Tarbaǵataıǵa taǵy da kele jatyppyz. Alǵash ret alty jyl buryn bolǵanbyz. «Egemen Qazaqstan» gazetiniń arnaýly tilshisi retinde. Arnaıy tapsyrma boıynsha.
Eki myń onynshy jylyńyzdyń jazǵa ulasar shaǵytuǵyn. «Alapat tasqynnyń artynsha aralap kóresiz. Baıqaısyz. Baıyptaısyz. Oqyrman qaýymǵa jan-jaqty jazyp jetkizesiz». Minekıińiz, mindetimiz osyndaı edi.
Bir apta boıy myńdaǵan shaqyrymdardy sharlaǵanbyz. Kókpekti, Jarma, Tarbaǵataı, Qatonqaraǵaı aýdandaryn aralaǵanbyz. Turǵylyqty jurt «topan sý» dep ataǵan tasqyn ǵoı ol. «Tasqynǵa tosqyn» degen jalpy taqyryppen «Qalbataý qarǵyny», «Tarbaǵataı taǵylymy», «Altaıymnan aınaldym» degen dúnıeler jarııalaǵanbyz...
Tarbaǵataı aýdanynyń ortalyǵy Aqsýattan aqjoltaı habar jetti. «Alty jyl buryn «Egemende» jazǵandaryńyz esimizde. Jaqynda Abaı eskertkishin eńselendirdik. Endi Muryn ana áýlıeniń músini somdalyp bitti. Kelińizder. Aqsýatty tanymaı qalasyzdar...» Qazaqtyń qadirmendi qalamgeri, aımúıiz aqyny Qadyr Myrza Álı aǵamyzdyń Aqsýat týraly ataqty óleńi oı qozǵaı jóneldi-aı: «Kórip júrgen dalańyz – Aqsýattyń dalasy; Kórip júrgen aýańyz – Aqsýattyń aýasy. Kórip júrgen tańyńyz – Aqsýattyń tańy da; Kórip júrgen shańyńyz – Aqsýattyń shańy da. Alaıda, men tań qaldym, Aqsýatqa bardym da; Ne keremet? Bilmeımin, bir keremet bar munda!» Aqkóńil aqynyńyz Serik Turǵynbekuly hám ah ura jyrlaǵan: «Samal jeli kókiregimdi kernese; Aıdyn kóli tolqynymen terbese. Qustaı ushyp astanadan jetermin; Aqsýattyń arýlary kel dese...».
Al bizge Aqsýatyńyz kóriksizdeý kóringen. Alty jyl buryn. Apat alyp ketken Jántikeı, Qyzyljyra , Qyzylkesik, Ýan sııaqty aýyldardyń aýdan ortalyǵyna evakýasııa jasalǵan turǵyndary tym-tym kóńilsiztuǵyn. «El ekenbiz, Elbasyna rahmet! Memleket ekenbiz. Jańa Jántikeı, jańa Qyzyljyra salyna bastady ǵoı. Kóp keshikpeı aýyldarymyzǵa oralamyz», –desedi-aq. Alaıda, toqsan toǵyz jylda qaıtalanǵan «topan sýdan» áli de esterin jııa almaǵandary ańǵarylatyn. Altaıdyń aqıyq qalamgeri Álibek Qańtarbaıuly sonda: «Jer jaryqtyq sýyńyzdy sińire almaı, yqylyq atyp, qınalyp jatyr ǵoı», – degen.
Aqsýatyńyzdan aýdan ákiminiń orynbasary Qaırat myrza qaıtadan qońyraýlatty: «Muryn ana áýlıeniń shyn aty Júzeı. Bul kisi Qyzaı anamen apaly-sińlili. Báıdibek babanyń qyzdary ǵoı. Tarıhty tereńirek jazatyn, «Báıdibek» kitabynyń avtory Erkinbek Turysov atamyz keletin boldy. Bárińizdi kútemiz», – dedi elgezek minezin baıqatyp.
Toqsanǵa ıek artqan, baıaǵyda, otyzdan jańa asqanda Muhtar Áýezovteıin kemeńgerińizdiń janynda júrip, Ońtústiktiń Shaıan, Sozaq, Qyzylqum sııaqty aýdandarynda birge saparlaǵan, kánigi ańshy bolǵan Erkinbek Turysov: «Baramyn. Jolǵa myqtymyn. Myqty máshıne tabatyn adam bar ma?» – de-e-ep turypty. Biz paqyryńyz eki oılylaý edik, Erekeńniń ekpini namys qamshylady. Izdegenge suraǵan degendeı, izetti inimiz, Dúnıejúzi qazaqtary qaýymdastyǵy Ońtústik aımaqtyq bólimshesiniń tóraǵasy, «Kıeli Qazyǵurt» qoǵamdyq qorynyń dırektory Jarqynbek Tóltebaı: «Tarbaǵataı aýdanynyń ákimi Dildabek Orazbaev – meniń jezdem. Zaıyby Sháharızada týǵan ápkem ǵoı. Jeti jyldan beri bara almaı, uıatty bolyp júr edim. Temir kóligimdi daıyndaıyn», – degeni. Janynda turǵan Qazaqstan Jazýshylar odaǵy OQO fılıalynyń dırektory, daryndy aqyn Baqytjan Aldııar da: «Keshe ǵana «Egemen Qazaqstannan» Ábýbákir Qaırannyń «Muryn Ana – Júzeı qyz» degen jyr-tolǵaýyn oqydym. «Jany – nur, kókiregi uly ana; Jańǵyrar jadymyzda Muryn ana! О́tkenniń, bolashaqtyń beınesindeı; Mańdaıy malynyp tur shuǵylaǵa» dep jazypty. Men de Tarbaǵataıdy betke alamyn-aý», – dedi.
Jolǵa jınaldyq. Eki kún qalǵanda Erkinbek aǵataıymyz keýdesin kúrsin kernep, kináli keıippen: «Keshe dárigerimmen aqyldasyp em, júregimdi tyńdap kórip, kardıogramma jasatyp, ruqsat bermedi. Sender baryńdar. Uıat bolady. Joldaryń bolsyn. Sálem aıtyńdar», – dedi. «Sizdiń qulshynysyńyzǵa qarap qanattanyp ek. Qap-aı, á», – dedik. Biz.
Aınalaıyn qazaqtyń qaı óńiri de ózgeshe ǵoı. Uly Dalanyń, ulan bıik taýlardyń, búkil baıtaǵyńyzdyń qaıtalanbas qasıetterin, Jaratqan Ieniń qudiretimen asyl ata-babalarymyz ben altyn analarymyzǵa, urpaqtaryna buıyrǵan Qazaq jeriniń kıesin uzaq-uzaq saparlarǵa shyqqanda shyn sezinetindeısiń.
Qazyǵurtyńyzdyń baýraıyndaǵy Shymkentińizden tań qylańyta shyǵyp, Jambyl, Almaty oblystaryn, Tarazyńyzdy, Almatyńyzdy, Taldyqorǵanyńyzdy aralaı ótkenimizdi, Shyǵys Qazaqstanǵa saǵyna jetkenimizdi táptishtesek, talaıǵa ketip qalarmyz. Úsharalyńyzǵa bir túnep, Aıagózińizge de aıaldamastan, Tarbaǵataıǵa tyrmystyq.
Tańǵajaıyp Tarbaǵataı!
Shymkentten shyqqannan bastap, oń qaptalyńyzda kógildir taýlar ilesedi de otyrady ǵoı. Biraq, Barqytbelińizdiń – Tarbaǵataıdyń jóni bólek, josyǵy erek. Sekildi. Sezildi. Saǵynyshtan shyǵar-aý, sirá. Temir kóligimizdiń tizginin Jarqynbek pen Baqytjan biraz-biraz ustady. Alaıda, kúni-túni zor bergen Meıirhan boldy. Balýan jigit. Jarqynbektiń jaqyn inisi. Qabaq shytpaıdy. Sharshamaıdy. Sol Meıirhan Barqytbeldiń buıra-buıra taýlaryna, buırat-buırat baýraılaryna, josylyp jatqan jotalary men jon-jonastaryna, shuraıly shurattaryna qyzyǵa qarap: «Kelgenime, kórgenime ókinbeımin, − dep kádimgideı tolqydy. – Aınalaıyn ata-babalarymyzǵa myń taǵzym...».
Áýeli ilingen aýylymyz Qyzylkesiktuǵyn. Alty jyl buryn jazǵanbyz. Boǵas ózeniniń boıy byt-shyt. Shet Boǵas pen Orta Boǵastyń qaıda qalǵany beımálim. Qyzylkesiktegi uzyndyǵy otyz metrden, bıiktigi on úsh metrden asatyn kópirdi topan sý qopara qıratyp, aǵyzyp áketken. Dep. Osy Qyzylkesiktiń turǵyndary da barlyq basqa aýyldardyń adamdary sııaqty oblystyń ákimi Berdibek Saparbaev jóninde jyly pikirler, ystyq yqylastar bildirgen.
Mine, sol Qyzylkesiktiń Boǵas ózeni boıyndaǵy «Elnaz» dámhanasynda sháı iship otyryppyz. Ieleri Ońǵarbek pen Aıgúl eken. «Alystan at arytyp kele jatqandaryńyz baıqalyp tur. Qaıdansyzdar?» − deıdi Ońǵarbek. «Ońtústik Qazaqstannan, Shymkenttenbiz», − deımiz. Biz. «E, báse! Baıqap edik. Ol jaqqa baryp turamyz. Qazyǵurt aýdanynda Ábdiqulov Ábjappar degen qudamyz bar. Túlkibas aýdanynda Ábilda degen bajam bar. Myna kelinderińiz Aıgúl – Aqsýattan. Ábilda bajam sol Aqsýat pen Kókjyraǵa jas maman retinde kelgen ǵoı. Instıtýt bitirip. SHI-dy. Qaıynbıkem ekeýi bir-birine ǵashyq bop, Túlkibasqa alyp ketken. Baryp turamyz. Olar kelip turady».
Osyny aıtqan Ońǵarbek alty jyl burynǵy Tarbaǵataı tasqynyn, topan sýdyń jan shoshytarlyq sýyly men gýilin eske aldy. Qyzylkesik mańaıyndaǵy qos kópir de kóp keshikpeı jóndelgen. Boǵas ózeni boıyndaǵy qyzyl shatyrly úıler kóz qyzyqtyrady. «Eldiń, aýyldyń jaǵdaıy jaman emes, − deıdi Ońǵarbek. – Anaý ádemi úıdiń ıesi fermer. Bul aýyldan Qaınar Oljaı, Bolat Múrsálim syndy qalamgerler shyqqan. Myna qyrqadan assańyzdar, Qarakereı Qabanbaı batyrdyń Qýbas degen tulparyna ornatylǵan eskertkish bar. Móldiregen qaınarbastaý basynda. Qýbas sol jerde mert bolǵan».
Aýdan ákiminiń orynbasary Qaırat Maýadınov myrza bizdi Kúmisti jaılaýyndaǵy Yrǵyzbaı ata áýlıe kesheninde kútip aldy. Yrǵyzbaı Dosqanauly ataqty emshi, asa bilgir, boljampaz adam bolǵan. Yrǵyzbaı ata áýlıe atanyp ketken. 1787-1850 jyldary ómir súrgen ózgeshe tulǵa 63 jasynda qaıtys bolyp, osynda jerlenipti. El moıyndaǵan táýip aǵa sultan Qunanbaıdy hám emdep jazǵan kórinedi. Qazir Yrǵyzbaı ata áýlıe kesheni quramynda uly emshiniń kesenesi, meshit, Dala danalary kitaphanasy, ózindik erekshelikteri jetip-artylatyn, bas-aıaǵy birtalaı jerdi alyp jatqan mýzeı, qonaqjaılar, dámhanalar, qatymhana, kópshilik is-sharalaryn ótkizetin oryndar bar. Qazaq kúresinen oblystyq, respýblıkalyq, halyqaralyq jarystar ótedi eken. Keshen dırektory Bolat Taǵabaı myrza – Yrǵyzbaı ata áýlıeniń urpaǵy. Mamandyǵy qurylysshy. Sýretshiligi, mýzeı úshin jádigerler jınaıtyn jankeshtiligi keremet. Qyryq myńnan astam asyq jınap, Gınnestiń rekordtar kitabyna esimi engen erenińiz osy. Qazir asyqtary seksen myńnan asypty. Aıtpaqshy, mýzeıdiń aty – Amanat eken. Amanat mýzeıindegi úzeńginiń onnan astam, at taǵasynyń onshaqty túri, temir tóster, kúbiler, aǵash aıaq-tabaqtar, kebejeler men sandyqtar, astaýlar, alýan-alýan kıimder, qasqyr ishikter men eltiri tondar, nemis máshınesi men belesebetine deıin, patefonnyń birqanshasy, taǵysyn-taǵy jáne taǵy basqalary tańǵaldyrady.
«Bul ózi Kúmisti jaılaýynyń Qulabel bıigi ǵoı. Yrǵyzbaı ata áýlıe negizinen osy óńirdiń shóbimen emdegen. Shóptiń túrlerin ózi jınaǵan. Bilmeıtin shóbi bolmapty. Keıbir emdik shópterge qazan tóńkerip qoıady eken. Álgi shóp ósip, qazandy aýdarǵan kezde kesip alatyn bolǵan, – deıdi Tarbaǵataı aýdanynyń qurmetti azamaty Bolat Taǵabaı myrza. – Keshenniń jalpy qurylysy 2001 jyly bitti. Bir ǵajaby, meshit ashylǵanda aspanda aq bulattardan quralǵan Alla degen jazý paıda boldy. Biraz gazetter jazǵan sol qubylysty...» Áýlıeniń kesenesine kirdik. Kópten beri kórmegen qarlyǵashtyń uıalaryn, qarlyǵashtyń ózderi men balapandaryn kórip, saǵynyshymyzdy basqandaı boldyq. Shynynda da ońtústigińizde, onyń ishinde Shymkentińizde ánebir jyrtqysh, betpaq báleket, alaqanat, alapat qus qarlyǵashqa uıa salǵyzbaı qoıdy emes pe?! Qarlyǵashty ǵana emes, náýirzekti, qaratorǵaı men boztorǵaıdy da qyryp, qurtyp tyndy. Qaskúnem qus týraly Tynymbaı men Júsipbek Qorǵasbek jazǵan. Qaınar Oljaı men myna biz de biraz-biraz tıiskenbiz. Aıar alaıaqty Qaınar baýyrymyz qattyraq jazdy ma qaıdam, Tarbaǵataıdan qońyrqoshqyl, alaqanatty emes, qaıran qarlyǵash pen názikesh náýirzekti kóbirek keziktirip, qatty qýandyq.
Alty jyl burynǵy topan sý áketken aýyldar muqym-múlde ózgeripti. Tasqynnan keıin eki apta óter-ótpeste qolǵa alynǵan qurylystarǵa kýá bolǵanbyz. Endi qarasańyz, qyzyǵasyz. Kókjyra aýyly kók shatyrly qalashyqqa aınalǵan. Jántikeı aýyly jańa jerden salynǵan. Qaz-qatar tizilgen qyzyl shatyrly úıler. Bir-birimen jarysqan jańa kósheler. Eńseli mektep. Mádenıet úıi. Densaýlyq saqtaý nysandary. Alty jyl burynǵy alapatta eń qatty qınalǵan Jántikeı men Kókjyra aýyldary ǵana emes, ózge eldi mekender de jańarǵan. О́zgergen. О́ńdengen. Sol kezdegi aýyldyq atyraptardyń ákimderi Aıgúl Imanǵalıeva hanymǵa, Baqytjan Kemerbaev myrzaǵa jáne basqa da jaqsylar men jaısańdarǵa, eńbegine senip, eńsesin bıik ustaıtyn erenderge jolyqtyq. Asyqpaı suhbat qurmaqqa ýaqyt shirkin jetpeıdi-aq. «Asyqpaıtyndaı bolyp kelińizder», – deıdi Aıgúl qaryndasymyz.
Aqsýatty, tipti, tanymaı qaldyq. Alty jyl burynǵy kóńilsiz kúıinen múlde basqasha. Kósheleri de, alańdary da, ǵımrattary men olardyń aınala-tóńiregi de. Kórkeıip ketken. Kóriktenip úlgergen. Qulpyryp-aq turypty. Jańa qurylystar kóp. Eskileri kúrdeli jóndeýden ótken. Qadyr aǵamyz jazǵan jyrdaǵy shań joq. Tozańnyń ózi az-aý. Adamzat Abaıynyń alyp tulǵasy zańǵarlana zoraıady. Jaqynda ǵana ornatylypty. «Shymkentińizdegi eshkimge unamaıtyn eskertkishtiń avtory Aqsýatqa bir kelip qaıtsa ǵoı», – dedik. Ishimizden ǵana. О́skemendegi Abaıǵa da tańyrqaǵanbyz. Alty jyl ilgeride.
Tańerteńnen Muryn ana áýlıege arnalǵan ǵylymı-tanymdyq konferensııa bastaldy. Aýdandyq Mádenıet saraıynda. Ony aýdan ákimi Dildabek Tájibaıuly Orazbaev myrza qysqasha kirispe sóz sóılep ashty. Birqatar ǵalymdar, zertteýshiler, shejireshi ardagerler baıandama jasady, oı-pikirler bólisti. Ońtústikten barǵan belgili ánshi-sazger Nyshan Tólegenov ánderin áýeletti. «Aıǵaq» telearnasy jigitteriniń túsirip júrgeni de jarasyp turdy.
«Anany madaqtaý – adamdyqty madaqtaý. Qazaq jerinde Syr boıyndaǵy Bıken ana munarasy men Syrly ana tamy, Tarazdaǵy Aısha bıbi men Baba áje, Sarysýdaǵy Beleń ana men Bolǵan ana, Ońtústik Qazaqstandaǵy Domalaq ana, Qarashash ana, taǵy basqa analar keseneleri bar. Búgin bizdiń Tarbaǵataıda, onyń ortalyǵy Aqsýatta Muryn ana áýlıeniń beınesi boı kóterip otyr. Ańyz-shejirelerge qarasaq, Báıdibek bı men Domalaq ananyń uly Jaryqshaqtan belgili úsh ulymen birge Júzaı, Qyzaı degen eki qyz týǵan. Júzaıdy Júzeı, Dúzeı, keıde Aqbıbi dep te ataǵan. Keıinnen Muryn ana áýlıe atanǵan. Qarakereıdiń Baıys bıine Júzeı (Júzaı), al Mataıdyń Atalyq batyryna Qyzaı turmysqa shyqqan. Olardan taraǵan urpaqtar Muryn eli, Qyzaı eli atanǵany aıan», – dedi aýdan basshysy Dildabek Orazbaev kirispe sózinde.
«Qazaq – qyzyn qadirlegen, anasyn ardaqtaǵan halyq. Elbasymyz: «Áıel – oshaǵymyzdyń uıytqysy. Otanymyzdyń saqtaýshysy, bereke-birligimizdiń altyn dińgegi», deıdi. Qazaq halqynyń tarıhynda eldiń sheksiz qurmetine bólengen, kele-kele attary rýdyń, taıpanyń, jurttyń, eldiń ataýyna, uranyna aınalǵan analar az bolmaǵan. Sondaı qasıetti analardyń biri – Muryn ana. Aqsýatta ashylǵaly otyrǵan eskertkish – urpaqtardyń uly anaǵa degen taǵzymy, Tarbaǵataı taǵylymy dep bilemiz. Osynyń bári – Táýelsizdigimizdiń jemisi. Kezinde mundaı tulǵalardy tuǵyrǵa kótermek túgil, attaryn ataýǵa, jazýǵa múmkindik bolmaǵanyn bilesizder. Muryn anaǵa qatysty derekter kóp. Olar halyqtyń jadynda saqtalyp keledi. Keıbir burmalaýshylyqtar da joq emes. HIH ǵasyrdyń basyndaǵy «Jańa nızamǵa» deıingi orys qujattarynan Kónshi-Muryn, Qydyr-Muryn, Muryn-Baıjigit degen ataýlardy da kezdetiremiz. Kezinde «Qarakereıde kim kóp, Muryn kóp, olar on jeti bolys» deıtin bolǵan. «On jeti bolys Muryn» degen tirkes, osyndaı uǵym óte jıi kezdesedi, kóp qoldanylǵan. Yntymaǵy kúshti Tarbaǵataı jurty, Muryn ananyń búgingi urpaqtary, Allaǵa shúkir, Táýelsizdikti máńgilik etý maqsatynda aıanbaı eńbek etýde. Ana eskertkishiniń tárbıelik máni úlken», – dedi Semeıdegi Shákárim atyndaǵy memlekettik ýnıversıtettiń Manash Qozybaev atyndaǵy tarıhı zertteýler ǵylymı ortalyǵynyń dırektory, professor Muhtarbek Kárimov myrza.
Eńbek ardagerleri Tóleýǵazy Nurǵalıulynyń, Talǵat Omardyń, aýdandyq máslıhat depýtaty Erjan Quttybaevtyń, tarıh pániniń muǵalimi О́mirbek Tólembaevtyń, taǵy basqalardyń aıtary az emes eken. «Men Tashkenttegi Ortalyq Azııa qarjy-ekonomıkalyq ınstıtýtyn bitirgenmin. О́zbekstannyń Prezıdenti Islam Karımov bizden bir kýrs joǵary oqyǵan. Ákesi rektor edi. Bir kúni kóshede ózbektiń kátta qalamgeri Ǵafýr Ǵulamnyń qarsy kele jatqanyn kórdim. Uıalyńqyrap, aınalyp óteıin degenimde, ol kisi qolyndaǵy gazetin túsirip aldy. Gazetti jerden kóterip alyp berdim. Sálemdestim. Jón surady. «Kimsiń? Qaıdansyń?» dedi. «Semeıdenmin», dedim. «Ol shahardyń aty Semeı emes, Samaı ǵoı. Senbeseń, Abdýlla Qadyrıdiń «О́tken kúnder» kitabyn oqyp qaraǵyn, qaraǵym», dedi. Sóıtip, samaıyn kórsetti. «Qandaı rýdansyń?» dedi Ǵafýr akamyz. «Naımannyń Muryn rýynanbyz. Muryn ana atymen atalǵan. Murny úlkendeý bolǵan», dep túsindirip jatyrmyn. «Joq, kóne túrki tilinde «muryndy» uǵymy «aqyldy, dana» degendi bildirgen. Demek, «Dana ana», – dedi Ǵulam aǵamyz. Mine, osyndaı da jaǵdaı bar», – dep ekonomıka ǵylymdarynyń doktory, professor Nádir Absalıamov aǵamyz bir qyzyqty áńgimeniń shetin shyǵardy. Nákeń – elge erekshe syıly, qurmetti aqsaqal eken. Kóp jyl Semeı tehnologııa ınstıtýtyn basqarǵan. Qazir de Semeıde turady, qalanyń, oblystyń qoǵamdyq ómirine, jas urpaq tárbıesine belsene aralasady.
Túske taman Aqsýattaǵy Abaı eskertkishine bas ıip, gúl shoqtaryn qoıyp, hakim tulǵasy tuǵyrlanǵan tustan ádemi kórinip turǵan Muryn ana áýlıeniń eskertkishin ashýǵa qatystyq. Aýdan ákimi bastaǵan biraz kisiler sóıledi. Aq jamylǵy tómen sýsyp túskende, Ana músini jarq etkendeı áser etti. Aqsýatqa aq sáýle shashylǵandaı.
Qazaqtyń qalamger ári qaıratker qyzy, Aqsýattyń aq shaǵalasyndaı Saırash Ábishqyzy sandýǵashtaı saıraıdy-aı. Qatty qýanyp, tebirenip-aq turypty. «Keń-baıtaq Qazaq eliniń dalasy men qalasyn alyp qarasańyz, analarǵa arnalǵan keseneler, kúmbezder barshylyq. Biraq, baıqańyzdarshy, naqty ananyń atyn anyqtap atap, ádeıi arnap qoıylǵan alǵashqy músin-eskertkish bizdiń Aqsýatymyzda, tekti Tarbaǵataıymyzda ornatylyp otyr. Muryn ana eskertkishi – urpaqtar ulaǵattylyǵyna, bereke basy – birlik pen yrys aldy – yntymaqqa, tatýlyqqa qyzmet etetin, tárbıe-tálimniń, besik túzeýdiń belgisi», – deıdi Saırash.
Sálden soń jolǵa shyǵýymyz kerek. Aýyl alys, jer shalǵaı. «Aqtolǵa-a-aı, saǵynyp, sáýlem, kelgende: Qonbaımysyń sen qolǵa-aı...» degen ánniń áýeni tilge oralar.
Sandýǵashyńyz Saırash: «Úsh jyl buryn ákim bolǵan, Berdibek batyr taǵaıyndaǵan Dildabek Tájibaıuly Tarbaǵataıǵa qut bop qondy. Baq-bereke darytty. Aqsýatty tanymaı qaldym dep ózińiz aıtyp tursyz. Tarbaǵataıǵa talaı-talaı qandastarymyzdy kóshirip ákeldi. Myńdaǵan gektar jer ıgerilip, mal myńǵyryp, egin yrǵalyp, buryn sırek ósetin kókónistiń túrlerine deıin kóbeıip jatyr. Keremet emes pe?!» – deıdi qoshtasar sátte.
Tańǵajaıyp Tarbaǵataıdyń basshysyna rızalyq tanytýshylardyń az emestigin ańǵardyq. Qarapaıym qarııalar, taıaq súıengen ájeler arqasynan qaǵyp, emin-erkin, emen-jarqyn sóılep, qushaqtap qoıady. «Qoljetimdi ákim eken ǵoı bizdiń jezdemiz», – dep jarqyn kúledi Jarqynbek. Aıtpaqshy, sol kúni Aqsýattyń janyndaǵy Ekpin aýylynyń túlegi, aqyn inimiz Ábýbákir Qaıran men «Kók týdyń jelbiregeni» ániniń sózin jazǵan talantty balamyz Almas Ahmetbekke «Tarbaǵataı aýdanynyń qurmetti azamaty» ataǵy berilgen. Jurt qoldap, qýattap, qos shaıyrǵa qol soqqan. Ábýbákirdi burynnan bilemiz ǵoı. Al Almasty júzbe-júz kórgenimizge rızalandyq. Rýhy bıik, jazǵan jyryn jalyndap oqıtyn, jigerli jas eken.
«Qaıta aınalyp kelgenshe!» deımiz Aqsýatqa. Aqedil adamdarǵa. Qadyr Myrza Álıdiń: «Senbegender sózime, baryp kórsin, baıqasyn; Týmasań da bul jerde, perzenti bop qaıtasyń. Meniń jurtym osyndaı, dep maqtanyp aıtasyń; О́z elińe on ese jaqyn bolyp qaıtasyń. Tarbaǵataı taýynyń eske saqtap, ár tasyn; Túk almaı-aq týysqa qaryzdar bop qaıtasyń», – degen jyr joldaryn qaıtalaısyń.
Tarbaǵataı taýlaryna qaıta-qaıta, qımaı da qımaı qaraısyń. Aq tamaq qarlyǵashtar ilesip ushady.
Marhabat BAIǴUT,
jazýshy, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri
Shyǵys Qazaqstan oblysy
Tarbaǵataıǵa taǵy da kele jatyppyz. Alǵash ret alty jyl buryn bolǵanbyz. «Egemen Qazaqstan» gazetiniń arnaýly tilshisi retinde. Arnaıy tapsyrma boıynsha.
Eki myń onynshy jylyńyzdyń jazǵa ulasar shaǵytuǵyn. «Alapat tasqynnyń artynsha aralap kóresiz. Baıqaısyz. Baıyptaısyz. Oqyrman qaýymǵa jan-jaqty jazyp jetkizesiz». Minekıińiz, mindetimiz osyndaı edi.
Bir apta boıy myńdaǵan shaqyrymdardy sharlaǵanbyz. Kókpekti, Jarma, Tarbaǵataı, Qatonqaraǵaı aýdandaryn aralaǵanbyz. Turǵylyqty jurt «topan sý» dep ataǵan tasqyn ǵoı ol. «Tasqynǵa tosqyn» degen jalpy taqyryppen «Qalbataý qarǵyny», «Tarbaǵataı taǵylymy», «Altaıymnan aınaldym» degen dúnıeler jarııalaǵanbyz...
Tarbaǵataı aýdanynyń ortalyǵy Aqsýattan aqjoltaı habar jetti. «Alty jyl buryn «Egemende» jazǵandaryńyz esimizde. Jaqynda Abaı eskertkishin eńselendirdik. Endi Muryn ana áýlıeniń músini somdalyp bitti. Kelińizder. Aqsýatty tanymaı qalasyzdar...» Qazaqtyń qadirmendi qalamgeri, aımúıiz aqyny Qadyr Myrza Álı aǵamyzdyń Aqsýat týraly ataqty óleńi oı qozǵaı jóneldi-aı: «Kórip júrgen dalańyz – Aqsýattyń dalasy; Kórip júrgen aýańyz – Aqsýattyń aýasy. Kórip júrgen tańyńyz – Aqsýattyń tańy da; Kórip júrgen shańyńyz – Aqsýattyń shańy da. Alaıda, men tań qaldym, Aqsýatqa bardym da; Ne keremet? Bilmeımin, bir keremet bar munda!» Aqkóńil aqynyńyz Serik Turǵynbekuly hám ah ura jyrlaǵan: «Samal jeli kókiregimdi kernese; Aıdyn kóli tolqynymen terbese. Qustaı ushyp astanadan jetermin; Aqsýattyń arýlary kel dese...».
Al bizge Aqsýatyńyz kóriksizdeý kóringen. Alty jyl buryn. Apat alyp ketken Jántikeı, Qyzyljyra , Qyzylkesik, Ýan sııaqty aýyldardyń aýdan ortalyǵyna evakýasııa jasalǵan turǵyndary tym-tym kóńilsiztuǵyn. «El ekenbiz, Elbasyna rahmet! Memleket ekenbiz. Jańa Jántikeı, jańa Qyzyljyra salyna bastady ǵoı. Kóp keshikpeı aýyldarymyzǵa oralamyz», –desedi-aq. Alaıda, toqsan toǵyz jylda qaıtalanǵan «topan sýdan» áli de esterin jııa almaǵandary ańǵarylatyn. Altaıdyń aqıyq qalamgeri Álibek Qańtarbaıuly sonda: «Jer jaryqtyq sýyńyzdy sińire almaı, yqylyq atyp, qınalyp jatyr ǵoı», – degen.
Aqsýatyńyzdan aýdan ákiminiń orynbasary Qaırat myrza qaıtadan qońyraýlatty: «Muryn ana áýlıeniń shyn aty Júzeı. Bul kisi Qyzaı anamen apaly-sińlili. Báıdibek babanyń qyzdary ǵoı. Tarıhty tereńirek jazatyn, «Báıdibek» kitabynyń avtory Erkinbek Turysov atamyz keletin boldy. Bárińizdi kútemiz», – dedi elgezek minezin baıqatyp.
Toqsanǵa ıek artqan, baıaǵyda, otyzdan jańa asqanda Muhtar Áýezovteıin kemeńgerińizdiń janynda júrip, Ońtústiktiń Shaıan, Sozaq, Qyzylqum sııaqty aýdandarynda birge saparlaǵan, kánigi ańshy bolǵan Erkinbek Turysov: «Baramyn. Jolǵa myqtymyn. Myqty máshıne tabatyn adam bar ma?» – de-e-ep turypty. Biz paqyryńyz eki oılylaý edik, Erekeńniń ekpini namys qamshylady. Izdegenge suraǵan degendeı, izetti inimiz, Dúnıejúzi qazaqtary qaýymdastyǵy Ońtústik aımaqtyq bólimshesiniń tóraǵasy, «Kıeli Qazyǵurt» qoǵamdyq qorynyń dırektory Jarqynbek Tóltebaı: «Tarbaǵataı aýdanynyń ákimi Dildabek Orazbaev – meniń jezdem. Zaıyby Sháharızada týǵan ápkem ǵoı. Jeti jyldan beri bara almaı, uıatty bolyp júr edim. Temir kóligimdi daıyndaıyn», – degeni. Janynda turǵan Qazaqstan Jazýshylar odaǵy OQO fılıalynyń dırektory, daryndy aqyn Baqytjan Aldııar da: «Keshe ǵana «Egemen Qazaqstannan» Ábýbákir Qaırannyń «Muryn Ana – Júzeı qyz» degen jyr-tolǵaýyn oqydym. «Jany – nur, kókiregi uly ana; Jańǵyrar jadymyzda Muryn ana! О́tkenniń, bolashaqtyń beınesindeı; Mańdaıy malynyp tur shuǵylaǵa» dep jazypty. Men de Tarbaǵataıdy betke alamyn-aý», – dedi.
Jolǵa jınaldyq. Eki kún qalǵanda Erkinbek aǵataıymyz keýdesin kúrsin kernep, kináli keıippen: «Keshe dárigerimmen aqyldasyp em, júregimdi tyńdap kórip, kardıogramma jasatyp, ruqsat bermedi. Sender baryńdar. Uıat bolady. Joldaryń bolsyn. Sálem aıtyńdar», – dedi. «Sizdiń qulshynysyńyzǵa qarap qanattanyp ek. Qap-aı, á», – dedik. Biz.
Aınalaıyn qazaqtyń qaı óńiri de ózgeshe ǵoı. Uly Dalanyń, ulan bıik taýlardyń, búkil baıtaǵyńyzdyń qaıtalanbas qasıetterin, Jaratqan Ieniń qudiretimen asyl ata-babalarymyz ben altyn analarymyzǵa, urpaqtaryna buıyrǵan Qazaq jeriniń kıesin uzaq-uzaq saparlarǵa shyqqanda shyn sezinetindeısiń.
Qazyǵurtyńyzdyń baýraıyndaǵy Shymkentińizden tań qylańyta shyǵyp, Jambyl, Almaty oblystaryn, Tarazyńyzdy, Almatyńyzdy, Taldyqorǵanyńyzdy aralaı ótkenimizdi, Shyǵys Qazaqstanǵa saǵyna jetkenimizdi táptishtesek, talaıǵa ketip qalarmyz. Úsharalyńyzǵa bir túnep, Aıagózińizge de aıaldamastan, Tarbaǵataıǵa tyrmystyq.
Tańǵajaıyp Tarbaǵataı!
Shymkentten shyqqannan bastap, oń qaptalyńyzda kógildir taýlar ilesedi de otyrady ǵoı. Biraq, Barqytbelińizdiń – Tarbaǵataıdyń jóni bólek, josyǵy erek. Sekildi. Sezildi. Saǵynyshtan shyǵar-aý, sirá. Temir kóligimizdiń tizginin Jarqynbek pen Baqytjan biraz-biraz ustady. Alaıda, kúni-túni zor bergen Meıirhan boldy. Balýan jigit. Jarqynbektiń jaqyn inisi. Qabaq shytpaıdy. Sharshamaıdy. Sol Meıirhan Barqytbeldiń buıra-buıra taýlaryna, buırat-buırat baýraılaryna, josylyp jatqan jotalary men jon-jonastaryna, shuraıly shurattaryna qyzyǵa qarap: «Kelgenime, kórgenime ókinbeımin, − dep kádimgideı tolqydy. – Aınalaıyn ata-babalarymyzǵa myń taǵzym...».
Áýeli ilingen aýylymyz Qyzylkesiktuǵyn. Alty jyl buryn jazǵanbyz. Boǵas ózeniniń boıy byt-shyt. Shet Boǵas pen Orta Boǵastyń qaıda qalǵany beımálim. Qyzylkesiktegi uzyndyǵy otyz metrden, bıiktigi on úsh metrden asatyn kópirdi topan sý qopara qıratyp, aǵyzyp áketken. Dep. Osy Qyzylkesiktiń turǵyndary da barlyq basqa aýyldardyń adamdary sııaqty oblystyń ákimi Berdibek Saparbaev jóninde jyly pikirler, ystyq yqylastar bildirgen.
Mine, sol Qyzylkesiktiń Boǵas ózeni boıyndaǵy «Elnaz» dámhanasynda sháı iship otyryppyz. Ieleri Ońǵarbek pen Aıgúl eken. «Alystan at arytyp kele jatqandaryńyz baıqalyp tur. Qaıdansyzdar?» − deıdi Ońǵarbek. «Ońtústik Qazaqstannan, Shymkenttenbiz», − deımiz. Biz. «E, báse! Baıqap edik. Ol jaqqa baryp turamyz. Qazyǵurt aýdanynda Ábdiqulov Ábjappar degen qudamyz bar. Túlkibas aýdanynda Ábilda degen bajam bar. Myna kelinderińiz Aıgúl – Aqsýattan. Ábilda bajam sol Aqsýat pen Kókjyraǵa jas maman retinde kelgen ǵoı. Instıtýt bitirip. SHI-dy. Qaıynbıkem ekeýi bir-birine ǵashyq bop, Túlkibasqa alyp ketken. Baryp turamyz. Olar kelip turady».
Osyny aıtqan Ońǵarbek alty jyl burynǵy Tarbaǵataı tasqynyn, topan sýdyń jan shoshytarlyq sýyly men gýilin eske aldy. Qyzylkesik mańaıyndaǵy qos kópir de kóp keshikpeı jóndelgen. Boǵas ózeni boıyndaǵy qyzyl shatyrly úıler kóz qyzyqtyrady. «Eldiń, aýyldyń jaǵdaıy jaman emes, − deıdi Ońǵarbek. – Anaý ádemi úıdiń ıesi fermer. Bul aýyldan Qaınar Oljaı, Bolat Múrsálim syndy qalamgerler shyqqan. Myna qyrqadan assańyzdar, Qarakereı Qabanbaı batyrdyń Qýbas degen tulparyna ornatylǵan eskertkish bar. Móldiregen qaınarbastaý basynda. Qýbas sol jerde mert bolǵan».
Aýdan ákiminiń orynbasary Qaırat Maýadınov myrza bizdi Kúmisti jaılaýyndaǵy Yrǵyzbaı ata áýlıe kesheninde kútip aldy. Yrǵyzbaı Dosqanauly ataqty emshi, asa bilgir, boljampaz adam bolǵan. Yrǵyzbaı ata áýlıe atanyp ketken. 1787-1850 jyldary ómir súrgen ózgeshe tulǵa 63 jasynda qaıtys bolyp, osynda jerlenipti. El moıyndaǵan táýip aǵa sultan Qunanbaıdy hám emdep jazǵan kórinedi. Qazir Yrǵyzbaı ata áýlıe kesheni quramynda uly emshiniń kesenesi, meshit, Dala danalary kitaphanasy, ózindik erekshelikteri jetip-artylatyn, bas-aıaǵy birtalaı jerdi alyp jatqan mýzeı, qonaqjaılar, dámhanalar, qatymhana, kópshilik is-sharalaryn ótkizetin oryndar bar. Qazaq kúresinen oblystyq, respýblıkalyq, halyqaralyq jarystar ótedi eken. Keshen dırektory Bolat Taǵabaı myrza – Yrǵyzbaı ata áýlıeniń urpaǵy. Mamandyǵy qurylysshy. Sýretshiligi, mýzeı úshin jádigerler jınaıtyn jankeshtiligi keremet. Qyryq myńnan astam asyq jınap, Gınnestiń rekordtar kitabyna esimi engen erenińiz osy. Qazir asyqtary seksen myńnan asypty. Aıtpaqshy, mýzeıdiń aty – Amanat eken. Amanat mýzeıindegi úzeńginiń onnan astam, at taǵasynyń onshaqty túri, temir tóster, kúbiler, aǵash aıaq-tabaqtar, kebejeler men sandyqtar, astaýlar, alýan-alýan kıimder, qasqyr ishikter men eltiri tondar, nemis máshınesi men belesebetine deıin, patefonnyń birqanshasy, taǵysyn-taǵy jáne taǵy basqalary tańǵaldyrady.
«Bul ózi Kúmisti jaılaýynyń Qulabel bıigi ǵoı. Yrǵyzbaı ata áýlıe negizinen osy óńirdiń shóbimen emdegen. Shóptiń túrlerin ózi jınaǵan. Bilmeıtin shóbi bolmapty. Keıbir emdik shópterge qazan tóńkerip qoıady eken. Álgi shóp ósip, qazandy aýdarǵan kezde kesip alatyn bolǵan, – deıdi Tarbaǵataı aýdanynyń qurmetti azamaty Bolat Taǵabaı myrza. – Keshenniń jalpy qurylysy 2001 jyly bitti. Bir ǵajaby, meshit ashylǵanda aspanda aq bulattardan quralǵan Alla degen jazý paıda boldy. Biraz gazetter jazǵan sol qubylysty...» Áýlıeniń kesenesine kirdik. Kópten beri kórmegen qarlyǵashtyń uıalaryn, qarlyǵashtyń ózderi men balapandaryn kórip, saǵynyshymyzdy basqandaı boldyq. Shynynda da ońtústigińizde, onyń ishinde Shymkentińizde ánebir jyrtqysh, betpaq báleket, alaqanat, alapat qus qarlyǵashqa uıa salǵyzbaı qoıdy emes pe?! Qarlyǵashty ǵana emes, náýirzekti, qaratorǵaı men boztorǵaıdy da qyryp, qurtyp tyndy. Qaskúnem qus týraly Tynymbaı men Júsipbek Qorǵasbek jazǵan. Qaınar Oljaı men myna biz de biraz-biraz tıiskenbiz. Aıar alaıaqty Qaınar baýyrymyz qattyraq jazdy ma qaıdam, Tarbaǵataıdan qońyrqoshqyl, alaqanatty emes, qaıran qarlyǵash pen názikesh náýirzekti kóbirek keziktirip, qatty qýandyq.
Alty jyl burynǵy topan sý áketken aýyldar muqym-múlde ózgeripti. Tasqynnan keıin eki apta óter-ótpeste qolǵa alynǵan qurylystarǵa kýá bolǵanbyz. Endi qarasańyz, qyzyǵasyz. Kókjyra aýyly kók shatyrly qalashyqqa aınalǵan. Jántikeı aýyly jańa jerden salynǵan. Qaz-qatar tizilgen qyzyl shatyrly úıler. Bir-birimen jarysqan jańa kósheler. Eńseli mektep. Mádenıet úıi. Densaýlyq saqtaý nysandary. Alty jyl burynǵy alapatta eń qatty qınalǵan Jántikeı men Kókjyra aýyldary ǵana emes, ózge eldi mekender de jańarǵan. О́zgergen. О́ńdengen. Sol kezdegi aýyldyq atyraptardyń ákimderi Aıgúl Imanǵalıeva hanymǵa, Baqytjan Kemerbaev myrzaǵa jáne basqa da jaqsylar men jaısańdarǵa, eńbegine senip, eńsesin bıik ustaıtyn erenderge jolyqtyq. Asyqpaı suhbat qurmaqqa ýaqyt shirkin jetpeıdi-aq. «Asyqpaıtyndaı bolyp kelińizder», – deıdi Aıgúl qaryndasymyz.
Aqsýatty, tipti, tanymaı qaldyq. Alty jyl burynǵy kóńilsiz kúıinen múlde basqasha. Kósheleri de, alańdary da, ǵımrattary men olardyń aınala-tóńiregi de. Kórkeıip ketken. Kóriktenip úlgergen. Qulpyryp-aq turypty. Jańa qurylystar kóp. Eskileri kúrdeli jóndeýden ótken. Qadyr aǵamyz jazǵan jyrdaǵy shań joq. Tozańnyń ózi az-aý. Adamzat Abaıynyń alyp tulǵasy zańǵarlana zoraıady. Jaqynda ǵana ornatylypty. «Shymkentińizdegi eshkimge unamaıtyn eskertkishtiń avtory Aqsýatqa bir kelip qaıtsa ǵoı», – dedik. Ishimizden ǵana. О́skemendegi Abaıǵa da tańyrqaǵanbyz. Alty jyl ilgeride.
Tańerteńnen Muryn ana áýlıege arnalǵan ǵylymı-tanymdyq konferensııa bastaldy. Aýdandyq Mádenıet saraıynda. Ony aýdan ákimi Dildabek Tájibaıuly Orazbaev myrza qysqasha kirispe sóz sóılep ashty. Birqatar ǵalymdar, zertteýshiler, shejireshi ardagerler baıandama jasady, oı-pikirler bólisti. Ońtústikten barǵan belgili ánshi-sazger Nyshan Tólegenov ánderin áýeletti. «Aıǵaq» telearnasy jigitteriniń túsirip júrgeni de jarasyp turdy.
«Anany madaqtaý – adamdyqty madaqtaý. Qazaq jerinde Syr boıyndaǵy Bıken ana munarasy men Syrly ana tamy, Tarazdaǵy Aısha bıbi men Baba áje, Sarysýdaǵy Beleń ana men Bolǵan ana, Ońtústik Qazaqstandaǵy Domalaq ana, Qarashash ana, taǵy basqa analar keseneleri bar. Búgin bizdiń Tarbaǵataıda, onyń ortalyǵy Aqsýatta Muryn ana áýlıeniń beınesi boı kóterip otyr. Ańyz-shejirelerge qarasaq, Báıdibek bı men Domalaq ananyń uly Jaryqshaqtan belgili úsh ulymen birge Júzaı, Qyzaı degen eki qyz týǵan. Júzaıdy Júzeı, Dúzeı, keıde Aqbıbi dep te ataǵan. Keıinnen Muryn ana áýlıe atanǵan. Qarakereıdiń Baıys bıine Júzeı (Júzaı), al Mataıdyń Atalyq batyryna Qyzaı turmysqa shyqqan. Olardan taraǵan urpaqtar Muryn eli, Qyzaı eli atanǵany aıan», – dedi aýdan basshysy Dildabek Orazbaev kirispe sózinde.
«Qazaq – qyzyn qadirlegen, anasyn ardaqtaǵan halyq. Elbasymyz: «Áıel – oshaǵymyzdyń uıytqysy. Otanymyzdyń saqtaýshysy, bereke-birligimizdiń altyn dińgegi», deıdi. Qazaq halqynyń tarıhynda eldiń sheksiz qurmetine bólengen, kele-kele attary rýdyń, taıpanyń, jurttyń, eldiń ataýyna, uranyna aınalǵan analar az bolmaǵan. Sondaı qasıetti analardyń biri – Muryn ana. Aqsýatta ashylǵaly otyrǵan eskertkish – urpaqtardyń uly anaǵa degen taǵzymy, Tarbaǵataı taǵylymy dep bilemiz. Osynyń bári – Táýelsizdigimizdiń jemisi. Kezinde mundaı tulǵalardy tuǵyrǵa kótermek túgil, attaryn ataýǵa, jazýǵa múmkindik bolmaǵanyn bilesizder. Muryn anaǵa qatysty derekter kóp. Olar halyqtyń jadynda saqtalyp keledi. Keıbir burmalaýshylyqtar da joq emes. HIH ǵasyrdyń basyndaǵy «Jańa nızamǵa» deıingi orys qujattarynan Kónshi-Muryn, Qydyr-Muryn, Muryn-Baıjigit degen ataýlardy da kezdetiremiz. Kezinde «Qarakereıde kim kóp, Muryn kóp, olar on jeti bolys» deıtin bolǵan. «On jeti bolys Muryn» degen tirkes, osyndaı uǵym óte jıi kezdesedi, kóp qoldanylǵan. Yntymaǵy kúshti Tarbaǵataı jurty, Muryn ananyń búgingi urpaqtary, Allaǵa shúkir, Táýelsizdikti máńgilik etý maqsatynda aıanbaı eńbek etýde. Ana eskertkishiniń tárbıelik máni úlken», – dedi Semeıdegi Shákárim atyndaǵy memlekettik ýnıversıtettiń Manash Qozybaev atyndaǵy tarıhı zertteýler ǵylymı ortalyǵynyń dırektory, professor Muhtarbek Kárimov myrza.
Eńbek ardagerleri Tóleýǵazy Nurǵalıulynyń, Talǵat Omardyń, aýdandyq máslıhat depýtaty Erjan Quttybaevtyń, tarıh pániniń muǵalimi О́mirbek Tólembaevtyń, taǵy basqalardyń aıtary az emes eken. «Men Tashkenttegi Ortalyq Azııa qarjy-ekonomıkalyq ınstıtýtyn bitirgenmin. О́zbekstannyń Prezıdenti Islam Karımov bizden bir kýrs joǵary oqyǵan. Ákesi rektor edi. Bir kúni kóshede ózbektiń kátta qalamgeri Ǵafýr Ǵulamnyń qarsy kele jatqanyn kórdim. Uıalyńqyrap, aınalyp óteıin degenimde, ol kisi qolyndaǵy gazetin túsirip aldy. Gazetti jerden kóterip alyp berdim. Sálemdestim. Jón surady. «Kimsiń? Qaıdansyń?» dedi. «Semeıdenmin», dedim. «Ol shahardyń aty Semeı emes, Samaı ǵoı. Senbeseń, Abdýlla Qadyrıdiń «О́tken kúnder» kitabyn oqyp qaraǵyn, qaraǵym», dedi. Sóıtip, samaıyn kórsetti. «Qandaı rýdansyń?» dedi Ǵafýr akamyz. «Naımannyń Muryn rýynanbyz. Muryn ana atymen atalǵan. Murny úlkendeý bolǵan», dep túsindirip jatyrmyn. «Joq, kóne túrki tilinde «muryndy» uǵymy «aqyldy, dana» degendi bildirgen. Demek, «Dana ana», – dedi Ǵulam aǵamyz. Mine, osyndaı da jaǵdaı bar», – dep ekonomıka ǵylymdarynyń doktory, professor Nádir Absalıamov aǵamyz bir qyzyqty áńgimeniń shetin shyǵardy. Nákeń – elge erekshe syıly, qurmetti aqsaqal eken. Kóp jyl Semeı tehnologııa ınstıtýtyn basqarǵan. Qazir de Semeıde turady, qalanyń, oblystyń qoǵamdyq ómirine, jas urpaq tárbıesine belsene aralasady.
Túske taman Aqsýattaǵy Abaı eskertkishine bas ıip, gúl shoqtaryn qoıyp, hakim tulǵasy tuǵyrlanǵan tustan ádemi kórinip turǵan Muryn ana áýlıeniń eskertkishin ashýǵa qatystyq. Aýdan ákimi bastaǵan biraz kisiler sóıledi. Aq jamylǵy tómen sýsyp túskende, Ana músini jarq etkendeı áser etti. Aqsýatqa aq sáýle shashylǵandaı.
Qazaqtyń qalamger ári qaıratker qyzy, Aqsýattyń aq shaǵalasyndaı Saırash Ábishqyzy sandýǵashtaı saıraıdy-aı. Qatty qýanyp, tebirenip-aq turypty. «Keń-baıtaq Qazaq eliniń dalasy men qalasyn alyp qarasańyz, analarǵa arnalǵan keseneler, kúmbezder barshylyq. Biraq, baıqańyzdarshy, naqty ananyń atyn anyqtap atap, ádeıi arnap qoıylǵan alǵashqy músin-eskertkish bizdiń Aqsýatymyzda, tekti Tarbaǵataıymyzda ornatylyp otyr. Muryn ana eskertkishi – urpaqtar ulaǵattylyǵyna, bereke basy – birlik pen yrys aldy – yntymaqqa, tatýlyqqa qyzmet etetin, tárbıe-tálimniń, besik túzeýdiń belgisi», – deıdi Saırash.
Sálden soń jolǵa shyǵýymyz kerek. Aýyl alys, jer shalǵaı. «Aqtolǵa-a-aı, saǵynyp, sáýlem, kelgende: Qonbaımysyń sen qolǵa-aı...» degen ánniń áýeni tilge oralar.
Sandýǵashyńyz Saırash: «Úsh jyl buryn ákim bolǵan, Berdibek batyr taǵaıyndaǵan Dildabek Tájibaıuly Tarbaǵataıǵa qut bop qondy. Baq-bereke darytty. Aqsýatty tanymaı qaldym dep ózińiz aıtyp tursyz. Tarbaǵataıǵa talaı-talaı qandastarymyzdy kóshirip ákeldi. Myńdaǵan gektar jer ıgerilip, mal myńǵyryp, egin yrǵalyp, buryn sırek ósetin kókónistiń túrlerine deıin kóbeıip jatyr. Keremet emes pe?!» – deıdi qoshtasar sátte.
Tańǵajaıyp Tarbaǵataıdyń basshysyna rızalyq tanytýshylardyń az emestigin ańǵardyq. Qarapaıym qarııalar, taıaq súıengen ájeler arqasynan qaǵyp, emin-erkin, emen-jarqyn sóılep, qushaqtap qoıady. «Qoljetimdi ákim eken ǵoı bizdiń jezdemiz», – dep jarqyn kúledi Jarqynbek. Aıtpaqshy, sol kúni Aqsýattyń janyndaǵy Ekpin aýylynyń túlegi, aqyn inimiz Ábýbákir Qaıran men «Kók týdyń jelbiregeni» ániniń sózin jazǵan talantty balamyz Almas Ahmetbekke «Tarbaǵataı aýdanynyń qurmetti azamaty» ataǵy berilgen. Jurt qoldap, qýattap, qos shaıyrǵa qol soqqan. Ábýbákirdi burynnan bilemiz ǵoı. Al Almasty júzbe-júz kórgenimizge rızalandyq. Rýhy bıik, jazǵan jyryn jalyndap oqıtyn, jigerli jas eken.
«Qaıta aınalyp kelgenshe!» deımiz Aqsýatqa. Aqedil adamdarǵa. Qadyr Myrza Álıdiń: «Senbegender sózime, baryp kórsin, baıqasyn; Týmasań da bul jerde, perzenti bop qaıtasyń. Meniń jurtym osyndaı, dep maqtanyp aıtasyń; О́z elińe on ese jaqyn bolyp qaıtasyń. Tarbaǵataı taýynyń eske saqtap, ár tasyn; Túk almaı-aq týysqa qaryzdar bop qaıtasyń», – degen jyr joldaryn qaıtalaısyń.
Tarbaǵataı taýlaryna qaıta-qaıta, qımaı da qımaı qaraısyń. Aq tamaq qarlyǵashtar ilesip ushady.
Marhabat BAIǴUT,
jazýshy, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri
Shyǵys Qazaqstan oblysy
Sońǵy jańalyqtar
Beıbit Ábdiken: Bul marapat ǵylymnyń memleket úshin mańyzyn kórsetedi
Ǵylym • Búgin, 18:00
«Qazaqtyń Monıka Bellýchchıi» atanǵan polıseı zeınetke shyqty
Qoǵam • Búgin, 17:55
Qaldyqtan qazyna súzgen: Otandyq metallýrgııanyń jańa belesi
Ǵylym • Búgin, 17:50
Next Generation Youth Forum 2026: Astanada jas logıster forýmy ótti
Forým • Búgin, 17:48
Teńge nyǵaıyp, dollar álsiredi: Naryqqa áseri qandaı?
Qarjy • Búgin, 17:40
Erbol Tuıaqbaev jańa qyzmetke taǵaıyndaldy
Taǵaıyndaý • Búgin, 17:40
«Taza ólke – Aqkól»: Ekologııalyq aksııa aıasynda qala aýmaǵy tazartyldy
Aımaqtar • Búgin, 17:38
Jas ǵalym Asııa Ermýhambetova «Eren eńbegi úshin» medalimen marapattady
Ǵylym • Búgin, 17:35
Prezıdent Eýrazııalyq damý bankiniń basqarma tóraǵasyn qabyldady
Prezıdent • Búgin, 17:25
Qazaqstan IT-eksportynda jańa rekord ornatty: 1,1 mlrd dollar mejesi eńserildi
Tehnologııa • Búgin, 17:08
Astanada birqatar kóshede qozǵalys shekteledi: Polısııa júrgizýshilerge úndeý jasady
Elorda • Búgin, 16:55
Azyq-túlik sapasy: Hımııalyq tyńaıtqyshtar densaýlyqqa qalaı áser etedi?
Sharýashylyq • Búgin, 16:52
«Qarajanbasmunaı» jumysshylary Prezıdentke úndeý joldady
Eńbek • Búgin, 16:45
Qyzylorda oblysynda túıe urlaǵan azamat 5 jylǵa sottaldy
Qylmys • Búgin, 16:28
Qan donorlaryna tólenetin ótemaqy mólsheri kóbeıe me?
Medısına • Búgin, 16:15
