Astananyń dastarqan máziri

aqmolalyqtar eńbegimen shyraılanýda Elbasy Nursultan Nazarbaev 14 shildede Aqmola oblysynyń ákimi Sergeı Kýlagındi qabyldaý barysynda óńir tirshiligine oń baǵasyn bere kelip, Astananyń azyq-túlik beldeýin qalyptastyrýdaǵy oblysqa júktelgen mindettiń mańyzdylyǵyn atap ótti. Mem­leket basshysynyń Qazaqstan halqyna arnaǵan 2008 jylǵy Joldaýyndaǵy basty tapsyrmasy búgingi kúni baıyptylyqpen atqarylyp keledi. Maqsatty jumysqa turaqty sıpat berý úshin 17 aýdandy biriktiretin azyq-túlik beldeýi qurylǵan bolatyn. Qazirgi tańda elordaǵa azyq-túlik ónimderin jetkizýmen 128 kásiporyn aınalyssa, onyń 128-i mal ónim­derin, 68-i eginshilik jáne 6-ýy qus ónimderin daıyndaýǵa mamandandyrylǵan. Taýalardy ótkizýdiń tıimdi júıesi de qa­lyp­tasqan. Sapaly ónimder bas qalamyzdyń 25 bazarynda, 29 saýda úıinde jáne 10 saýda ortalyǵynda joǵary suranyspen satylýda. Turaqty ótkizilip tu­ratyn jármeńkelerdegi baǵa 15-20 paıyzǵa arzan. Jyl basynan beri astanalyqtar dastarqanyna 18,1 myń tonna sút ónimderi jetkizildi. Bul byltyrǵy sáıkes merzimmen salystyrǵanda 10,5 paıyzǵa artyq. Al, et ónim­deriniń kólemi 5,6 myń tonnany (8,4%), jumyrtqa 74,9 mıllıon danany (14,8%) qurady. Jumys aýqymyn keńeıtý maqsatymen, aqpan aıynda Aqmola oblysy men Astana qalasy ákimdigi ózara yntymaqtastyq memorandýmyna qol qoıdy. Bul byltyr­ǵy jyly qabyldanǵan «2015-2018 jyldar arasynda Astana qalasynyń aınalasynda azyq-túlik beldeýin damytýdyń keshendi baǵdarlamasyn» júzege asyrýǵa jańa ekpin qosty. Munda ónimdi qaıta óńdeý isine erekshe kóńil bólingen. Nátıje de kóńildegideı. О́tken jyldyń qorytyndysymen aýylsharýashylyq ónimderiniń jalpy kólemi 263 mıllıard teńgege jetip, 2,1 paıyzdyq ósim alyndy. Agrotehnıkalyq sharalardyń tııanaqty atqarylýy nátıjesinde óńir dıqandary 4,7 mıllıon tonna astyq, 122,8 myń tonna dándi daqyldar tuqymyn, 248,3 myń tonna kartop, 62,4 myń tonna jemis pen kókónis jınady. Bıylǵy jyly 4236,4 myń gektarǵa dándi jáne 217,1 myń gektarǵa maıly daqyldar egildi. Kartop pen kókónisten de mol ónim kútilýde. Ishki azyq-túlik naryǵyn qam­tamasyz etý baǵytynda mal sharýashylyǵyn damytýǵa erekshe kóńil bólinýde. Muny túlik sa­nynyń jyl saıynǵy turaqty ósiminen jáne daıyndalǵan ónimniń eseli kóleminen kórýge bolady. Máselen, 2015 jyly iri qara men qoı-eshki sany 2,4 jáne 3,7 ese­ge artsa, sút óndirý men jumyrtqa alý sáıkesinshe 10,1 jáne 33,4 paıyzǵa ósken. Bul qarqyn bıylǵy jyly da saqtalyp otyr. Barlyq deńgeıdegi sharýashylyqtarda 460,5 myń iri qara (103,6 %), onyń ishinde 198,3 myń saýyn sıyr (105,7%) kútimge alynǵan. Sondaı-aq, jylqy, qoı-eshkiniń óristegi qarasy qalyń. Shoshqa ósirýdiń ozyq tehnologııasy da jemisin berýde. Osy rette, mal kútiminiń zamanaýı tehnologııasy, mal tuqymyn asyldandyrý kútkendegideı qaıtarym bere bastaǵanyn aıta ketken jón. Memlekettik tirkeý derekterine júginsek, búkil iri qaranyń 16,7 paıyzy nemese 64,3 myńy asyl tuqymdylar esebinde. Oblysta bul baǵytqa 30 sharýashylyq mamandandyrylsa, 20 sharýashylyq álemdik deńgeıdegi joǵary ónim­di mal ósiredi. Bul óndiristik qurylymdarǵa sońǵy bes jylda 14 myń bas nemese Qazaqstanǵa alyp kelingen iri qaranyń tórtten biri jetkizilgen. Osynyń arqasynda oblys óz aýmaǵyn ǵana emes, respýb­lıka aımaqtaryn asyl tuqymdy tólmen qamtamasyz etetin jetekshi orynǵa shyqty. Astananyń azyq-túlik beldeýin qalyptastyrýdyń keshendi baǵ­darlamasy sheńberinde 31 mal bordaqylaý kesheni qurylsa, olar­dyń jeteýiniń qaraýynda 1500-den 5000-ǵa deıin mal bar. Jalpy, óńir 27 myń bas maldy bordaqylaý alańyn qamtamasyz etip, respýblıkadaǵy eń iri áleýetke ıe bolyp otyr. Mundaǵy qýat kózderin nyǵaıtý ishki naryqty ǵana emes, ónimdi eksporttaýǵa da múmkindik berýde. Ásirese, Reseı Federasııasynyń Máskeý, Sankt-Peterbýrg, Ekaterınbýrg, Túmen, taǵy basqa iri qalalary aqmolalyq áriptesteriniń taýarlaryn joǵary suranyspen paıdalanýda. Máselen, ótken jyly bizdiń soltústik kórshilerimizge 900 tonnadan astam sıyr eti jetkizildi. Bul oraıda, «Astana Agroprodýkt» JShS, «Qaz Bıf LTD», «Bıjan» et óńdeý kásiporyndarynyń taýarly markalary taıaý shetelderge keńinen tanys ekendigin ataýǵa bolady. Astananyń azyq-túlik qaýip­sizdigin nyǵaıtýda sút óndirisine erekshe kóńil bólinýde. Maqsatty jumystardyń arqasynda byltyr 17 taýarly-sút fermasy qurylyp, saýyn sıyr tabyny 1600 basqa ulǵaıdy. Bul baǵyttaǵy nysanaly ister jalǵasyn tabýda. Aqkól aýdanyndaǵy «Eńbek», Býrabaı aýdanyndaǵy «Esil-Agro», Astrahan aýdanyndaǵy «Kamyshenka» jáne Selınograd aýdanyndaǵy «Rodına» agrofırmasy» jáne «Astana-О́nim» jaýapkershiligi shekteý­li seriktestikterinde óndiristik qýat­tardyń arttyrylýy jalpy ónimniń kólemin 28 paıyzǵa ósirýge múmkindik berdi. Al, qaıta óńdeý kásiporyndary jyl ishinde 52,2 mıllıard teńgeniń ónimin shyǵarýǵa qol jetkizip, 4,4 paıyzdyq ósim berdi. Sondaı-aq, aqmolalyqtar elorda turǵyndaryn kúzgi-qysqy maýsymda kartoppen tolyq qamtamasyz ete alady. Bıyl 80,7 myń tonna ónim alynady dep kútilip otyr. Muny saýda oryndaryna sapaly kúıde jáne toqtaýsyz jetkizýge syıymdylyǵy 68 myń tonnalyq 47 kókónis qoımasy yqpal etedi. Túıindep aıtsaq, Astananyń azyq-túlik beldeýin qalyptastyrý aıasynda 2009-2015 jyldary aq­molalyqtar quny 83,7 mıllıard teńgeniń 104 jobasyn júzege asyrdy. Al, dastarqan mázirin meılin­she shy­raılandyrý baǵytyndaǵy jańa jobalardy iske asyrý jumystary jalǵasyn tabýda. Baqbergen AMALBEK, «Egemen Qazaqstan» Aqmola oblysy Sýretti túsirgen Ermurat DOSYMOV