgili bir salalarmen, sonyń ishinde medısına, fızıologııa-anatomııa, psıhologııa ǵylym­darymen tájirıbelik turǵyda sheber ush­tastyrǵannan keıin ǵana osy ju­mysqa ornalasýǵa múmkindigiń bar. О́ıtkeni, biz árbir balanyń dıagnozyna qanyq bola otyryp, onyń múmkindigin eskerip, mýzyka pánin ótemiz. Durysy, balany belgili bir deńgeıde án, áýen yrǵaǵyna ıkem­dep, qımyl-qozǵalysqa tú­sirý arqyly emdeımiz. Atap aıt­saq, dene músheleri men tynys alý joldary, et-jaq súıekteri men bulshyq etteriniń jumys isteý qabiletin jaqsartýda osy mý­zykaterapevterdiń eńbegi ushan-teńiz. Jańashyl baǵyttaǵy jas ma­man­­­nyń túsindirýinen túı­genimiz, mýzy­ka­terapevtik qyz­met­tiń ar ja­ǵynda biz bilmeıtin, názik ıi­rimge toly onyń túrleri de az emes kórinedi. Reflektıvtik terapııa (balanyń estý, tyńdaý, seziný qabiletin damytý), aspaptyq terapııa (qol, saýsaqtyń qımylyndaǵy motorıkany damytý), dans-terapııa (tepe-teńdik qımyl-qozǵalysty da­mytýǵa baǵyttalǵan), dybystyq terapııa (tiliniń múkisi bar bala­lar úshin), vokaldy terapııa (ba­lalardyń aspappen úndese án aıtýda dybys shyǵarý men ty­nys alý tártibin úıretýge arnalǵan) syndy múgedek jannyń múmkindigin ashý­ǵa jáne ony barynsha damytýǵa ne­­giz­delgenin bireý bilse, bireý bilmes. Negizinen án aıtý dybys­taý múshe­lerine ǵana emes, estý mú­sheleriniń ju­mysyna da táýeldi. Sondyqtan da án aıtý ke­zinde estý músheleriniń durys qalpyn saqtaý, án shyrqaýdyń daǵdysyn ıgerý men dybystaý júıesin ońaltýǵa tıimdi kómek beredi. Al ol úshin aldymen durys tynys alyp úırený qajet. Eger bala tıimdi tynys alyp úırense, onda án aıtýmen qatar durys sóı­leý múmkindigi de qalyptasady. Búginde bul salada «mýzykatera­pevt-reabılıtolog» termıni keńinen qoldanysqa ene bastady. Al latynnyń «reabılıtasııa» sózi «rehabilitas» – adam­­nyń za­qym­dalǵan qabiletin qal­pyna keltirý degendi bildiredi. Osy sóz­diń medısınalyq-peda­go­gıkalyq turǵydaǵy qazirgi má­ni – múmkindikteri shektelgen ba­la­lardy áleýmettik ortaǵa beıimdep, olardyń psıho-fı­zıo­logııalyq múmkindikterine sáıkes qoǵam­dyq ómirge, eńbekke aralas­tyrý arqyly kemtarlyq saldaryn jeńildetý. Mundaı balalardyń mýzykany estý deńgeıi men este saqtaýy jáne mýzyka yrǵaǵyn seziný qabileti tómen bolatyndyǵyn eskerip, olarmen mýzykalyq tárbıe jumysynyń durys uıymdastyrylýy qam­ta­masyz etilýi qajet. Sondaı-aq, dáris júıeli jáne maqsatty túr­de ótkizilip, árbir balanyń múm­kinshilikteri men damý erek­shelikteri tereń zerttelip, zer­de­lenýi kerek. Máselen, vokaldyq terapııada balalar alǵash án aıtyp úı­renedi nemese jaqsy kóretin ánderdiń qaıyrmasyn aıtady. Mine, osy oraıda logopedtermen jumys júrgizilse, quba-qup. О́ıt­keni, bala tek án aıtýdy úırenip qana qoımaıdy, osyǵan umtylý arqyly ókpeniń, qan aınalymynyń jumysyn jaq­sartyp, dene-bitiminiń túzelýine oń septigin tıgizedi. Ortalyqta uzaq jyldardan beri eńbek etip kele jatqan tá­jirıbeli mý­zykaterapevterdiń biri Janar Sadyqova án aıtqanda dybystaý múshe­leriniń bulshyq etteri shymyr da serpindi bol­ýy kerektigin eskertedi. Sebebi, tú­zetý jumystarynda jattyǵýdy saýat­ty ári sapaly atqarýdyń mańyzy zor. – Kóp rette ata-analar balany mýzyka terapııasyna alyp kelip tu­ryp «Meniń balamnyń daýysy, estý túısigi joq» dep jatady. Ol múl­dem durys emes. Barlyq adamda daýys pen estý túısigi bolady. Biraq, ondaı qabilet bireýde jaqsy damysa, endi bireýde álsiz. Bulardy damytý úshin júıeli jumystar júrgiziledi, sol kezde biz oń nátıjege jete alamyz,– deıdi ol. Jalpy, án aıtý – óte kúrdeli úde­ris ekeni belgili. Desek te onyń daǵdysyn durys ıgerý ońaltýǵa tıimdi kómek beredi. О́ıtkeni, dáris barysynda balanyń sóıleý tilin jetildirýge, ándik dem alýǵa, daýys dıapazonyn keńeıtýge, ıntonasııasyn jetildirýge, yrǵaqty seziný qabiletterine arnalǵan jattyǵýlar júrgiziledi. Mýzyka tera­pııasyn­da em-shara qabyldaıtyn balalardyń dıagnozyna baılanysty jıi qol­da­nylatyn tásilderdi jetik meń­­gergen mamandardyń biri – «Ana men bala ulttyq ǵylymı or­talyǵy» fılıalynda tárbıeshi bolyp qyzmet etetin Láılá О́te­genova. Ol osy salada uzaq jyldardan beri jumys istep kele jatqan tájirıbeli maman. – «Qalypty jaǵdaıdaǵy mektep, balabaqshalarmen salystyrǵanda emdeý isimen qatar, bilim, tárbıe berý úderisi mundaı ortalyqtarda psıhologııalyq turǵydan kúrdeli jaǵdaıda júrgiziletini aıtpasa da túsinikti bolar, – deıdi ol. Al endi osylaısha salalanǵan ju­mys­tardy jumylǵan judyryq­taı eter bir mamandyq – mýzyka­tera­pev­tik qyzmetke qoǵam tarapynan su­ranys qanshalyqty degen máselege kel­sek, nátıjesin taǵdyr taýqymetine ushyraǵan jandar men olardyń et jaqyndary ǵana taratyp aıta alsa kerek. Máselen, tuńǵyshy týabitti sere­braldy sal aýrýyna ushyraǵan Gúljanar Imanberdıevanyń (aty-jóni ózgertilip alyndy – avt.) osy ortalyqqa kelip em qabyldaǵannan keıin erteńge degen senimi nyǵaıǵan. «Múgedek bolsa da ol – meniń per­zentim. Shynymdy aıtsam, óle-ólgenshe ulymdy arqalap baǵarmyn-aý, biraq qataryna qosa almaspyn degen toqtamǵa kelgenmin. Keıde mundaı bala menen basqa kimge kerek dep ishten tynatynmyn. Soǵan tabandylyqpen tózip, ómir súrýge bel baılaǵan edim. О́s­tip júrgende oılamaǵan jer­den osy ortalyqqa keldik. Úmi­tim qaıta jan­ǵandaı. Balamnyń belsendi qımyl-qozǵalysyna qarap, onyń ómir súrýge degen qulshynysy oıanǵanyn baıqadym. Ásirese, mýzykaterapevt syndy mamandar meni jáne ulymnyń ómirine orasan zor ózgeris engizip, kúsh-qýat, jiger syılady», – deı­di ózi jaıly málimettiń qupııa saqtalýyn qalaǵan jas ana. Biz qazirgi qoǵamda mundaı mysal­dardy kóptep kezdestiremiz. Onyń bárin aıtý shart emes te shyǵar. Biraq, taqyrypqa tuzdyq bolsyn dep bireýine toqtalǵan edik. Sonyń ózinen túıgenimiz, zamanaýı baǵyttaǵy jańashyl mamandyq – mýzyka terapııa ká­sibin násip etkender bizge sózsiz kerek-aq. Olaı deýimizge mundaı dert sońǵy jyldary Qazaqstanda ǵana emes, álem boıynsha beleń alyp keledi. «Balalar­dy ońaltýdyń ulttyq orta­lyǵynyń» mened­jer-keńesshisi Meıramgúl Saı­poldamen bolǵan áńgime osyndaı oı túıýge jeteleıdi. – Jalpy, keńes zamanynda mundaı dertke (balalardyń se­rebraldy sal aýrýy, DSP)» ushyraǵan balalar bolsa da, kóp jaǵdaıda ol týraly ashyq aı­tylmaǵan shyǵar dep oılaımyn. Bul máselege qatysty naq­ty statıstıkalyq derek pen onyń sebebin dóp basyp aıtý qıyn­nyń qıyny. Aqıqaty sol – dert meńdep, syrqat balalar sany jyl ótken saıyn eselenýde. Oǵan ekologııalyq jaǵdaı men klımattyń ózgerýi, adamzat balasynyń qorek eter azyq-tú­lik ónimderi sapasynyń tómendeýi, adamdardyń densaýlyqty kútip ustaýǵa atústi qaraýy sekildi máseleler álemdik tájirıbede kóp aıtylady, – deıdi maman. Nurlybek DOSYBAI, «Egemen Qazaqstan»