Internattyń balasy...

Respýblıkalyq mamandandyrylǵan daryndy balalarǵa arnalǵan bilim uıalaryn saqtaý paryz Qazir Almatyda tarıhy jarty ǵasyrdan asyp jyǵylǵan tórt birdeı respýblıkalyq mektep-ınternat bar bolsa, onyń birinshisi de biregeıi – 1957 jyly respýblıkadaǵy shopandardyń balalary úshin degen jeleýmen qaladaǵy №12 mektepten keıin ashylǵan ekinshi qazaq mektebi – qazirgi Abaı atyndaǵy respýblıkalyq mamandandyrylǵan daryndy balalarǵa arnalǵan qazaq tili men ádebıetin tereńdetip oqytatyn mektep-ınternaty. Bul mektep qaı kezden bastap qazaq tili men ádebıetin tereńdetip oqyta bastady desek, Jeltoqsan oqıǵasynan keıin ulttyń rýhy men namysy oıandy. О́z tilimizdi ulyqtamasaq ult retinde joıylyp ketetinimizdi uqqan el azamattarynyń aralasýymen, 1988 jyly Qazaq KSR Mınıstrler Keńesiniń qaýlysy shyǵyp, oqý ordasy respýblıkalyq qazaq tili men ádebıetin tereńdete oqytatyn mektep mártebesine ıe boldy. 2003 jyly respýb­lıkalyq mamandandyrylǵan daryndy bala­larǵa arnalǵan qazaq tili men ádebıetin tereń­dete oqytatyn orta mektep-ınternaty dep ataýy tolyqtyryla tústi. Odan keıin 2006 jyly Abaı atamyzdyń aty berildi. Kelesisi osydan 2 jyl buryn 50 jyldyǵyn atap ótken Ahmet Jubanov atyndaǵy daryn­dy balalarǵa arnalǵan respýblıkalyq maman­dandyrylǵan mýzykalyq qazaq mektep-ınter­naty. Mektep 1964 jyly akademık Ahmet Jubanovtyń yqpal etýimen ashylǵan. Ahańnyń sondaǵy maqsaty – elimizdiń shalǵaıda jatqan aýyldarynan daryndy balalardy jınap, qazaq tilinde kásibı mýzykalyq bilim berý bolatyn. Sol maqsat búginde óz dárejesinde júzege asyp keledi. Búkil eldiń maqtanyshy sanalatyn bul mekteptiń túlekteri qatarynda Máde­nıet jáne sport mınıstri Arystan­bek Muhamedıuly, Mádenıet jáne óner isteri komıtetiniń tóraıymy Aqtoty Raıymqulova, T.Júrgenov atyndaǵy Qazaq ulttyq óner akademııasynyń rek­tory Bıbigúl Núsipjanova, Jambyl atyn­daǵy Qazaq memlekettik fılar­mo­nııa­synyń dırektory Muhtar О́teýov, B.Baıqadamov atyndaǵy hor kapel­la­synyń kórkemdik jetekshisi jáne dırıjeri Beıimbet Demeý, kompozıtorlar Beıbit Dáldenbaı jáne Ádil Bestibaev, ánshiler Tolqyn Zabırova, Erlan Rysqalı, Rústem Nur­jigit, Dana Nurjigit, qobyzshy Aqerke Tájibaeva, Qazaq ulttyq óner ýnıver­sıtetiniń professory Pernebek Shegebaev, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri Nurken Áshirov, Qurman­ǵazy atyndaǵy akademııalyq halyq aspaptary orkestriniń bas dırıjeri Arman Júdebaev, «Steinway Artist» dúnıejúzilik qurmetti ataǵynyń ıegeri Hadısha Ońalbaeva, Reseıdiń «Novaıa Rossııa» orkestriniń konsertmeısteri Erik Shalabaevtardy ataýǵa bolady. Elý jylda myńnan asa túlep ushqan talant­tar­dyń 700-ge jýyǵy – res­pýb­lıka­lyq, halyqaralyq baıqaýlardyń laýreaty. Sodan keıin mereıtoılarynda «Quttyqtaýshy, mektep túlegi Kárim Másimov» dep qol qoıylǵan quttyqtaý keletin elimizdiń esepke júırik bala­laryn toǵystyrǵan O.Jáýtikov atyn­daǵy daryndy balalarǵa arnalǵan respýb­lıkalyq mamandandyrylǵan fızıka-matematıka orta mektep-ınter­naty. Bul kúnde «Biz Almatydaǵy fız­matta oqyǵanbyz» dep maqtanatyn jan­dar­dy respýblıkadan ǵana emes, álemniń ár túkpirinen tabýǵa bolady. 44 jyl boıy óz jetistikteriniń rekordyn ózi jańartyp otyrǵan mekteptiń túlegi – UǴA akademıgi Asqar Jumadildaev: «Eger bir oqý jylynda fızmatty on bala ǵana Altyn belgige bitirse, onda ol – tragedııa» dese, qaljyń aralas sózdiń astarynda shyndyq ta bar. Sol sııaqty Almatyda Kúlásh Baı­seıit­ova atyndaǵy daryndy balalar­ǵa ar­nalǵan mamandandyrylǵan res­pýb­lıkalyq mýzyka mektep-ınter­naty men Baýyrjan Momyshuly atyn­daǵy res­pýblıkalyq áskerı mektep-ınternaty bar. Osydan týra on jyl buryn Qazaq­stan­daǵy mamandandyrylǵan respýblı­kalyq eki mýzyka mektebiniń biri – Ahmet Jubanov atyndaǵy mýzyka mek­tebi qalalyq ákimdiktiń qaraýyna beri­letin bolyp, onyń mártebesiniń tómen­deýine narazylyqtar bolǵan-dy. Biraq, soǵan qaramastan, mektep qalanyń quzyryna berildi. Odan keıin mektepte ár jyldary qyzmet etken ustazdar, tany­mal túlekter úndeý jarııalap, bedel­derin salyp júrip mekteptiń res­pýb­lı­kalyq degen statýsyn qaıtaryp alǵan-dy. Osy arada oqyrman úshin myna derekti keltire ketýge bolady. Jalpy, qazir elimizde jalpy orta bilim beretin 591 mektep-ınternat bar jáne onda 50 myńǵa tarta oqýshy oqıdy. Sol sııaqty jer-jerlerde daryndy balalardy oqy­tatyn 105 mektep bar. Bul mektep, gım­na­zııa­lardyń barlyǵy derlik keıin, táýel­siz­dik jyldarynyń bederinde ashylǵan. Al endi joǵaryda atap otyrǵan tórt respýblıkalyq mektep-ınternattyń bul mektepterden joly da, shejiresi de, taǵdyry da bólek. Máselen, Respýblıkalyq fızıka-mate­matıka mektep-ınternatyn ber­tin­ge deıin aýyl balalary Altyn medal­ǵa bitirip keldi. Qazir de solaı. Tek ótken jyldyń ózinde atalmysh mektep-ınternattyń 70 birdeı túlegi mektepti «Altyn belgige» aıaqtady. Bir mek­tep úshin bul az emes. 15 túlekke «Altyn belgisin» aqtaýǵa 1 ǵana baldan jetpeı qaldy. Osy joldar avtoryn alsańyz, 13 jasynda, qarashanyń aıazdy kúnderinde jazmyshtyń jeteleýimen Almatyǵa bir jempirmen qashyp kelgen qyz týraly hıkaıa baıandalar edi. Eger sol kezde Almatyda aýyl balalaryna arnalǵan res­pýb­lıkalyq mektep-ınternat bolmasa, bizdiń peshenemizge ne jazylar edi? Men sııaqty áltek-táltek bolyp júrgen bir ǵana taǵdyrdy sol kezdegi №2 qazaq tili men ádebıetin tereńdetip oqy­tatyn eksperımentaldyq mektep-ınternaty tárbıeledi. Talabymyzdy ushtady. Oqýshylar arasynda tuńǵysh ret ótken respýblıkalyq olımpıadaǵa daıyndady. Ulttyq ýnıversıtetke qabyldanýymyzǵa septigin tıgizdi. Sol sııaqty, óz shejiresinde árqaı­sysy 10 myńdaǵan shákirt túletken res­pýb­lıkalyq mektep-ınternattardyń endigi jaǵdaıy qalaı bolmaq? Máselen, Ahmet Jubanov atyn­daǵy daryndy balalarǵa arnalǵan res­pýb­lıkalyq mamandandyrylǵan mýzy­ka­lyq qazaq mektep-ınternaty men Kúlásh Baıseıitova atyndaǵy daryndy balalarǵa arnalǵan mamandandyryl­ǵan respýblıkalyq mýzykalyq mek­tep-ınternaty qazir Mádenıet jáne sport mınıstrligine qaraıdy. Al Ba­ýyr­jan Momyshuly atyn­daǵy respýb­lıka­lyq áskerı mektep-ınternaty Qor­ǵanys mınıstrliginiń quzyryna berilgen. Al endigi másele eki respýblıkalyq mektep-ınternattyń munan ári qaraıǵy taǵdyryna tirelip tur. Onyń birinshisi – O.Jáýtikov atyndaǵy daryndy bala­lar­ǵa arnalǵan respýblıkalyq maman­dan­dyrylǵan fızıka-matematıka orta mektep-ınternaty da, ekinshisi – Abaı atyndaǵy respýblıkalyq maman­dan­dyrylǵan daryndy balalarǵa arnalǵan qazaq tili men ádebıetin tereńdetip oqyta­tyn mektep-ınternaty. Atalmysh mektepterdi Almaty qalalyq ákimdiginiń quzyryna beriledi eken degen áńgime álmısaqtan aıtylyp ta júr. Árıne, bul shara iske assa, onda mekteptiń balalardy qamtýǵa qatysty geografııasy bir qalanyń deńgeıine deıin tarylatyny aıtpasa da túsinikti. Almatyda aýyldyń ıisi shyǵatyn mektep Qarap otyrsaq, respýblıkalyq eki mektep-ınternattyń da memlekettik bıýdjetke salmaq salyp otyrǵany shamaly. Máselen, Úkimet ózimiz biletin Abaı atyndaǵy respýblıkalyq maman­dan­dyrylǵan daryndy balalarǵa arnalǵan qazaq tili men ádebıe­tin tereń­detip oqytatyn mektep-ınter­natynyń tek tamaǵy men kommýnaldyq qyzmetin tóleıdi. Qalǵan kerek-jara­ǵyn bul mek­tep demeýshilerdiń kómegi­men jáne «Túlek­ter qorynyń» qaraı­lasýy­men túgendep otyr. Reti kelip turǵanda, 50 jyl boıy Almaty­daǵy «№2 mektep-ınternat» atan­ǵan bul mektepte de áıgili kompozıtor Keńes Dúısekeev, keshegi Mádenıet mınıstri Talǵat Mamashev, Májilis depýtaty Máýlen Áshimbaev, generaldar Ádil Shaıahmetov, Beken Nurahmetov, óner salasyndaǵy Toqtar Serikov, Beı­bit Qorǵan, Qaraqat Ábildına, Aqbota Kerimbekova, Nurlan Alban, talant­ty aıtys aqyndary Serik Qalıev, Dáýletkereı Kápuly syndy óz salasy­nyń sańlaqtary bilim alǵanyn aıta ketýge bolady. Almatynyń qaq tórinde tursa da aýyl­dyń ıisi shyǵatyn, ulttyń rýhy esken osynaý bilim ordasynda kimder­diń oqyǵany mańyzdy emes, munan da kúrdeli keleshekte taǵy qandaı daryn­dar men taǵdyrlar tárbıelenedi? Endigi jerde myna «kompıýterbasty», «smartfonsanaly» zamanda sergek oılaıtyn taǵy qandaı túlekterdi daıar­laı­­tyny ózekti edi. Osy kúni de talant­tardyń altyn kómbesindeı mundaı aıryqsha statýsqa ıe mektepte oqýdy armandaıtyn aýyl balasy qanshama?! О́kinishke qaraı, egemendikpen birge órkendeýi tıis mektep, kerisinshe, túptiń túbinde jaǵdaıy sıyrquıymshaqtanyp baryp, birtindep jabylyp qalýy múmkin degen qaýipti joqqa shyǵarýǵa bolmas. Oraıy kelgende aıta ketken jón. Bilim ordasyna Abaı hakimniń aty berilgenge deıin mekteptiń basyna bir zobalań týyp, elý jyl boıy qonys tepken Almatynyń ádemi tórindegi jeri ózine sor bolyp jabysyp, mektep óziniń oqý ǵımarattary, jataqhanalary, ashanasy, keń sport alańdary bar aýmaǵyn tastap, irgesindegi qýyqtaı Muǵalimder bilimin jetildirý ınstıtýtynyń ǵımaratyna kóshirilgen-di. Bul osydan onshaqty jyl buryn bolǵan oqıǵa. Sol kezde namysy bar oqýshylardyń birqatary belsendilik tanytyp, «Mektepti kóshirgeni – ana tilin óshirgeni» degen uranmen bas kóter­gendeı de bolǵan. Mekteptiń tanymal túlekteri aralasyp, nátıje shyǵara almaǵan jerde, shynashaqtaı balalar­dyń shyryly kimniń qulaǵyna jetsin?! Qysqasy, mektep jarty ǵasyr tur­ǵan jerinen irgesindegi Muǵalimder bilimin jetildirý ınstıtýtyna «ınternat jataq­hanalary tozǵan, jer silkine qalsa qu­lap túskeli tur» degen syltaýmen kóshirildi. Sonymen, osydan on jyl buryn mektep oqýshylarynyń sany úsh ese qysqaryp, jataqhanasyna bar bolǵany 150 oqýshy ǵana syıatyn joǵarydaǵy ınstıtýtqa kóshti. Qyz balalarǵa bólek, jedeldetip salyp bergen jataqhananyń (ashanasy da sonyń ishinde) kúıin, qurylys sapasyn talaı kózimizben kórip, kúıinip-kúıinip qoıǵan kezimizde taǵy bir keleńsiz habardyń sheti shyǵyp tur. Árıne, sol kezdegi Seısmologııa ıns­­tı­týty­nyń mamandary «qulaıyn dep tur» degen jataqhanany da, oqý korpýstaryn jaqsy biletin edik. Endi birneshe ǵasyr tursa da miz baq­paı­tyn sapaly ǵımarattardy kóz qımaı mek­tep dırektorymen suhbat júr­gizip, mem­lekettik basylymda jarııalaǵa­ny­myzdan da túk ónbegen. Osylaısha 50 jyldyǵyn atap ótýge 1-2 jyl ǵana qalǵan qasıetti orda túsiniksiz jaǵdaıda kóship tyndy. Al mekteptiń mereıtoıyna jınalǵan talaı túlekter ózderiniń oqý ǵımarattaryn, ystyq jataqhana, eki birdeı stadıonyn tap­paı qaldy. Jyl qusyndaı oralǵan túlekter buzylǵan uıanyń ornyn kórip abdyrady. Alaıda, biz muny da umytqandaı edik. Uzyn sózdiń qysqasy, endi mektep óz­i­niń respýblıkalyq statýsynan aıy­ry­lyp, qalalyq oqý basqarmasynyń quzyryna kirgeli jatqan kórinedi. Araǵa taǵy 10 jyl salyp 60 jyl­dy­ǵyn atap ótýge 1 qadam jyl qalǵan­da mektep óziniń respýblıkalyq statý­sy­nan aıyrylmaq. Jáne mektepti qala­nyń quzyryna berýge nendeı jaǵdaı máj­búrlep otyrǵany jáne bul ıdeıaǵa kimder jarshy, kim múddeli ekeni de túsiniksiz. Qazir bul mektep-ınternattyń ta­lant­ty oqýshylary halyqaralyq olım­pıadalarda top jaryp júr. Aıaqtal­ǵan oqý jylynda 9 birdeı túlegi Altyn belgige ıe boldy. О́tken jyly 10 oqýshy mektepti Altyn belgige bitirip, mereıli attestattardy Bilim jáne ǵylym vıse-mınıstriniń ózi tabystaǵan bolatyn. «Quttyqtaýshy, mektep túlegi Kárim Másimov!» Sol sııaqty, osy ýaqytqa deıin «Kóshbasshylar kómbesi» atanyp kelgen O.Jáýtikov atyndaǵy daryndy balalarǵa arnalǵan respýblıkalyq mamandandyrylǵan fızıka-matematıka orta mektep-ınternatyn respýblıkalyq statýsynan aıyrǵannan ne utamyz? Biz joǵaryda atap ótkendeı, me­reı­toı­larynda «Quttyqtaýshy mektep túlegi Kárim Másimov» degen quttyq­taý keletin, elimizdiń esepke júırik bala­­la­ryn toǵystyrǵan mektep osy ýaqyt­qa deıin 10 myńǵa jýyq shákir­tin túletip ushyrǵan. Bul mektep-ınter­natty ár jyl­­dary abyroıly támamdap, eldiń keti­­gine jarap júrgen jandar 2012 jy­ly 40 jyldyǵynda Respýblıka sa­raıy­na syımaı qalǵanyna kýá bolǵanbyz. Mektep túlekteriniń kópshiligi shetel­derde qyzmet isteıdi eken. Túletip ushyrǵan mektepterin ańsaǵan bolý kerek, joldyń alystyǵy men qym­bat­tyǵyna qaramaı, osyndaı mere­keniń ótkeli jatqany qulaǵyna tıgen túlekterdiń bári sonda san taraptan mektep-ınternatqa aǵylǵan. Atalmysh mektep-ınternattyń árbir mereıtoıynda aldymen sahnaǵa saı­dyń tasyndaı tizilgen «RMFMOMI túlek­teri qory» qamqorshylar keńesi Qoǵamdyq qory kóteriledi. Mektepke qarjylaı kómek kórsetip kele jatqan túlekter qory 90-jyl­dar aıaǵynda, mektep-ınternat kúızelip jatqan tusta qurylǵan. «RMFMOMI túlekteri qory» qamqorshylar keńesi qoǵamdyq qoryna Nurlan Qapparov tóraǵalyq etetin. Bul qordyń músheleri mektepti ár jyldarda bitirgen Ǵalym­jan Qanıev, Erkin Qalıev, Qaırat Kelimbetov, Ermek Oqaev, Murat Abdrah­manov, Andreı Pak, Almas Sul­tan­ǵazın, Baýyrjan Bısembaev, Erlan Saǵadıev, Erbolat Dosaev, Vıacheslav Kım, Danııar Abýlǵazın Ulan Kisem­baev, Azamat Syrǵabaev syndy aty belgili azamattar. Qysqasy, kerisinshe, respýblıkalyq statýstan ulttyq statýsqa umtylyp júr­gen mektep-ınternatty qalalyq deń­geıge deıin túsirý kimge kerek? Búgingi tańda respýblıkalyq mektepterdiń qarym-qabilet áleýetteri aýqymdy. Máselen, O.Jáýtikov atyn­daǵy respýblıkalyq daryndy balalarǵa arnalǵan mamandandyrylǵan fızıka-matematıka orta mektep-ınternaty «Úzdik olımpıadalyq komanda» nomı­na­sııasyn 10 jyl qatarynan ıelenip kele jatqan «Úzdik olımpıadalyq mektep» retinde moıyndalǵan mektep bolyp qala bermek. Qazaqstannyń barlyq aımaǵynan, tipti, barlyq oblysynan jınalǵan daryndy balalardy oqytýǵa arnalǵan mektep-ınternat jataqhanasy jyl saıyn 320 balaǵa deıin qabyldaıdy. Bul oqýshylar – mekteptiń ishki kórsetkishi (úlgerim, UBT-ǵa daıyndyq, emtıhandar, eń myqty joǵary oqý oryndaryna túsý kórsetkishteri, t.b.) boıynsha aldyńǵy qatarda. Mekteptiń jańa ǵımaratyn salýǵa baılanysty syrttan kelip oqıtyn bala­lar úshin ınternattaǵy jatyn oryndar sany kóbeıtilip jatqanyn bilemiz. Burynǵy Keńes Odaǵynyń iri ýnı­versıtetteri aıasynda ashylǵan fızıka-matematıka mektep-ınter­nat­tary sııaqty, 1972 jyly qurylǵan RMFMOMI da qazir kemel shaǵynda. Bul mektep te barlyq kezde belgili saıasatkerler, mınıstr, ákim­der, ǵalym­dar, elimizdegi ataqty kompanııa­lardyń menedjerlerin túletip ushyrǵan. «Iаndeks» (Reseı) kompanııasynyń negizin salýshylar A.Voloj ben I.Saga­lovıch te – «fızmat» túlekteri. Sońǵy jıyrma jylda RMFMOMI túlekteri eki ret premer-mınıstr, eki ret vıse-premer, on ret mınıstr, eki ret Prezıdent apparatynyń jetekshisi, eki ret «Samuryq-Qazyna» ulttyq ál-aýqat qory» aksıonerlik qoǵamynyń tó­r­aǵasy bolyp saılandy. Dat Ne desek te, joǵaryda atalǵan res­pýb­lıkalyq mektep-ınternattardy qalaı­da saqtap qalýǵa ǵana emes, qaıta aıasyn keńitip, damýdyń dańǵyl jolyna salýǵa mindettimiz. Qazirgi kúni de respýblıkanyń ár aı­maǵynda qabiletti aty atalǵan túlek­terden asyp túspese kem túspeıtin qanshama daryn ıesi júrgen shyǵar?! Jerde jatqan jumyrtqa aspanda ushqan qus bolatynyn eskersek, bul mektep-ınternattardyń peshe­neli keleshegine áli de talaı talant­tyń taǵdyry baılanǵan. Ulan-baı­taq dalanyń ár túkpirinde osyndaı res­pýblıkalyq mektep-ınternattardan qanat qaǵýdy armandaıtyn aýyl balasy myń san bolyp turǵanda, daıyn jataqhana, basseın, oqý bazasy bar bilim ordalarynyń múmkindigin nege shekteımiz? Kezinde bul respýblıkalyq mektep-ınternattardyń jolyn «Onda tek Almaty qalasynyń balalary oqıdy» degen jalǵan aqparattar arqyly kespek boldy. Joq! Atalmysh mektepterde respýblıkanyń ár túkpirinen kelgen balalar da, aýyl balalary da oqyp jatyr. Sol Almatynyń balasy da qazaqtyń balasy, aýyldyń balasy da – qazaqtyń balasy... Aınash ESALI, «Egemen Qazaqstan» ALMATY