Zeınetke shyǵý, kóp jylǵy jasaǵan eńbegińniń jemisin kórý desek, bizdiń elimizdegi qazirgi ýaqyttaǵy zeınetaqy júıesi bazalyq, mindetti jáne erikti deńgeılerden turady.
Birinshi deńgeıde, memlekettik bazalyq zeınetaqy tólemderi zeınetkerlik jasqa jetken azamattyń eńbek ótili men tabysyna qaramastan, barlyq azamattarǵa taǵaıyndalsa, ekinshi deńgeıge (mindetti), 01.01.1998 jylǵa eńbek ótili 6 aıdan kem bolmaǵan azamattarǵa respýblıkalyq bıýdjet esebinen tólenetin jáne jınaqtaýshy zeınetaqy júıesinen esepteletin zeınetaqy jatady. Al 1998 jyly elimizde jınaqtaýshy zeınetaqy júıesiniń enýine oraı, Biryńǵaı jınaqtaýshy zeınetaqy qorynda ashylǵan jumysshynyń derbes zeınetaqy esebine mindetti zeınetaqy jarnalaryn (MZJ) aýdarý júrgizilip, ol ár jumys berýshiniń jumysshy tabysynyń (eń tómengi jalaqy 75-mólsherinen artyq emes) 10% mólsherinde MZJ aı saıyn júıeli túrde aýdarýǵa mindetti tólemderinen jınaqtalady. Úshinshi deńgeı (erikti) bul– erikti zeınetaqy jarnalary esebinen bolatyn tólemder.
2013 jylǵy 7 maýsymdaǵy zeınetaqy reformasy máselesi boıynsha Memleket basshysynyń tapsyrmasyn oryndaýda zeınetaqy júıesin kezeń boıynsha jańǵyrtý jumysy júrgizildi. Onda jańǵyrtýdyń birinshi kezeńinde 2013 jyly zeınetaqy júıesiniń qarjylyq turaqtylyǵyn nyǵaıtý maqsatynda «Qazaqstan Respýblıkasynda zeınetaqymen qamsyzdandyrý týraly» jańa zań qabyldanyp, ol boıynsha Biryńǵaı jınaqtaýshy zeınetaqy qory quryldy. Barlyq zeınetaqy aktıvteri shoǵyrlanyp, eńbek jaǵdaılary zııandy (asa zııandy) jumystarmen aınalysatyn adamdardyń paıdasyna mindetti kásiptik zeınetaqy jarnalary engizildi. Jáne bala bir jasqa tolǵanǵa deıin onyń kútimine baılanysty tabysynan aıyrylǵan jaǵdaıda áleýmettik tólemderdi alýshylarǵa mindetti zeınetaqy jarnalardy bıýdjet qarajaty esebinen tolyqtyrýǵa sýbsıdııalar engizilip, jınaqtaýshy zeınetaqy júıesinde qatysý ótiliniń kóbeıýi maqsatynda 2018 jyldyń 1 qańtarynan bastap áıelderge 58 jastan 63 jasqa deıin zeınetkerlik jas 10 jyl ishinde jyl saıyn 6 aıdan qosylýy qarastyryldy.
2014 jylǵy 18 maýsymda Qazaqstan Respýblıkasynyń zeınetaqy júıesin odan ári jańǵyrtýdyń tujyrymdamasy qabyldanyp, zeınetaqy reformasynyń ekinshi kezeńi bastaldy. Ekinshi kezeńdi iske asyrý maqsatynda 2015 jylǵy 2 tamyzdaǵy «Qazaqstan Respýblıkasynyń keıbir zańnamalyq aktilerine zeınetaqymen qamsyzdandyrý máseleleri boıynsha ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» zań qabyldandy. Zeınetaqy júıesiniń tujyrymdamalyq ózgeristeriniń biri – bazalyq zeınetaqy tólemderin taǵaıyndalý shartynyń ózgerýi. Negizinen bazalyq zeınetaqy tólemi tek jalpy belgilengen zeınetkerlik jasqa (58-jas 63/63jas) jetken kezde taǵaıyndalatynyn atap ótý kerek. 2018 jylǵy 1 shildeden bastap memlekettik bazalyq zeınetaqy tólemi zeınetaqy júıesine qatysý ótili 10 jyl jáne odan az bolǵan, ne bolmaǵan kezde tıisti qarjy jylyna arnalǵan respýblıkalyq bıýdjet týraly zańda belgilengen eń tómengi kúnkóris deńgeıi shamasynyń 50 paıyzy mólsherinde, zeınetaqy júıesinde qatysý ótili 10 jyldan artyq árbir tolyq jyl úshin onyń mólsheri 2 paıyzǵa arttyryla otyryp, ótili 35 jyl jáne odan artyq bolǵanda eń tómengi kúnkóris deńgeıi shamasynyń 100 paıyzyna teńestiriledi.
Sonymen, jańa zańda memlekettik bazalyq zeınetaqy tólemin esepteý kezinde 1998 jyldyń 1 qańtaryna deıingi eńbek ótili, mindetti zeınetaqy jarnalary jáne jumys berýshiniń mindetti zeınetaqy jarnalary júzege asyrylǵan kezeń, jumys istemeıtin ananyń nemese jumys istemeıtin ákeniń (baǵyp-kútýdi ol naqty júzege asyrǵan kezde) jas balalardy baǵyp-kútken, biraq árbir bala 3 jasqa tolǵanǵa deıin jalpy jıyntyǵy 12 jyl sheginen aspaıtyn ýaqyt, 16 jasqa deıingi múgedek balany baǵyp-kútken ýaqyt, QR dıplomatııalyq qyzmetteri men halyqaralyq uıymdar qyzmetkerleri jubaıynyń (zaıybynyń) shetelde turǵan, biraq jalpy jıyntyǵy 10 jyldan aspaıtyn kezeńi, áskerı qyzmetshilerdiń (merzimdi qyzmettegi áskerı qyzmetshilerden basqa), arnaýly memleketttik organdar qyzmetkerleri jubaılarynyń mamandyǵy boıynsha jumysqa ornalasý múmkindigi bolmaǵan jerlerde jubaılarymen birge turǵan, biraq jalpy jıyntyǵy 10 jyldan aspaıtyn kezeń zeınetaqy júıesine qatysý ótiline esepke jatqyzylady.
2018 jylǵy 1 shildeden bastap osy normany iske asyrý maqsatynda qazirgi zeınetkerlerge zeınetkerlik qujattarda bar málimetter negizinde bazalyq zeınetaqyny qaıta esepteý ótkiziledi.
Bazalyq zeınetaqy tólemderin taǵaıyndaý sharttarynyń ózgerýi kelesi nátıjelerge sebep bolýda. Ol – eńbek ótili kóp, biraq az nemese tómen mólsherde zeınetaqy alatyn zeınetkerlerdiń tólemderi mólsherin arttyrý, zeınetaqy júıesine qatysýdy yntalandyrý jáne eńbek qatynastaryn resimdeý.
Zeınetaqy júıesin jańǵyrtýdaǵy ekinshi ózgeris 2018 jylǵy 1 qańtardan bastap jumys berýshi esebinen jumysshynyń shartty zeınetaqy shotyna tabysynan 5 paıyz mólsherinde qoldanystaǵy jınaqtaýshy júıege jańa jınaqtaýshy-shartty komponenttiń engizýi bolyp tabylady. Osy jumys berýshi tarapynan qosymsha jınaqtalǵan qarajat jıyntyǵynda keminde 5 jyl boıyna (60 aı) aýdarylyp, jeke tulǵa zeınetkerlik jasqa (58-63/63 jas) tolǵan kezde, sondaı-aq I jáne II toptaǵy múgedektigi merzimsiz bolyp belgilengende zeınetker ony alý quqyǵyna ıe bolady. Atalǵan jarnalar jumys berýshiniń qarajaty esebinen bolǵandyqtan, ol jarnalarǵa jumysshylardyń menshik quqyǵy taratylmaıdy jáne mura retinde ótpeıdi.
Zeınetaqy júıesin jańǵyrtýdyń ekinshi kezeńi sheńberindegi taǵy bir ózgeris – áleýetti qurylymdar qyzmetkerlerin zeınetaqymen qamsyzdandyrý júıesin reformalaý. Ol boıynsha eńbek sińirgen jyldary úshin zeınetaqy tólemderin alý quqyǵy 2016 jyldyń 1 qańtaryna deıin bıýdjet qarajaty esebinen aýdarylǵan mindetti zeınetaqy jarnalary somasynyń 50 paıyzy qaıtarylǵan jaǵdaıda týyndaıdy. 2016 jylǵy 1 qańtarǵa deıin tolyq emes kólemde taǵaıyndalǵan zeınetaqy tólemderiniń mólsherin eńbek sińirgen jyldaryna jáne zeınetaqy isindegi qyzmetten bosatylǵan kúnindegi eńbek ótiline qaraı, olardyń tolyq kólemine jetkizý úshin birjolǵy qaıta esepteý ótkiziledi.
Qoryta aıtqanda, zeınetaqymen qamsyzdandyrý júıesin jańǵyrtý memleket, jumys berýshi jáne ár azamattyń óziniń bolashaq zeınetaqymen qamsyzdandyrýyna jaýapkershilikpen qaraýyna baǵyttalyp otyr.
Oral MÝKIIаEV, Densaýlyq saqtaý jáne áleýmettik damý mınıstrligi Eńbek, áleýmettik qorǵaý jáne kóshi-qon komıtetiniń Astana qalasy boıynsha departamenti basshysynyń orynbasary
