Baıanaýyldaǵy Qońyr áýlıe úńgirin múmkin, bireý biler, bireý bilmes. El aýzynda Qońyr áýlıe – tabıǵattyń tańǵajaıyp týyndysy dese, bireýler bul úńgir ertedegi adamdar turǵan jer, tipti, basqa ǵalamshardan kelgender jasaǵan dep boljamdaıdy. Úńgirdi uly Buqar jyraý babamyz, Shoqan Ýálıhanov, Máshhúr Júsip, G.N.Potanın, Qanysh Sátbaev, Álkeı Marǵulan, basqa da ataqty adamdar kelip kórgen dese-di. Jergilikti jurt bul úńgirdi kıeli, sharapaty tıer qasıetti dep te aıtady. Qazandaǵy sýyna qolyńdy tıgizip, betińdi sıpasań tilegiń oryndalady. Úńgirge túneseń, tilegen tileýiń aınytpaı kelip, balasyz ana sábı súıedi, syrqat adam aýrýynan aıyǵyp ketedi eken. Árıne, ózi taý ishindegi tas úńgir bolsa, oǵan tún ishinde kelip qoný úshin de batyldyq, erik-jiger, senim kerek. Ári júgirip kelip ishke esik ashyp enetindeı emes, úńgirge jetý úshin jyqpyl-jyqpyl tastardyń arasymen órlep, taý bıigine kóterilýiń taǵy bar.
Qasymyzda baıanaýyldyq Ramazan degen shejireshi aǵamyz bar, júz estigennen bir kórgen artyq dep ótken jyldyń bir sátti kúninde biz de bıik quz basyndaǵy úńireıgen úńgirge qaraı jol tartqan edik. О́zimiz de taý-tas arasynda ósken qyzbyz, bıikke shyǵý bizden qalǵan dep áldeqandaı bop keýde kóterip kele jatqanymyz artyq aıtqandyq eken, jol ortaǵa jetpeı álimiz qurydy da qaldy. Aınala taý, tákappar susty quz shyńdary, jyqpyl-jyqpyl qalyń qara tas. Tóbede kók aspan, kún shaqyraıyp tur. Bıikke órmelep úńgirge jetý kerek. Úńgir bolsa, dál ertegi kınolardaǵydaı tý-ý... alysta, taý ishinde. Jaqyndaǵan saıyn alystaı beredi. Bizden basqa da joǵarydaǵy úńgirge qaraı birinen soń biri órmelep ózimizdiń aýyldardyń kári-jasy aralas turǵyndary, dań-duń sóılesip qytaılyqtar, reseılikter, ýkraındyq eki áıel, mońǵolııalyq týrıster de kele jatyr. Nemese, kerisinshe, úńgirge baryp, kórip, tas qazannan sý iship, táý etip tómen túsip kele jatqandar: «Sapar sátin salsyn» deıdi bizge. Qudaı-aý, 6-7 aılyq bala kótergen áıel, usaq bala, egde jastaǵylar bári úńgirge jetýge asyǵady. Ań-tań qalasyz. «Ýh» dep ár tastyń ústine shoqıyp tómenge bir qarap alasyń da, bir kezde qoldan jasalǵan baspaldaqtarǵa jetesiń, qara taspen órmelep júrgenshe baspaldaqtardyń bolǵany da dátke qýat. Onyń ózi aralary ashylyp ketken, syqyr-syqyr etip joǵary kóterilgenshe záreńdi alady. Syrǵaýyldan, taqtaıdan jasalǵan ábden tozǵan baspaldaqtyń uzyndyǵy 115 metr. Sodan bir 20 metr joǵary kóterilgen soń demalýǵa arnalǵan aıaldama oryndyqtar kezigedi. Joǵary qarasań, qyzyldy jasyldy kıingen, úńgir aýzynda júrgen adamdar sulbasy qybyr-qybyr buldyrap kórinedi. Basyń aınalady. Sharshaısyń.
Ramazan aǵamyzdyń aýzy áńgimeden bir bosamaıdy, ári sharshamaıdy da. Ishindegi bar dúnıeni úıip-tógip manadan beri aıtyp keledi: «Qońyr áýlıe úńgiri týraly kóptegen ańyz-áńgimeler bar eken. Baǵzy zamanda alapat sý tasqyny basqan kezde Qońyr áýlıe de Nuh paıǵambardyń kemesine minsek, aýyr bop keter dep, eki taqtaıdy qurap, Qyran, Qulan áýlıe úsheýi sýmen qalqyp júze berse kerek. Sý azaıyp, taýdyń sheti kóringende áýlıeler taqtaılarynan túsip, Baıanaýyldyń úńgirlerin mekendeıdi. Sý qaıtyp, áýlıelerdi Baıanaýyldan bir-aq shyǵarǵan ǵoı. Sodan Qońyr áýlıe babamyz Jambaqy taýlaryna ıelik etedi. Qońyr áýlıe bolǵan degen úńgirde kezinde shyraqshy Jumat aqsaqal qyzmet kórsetipti. Aıtpaqshy, osy Qońyr áýlıe jaıly ańyz Semeıde, Shyńǵys taýynda da bar deıdi.
Úńgirge de jettik-aý bir kezde. Kishkentaı kúnimizde ájelerimiz aıtatyn: Mekkege de jaıaý-jalpylap barady. Qasıetti jerlerge adam balasy qıyndyqpen barý kerek. Synaqtan ótip deıtin. О́zderi bir obaǵa baramyz dep jolsyzda úsh kún júrgenin bilemin. Sol jaqtan kelip aıtqany ǵoı, sonda. Qasıeti bar jerlerge tar jol, taıǵaq keshýmen barsań – synalasyń, ol jer sondyqtan da kıeli, qasıetti. Mine, biz kelip jetken Qońyr áýlıe úńgiri de sondaı. Quz basyndaǵy qupııaly úńgirge de jetip, biz de bir synnan ótkendeımiz. Úńgirdiń kireberisi kúmbez sııaqty. Aldy bıik jar, sol jerden turyp aınalaǵa, tómenge qaraısyń kep. Boıyńdy qorqynysh ta bıleıdi. Adam kóp. Kezek kútýshiler qaptap tur. Ashyq-shashyq ózimizdiń de qyzdar júr, tiksinip qaldyq. Áýlıeli úńgirge kelgende bir sát ıba-ádep saqtasa qaıter edi.
Bizdi esik aýzynda shyraqshy, Baıanaýyldyń tól shejireshisi, úńgirdiń ıesi Altynbek aǵamyz qarsy aldy.
– Áıel qaýymyna jabynyp kelý jaıly únemi aıtyp kelemiz. Týrıstermiz, qydyryp kelgendermiz dep, jeńil-jelpi túsinikti syltaýratady, qatparly qasıetten góri, úńgirdi qyzyq kóredi. Aqshamyz tólengen dep erkinsıdi ǵoı bular, – dep shyraqshy da aqtalyp jatyr.
Kireberistegi bıik qoı tastyń ústinde kishkentaı uly otyr. Kelýshilerge úńgirge qalaı kirip-shyǵýdyń rásim-ǵuryptyq joldaryn túsindiredi. Sodan «bismillá» dep úńgirge bas suqtyq. Ishke kirgen soń sál aıaldap aýyz úıde otyrdyq. Reseıden kelgen týrıster de bizben qatarlas jaıǵasty. Úńgirdiń ishi salqyn. Ramazan aǵam áli aıtyp jatyr. Boıymdy bılegen úreıden aıyqpaı, sonda da bolsa, ol kisiniń áńgimesine qulaq qoımaýdy yńǵaısyz kórip, tyńdap bas ızep qoıamyn. Úńgir úsh bólmeden turady eken. Ǵıbadathanasynyń uzyndyǵy – 12 metr, ekinshisi – jatyn bólme, uzyndyǵy – 6 metr. Úshinshi bólmesi – qazandyq. Qazandyq bólmesinde qazanǵa uqsas shuńqyrshaq tur. Ishinde sý bar deıdi. Bárimizdegi maqsat – qazandyqtaǵy sýǵa qoldy malyp, betimizdi jýyp, tilek tileý. Kezekpen baspaldaq arqyly ekinshi bólmege, kelesi úńgirge ótýimiz kerek. Tar, tesik tastan basymdy suǵyp qarasam, rasynda da aldymda – qazandyq, onda sý bar eken. Jan-jaǵyma qaramastan sýǵa qolymdy malyp, tilegimdi aıtyp, artqa shegindim. Boıymdy az-maz úreı bılegendeı. Túsip kele jatyp, oń jaqqa ma, burylyp qarap qalyp em, úńgirdiń joǵary qabaty bar ma, qudaı aý, bıikten taǵy bir úńgirdiń aýzy úńireıip turǵandaı qorqyp ketip, kózimdi tars jumyp aldym. О́ıtkeni, qazandyqtaǵy sýǵa qolyńdy malatyn jerge jalǵyz óziń barasyń, eki adam syımaıdy ol qýysqa. Sen túskennen keıin kelesi adam baspaldaqpen kóteriledi. Ǵajap, tylsym dúnıemen kezdeskendeı bolasyń. Álı-baba jáne qyryq qaraqshy ertegisimen betpe-bet júzdesip, sol taýlardyń ishinde júrgendeısiń. Kenetten úńgirdiń aýzy tars jabylyp qalsa qaıtemiz degen qorqynysh ketpeıdi.
Aıtpaqshy, jańaǵy ekinshi qabat demekshi, Ramazan aǵam aıtqandaı, qýǵyn-súrgin jyldary qashqan adamdar sol ekinshi qabattaǵy úńgirden pana tapqan kórinedi. Olar kimder eken degen oı mazalaıdy. Kezinde eshkim aıtqyzbady. Biraq, jergilikti halyq, kónekózder bildi. Qyzyl jaǵalar qurtyp jiberedi dep, úńgirlerden syr aqtarmaı, jasyrdy. Bul da bir beti ashylmaı turǵan shejireniń bir paraǵy. Múmkin, alda ólke tarıhyn, Baıanaýyldyń shejiresin jazýshylar ekinshi qabatqa kóterilip, qupııasyn da tabar. Úńgirdiń ekinshi qabatynda ne bar degen suraq kópti mazalaıtyny ras. О́zimizdiń qazaqtyń ótkeninen zarly syr saqtaǵan, eshqandaı basqa ǵalamshardan kelgender jasamaǵan úńgir ekenin túsinesiz. Shoqan da, Qanysh ta, Potanın de bul jerge teginnen-tegin kelmegen ǵoı. Shyraqshy aǵamyz han Abylaıdyń ózi de úńgirde bolǵan dep qaldy... 1734 jyly Abylaıdyń qatysýymen Baıanaýyldyń Sabyndykól jaǵasynda Úsh júzdiń bı, batyrlary bas qosyp, qazaqtyń jońǵardy jeńgen uly jıynyn, sońynan jeńis toıyn ótkizedi. Al 1727 jyldary jońǵarlarǵa qarsy kúreste Baıan taýlarynda Bógenbaı, Oljabaı, Baıan batyr bekinister qurǵan.
Úńgirdiń ishinen shyǵyp, aınala taýlarǵa qarap, kireberiste demalyp otyrmyz. Shyraqshymen áńgimelesý múmkin emes. Adamdar tynymsyz kelip jatyr, ketip jatyr. Altynbek aǵamyz úńgirdiń gıdi sııaqty, oryssha, qazaqsha barlyǵyna birdeı túsindirip, suraqtaryna jaýap berýde. Kúni boıy osy. Monǵolııadan kelgen eki týrıst qoıyn dápterlerine sol eki arada sypyldatyp jazyp jatyr. Sýretke túsirip, bastaryn shaıqasyp qoıady. Bireýi: «1983 jyly IýNESKO janynan qurylǵan Halyqaralyq keńestiń Assambleıasy sheshimimen 18 sáýir Halyqaralyq eskertkishter men tarıhı oryndardy qorǵaý kúni bolyp bekitildi. Ár el búkilálemdik murany saqtap qalý úshin jumys júrgizedi. Sizderde tarıhy tunyp turǵan Baıanaýyldaǵy Qońyr áýlıeniń úńgiri sııaqty eskertkish-úńgirlerdi zertteý jaıy qalaı? – dep suraıdy.
– Elimiz ben jerimizdiń ótkeninen syr sherter tarıhı eskertkishter – halyqtyń mádenı menshik murasy. Árıne, Baıanaýylda obalar, úńgirler az emes. Ár úńgir, ár oba tarıh. Biz olardyń saqtaýshysymyz. Sondyqtan, 2004 jyly «Mádenı mura» memlekettik baǵdarlamasy elimizdiń tarıhı-mádenı qundylyqtaryn qorǵaý men uqypty paıdalaný úshin ázirlendi. Tarıhı oryndardy zertteýge, ulttyq tarıhı muralardy halyqaralyq deńgeıde nasıhattaýǵa, tarıhı-mádenı muralardy keshendi túrde zerdeleýge basymdyq berildi, – deıdi shejireshi-tarıhshy Altynbek aǵamyz olarǵa.
О́zge elden kelgen eki týrıst jigittiń suraqtary bizge de oı saldy. Búgingi kúnderi Qońyr áýlıe úńgiri sııaqty tarıhı, arheologııalyq, sáýlettik jáne mádenı eskertkishterdi saqtaý paryz. Qońyr áýlıe úńgiri qorǵaýǵa alynýy kerek. Qalaı bolsa solaı qaraýǵa bolmaıdy. Tarıhı mańyzy saqtalýy qajet. Másele qalaı saqtap qalýda, qalaı zertteýde, kókeıkestige qalaı kóńil bólýde bolyp tur. Biz úńgirdi ánsheıin qyzyqtap kóremiz dep jeńil-jelpilikke salamyz. О́zgeler bul jerge oımen kelip, oı izdep, oı túıip ketedi. О́kinishtisi sol, bizdiń tarıhı qundylyqtarǵa jaýapsyz qaraıtyndyǵymyzdyń bir kórinisi osy. Úńgir me, táıiri, qazaqtyń jerinde úńgir az ba edi dep kelte sóıleı salamyz. Dál osy jergilikti jerde tarıhı jáne mádenı eskertkishterdi qorǵaýda, ólkeniń tarıhı-mádenı mura eskertkishterin áıgileýde, úńgir, obalardy zerttep, saqtaýda, tipti, jaı ǵana kóńil bólip nazar aýdarýda jergilikti bılik oryndarynyń, tarıhı-mádenı basqarma, bólimderdiń ótken shejirege degen meıirimi men nazary, yqylasy erekshe qajet sekildi. Elimizde «Tarıhı-mádenı mura obektilerin qorǵaý jáne paıdalaný týraly» týraly Zań bar ǵoı. Soǵan bir úńilsek, qane tereń zerttelmegen tarıhtyń ótkeni Qońyr áýlıe sııaqty árbir úńgir, obalarda jatyr emes pe. Oılanaıyq. Baıanaýyldyq abyz aqsaqal Zekebaı Soltanbaı atanyń sózimen aıtqanda, Qońyr áýlıe úńgiri – ańyzǵa aınalǵan tarıhı shyndyq.
Biz bolǵan Jambaqy taý quzynyń basyndaǵy Qońyr áýlıe úńgirinen basqa, Úńgir tas, Naıza tas, Áýlıebulaq deısiz be, tolyp jatqan ǵajaıyptar, shynynda da, kómeskilenip qalǵan bizdiń ótken tarıh. Bolashaqty taný ótkendi paıymdaýdan bastalatynyn eskereıik.
Tarıhı qundylyqqa ıe sol nysandardy saqtaýdy, qorǵaýdy, zertteýdi, olardyń tarıhı jáne fýnksıonaldyq mańyzyn baǵalaýdy, resmı mártebe berýdi, qalpyna keltirýdi, osy sııaqty is-sharalardy árige barmaı-aq, Baıanaýyldyń ózinde qolǵa alý úshin baǵdarlama jasap, oılanyp kórdik pe?.. Osyndaı sharýalar bar bolsa, ol qalaı jolǵa qoıylǵan? Olardyń quramynda mamandar bar ma? Sebebi, qorǵandardy, qorymdardy, úńgirlerdi qorǵaýǵa tıisti oryndardyń qazir neshe túrli ózge qyzmettermen birlesip jumys jasaıtyny aıtylýda. Ejelgi qorǵan, oba, úńgirlerdi tanyp-bilý, zertteý úshin aldymen túsinik, zertteýshilik bilim, ǵylymı kózqars, tanymdyq sana-sezim, qyzyǵýshylyq, ótkenge, ata-baba jolyna degen janashyrlyq qajet. Sol sııaqty, Baıanaýyldaǵy Qońyr áýlıe úńgirinen basqa da qorymdar, úńgirler qalaı qorǵalýda? Bulardyń bizge keregi bar ma, joq pa?.. Aıdalada, taý ishinde, quz basynda turǵan ıen úńgir degen salǵyrt oı qalyptaspasa, týrızmge, mádenıet, tarıhqa bas-kóz bolatyn jergilikti basqarmalar, bólimder Qońyr áýlıe úńgirin qamqorlyqqa alýy kerek edi. Iаǵnı, úńgirge kelýdiń talap-tártibi bolý kerek. Bul, birinshiden, kelýshi týrısterdiń qaýipsizdigi, ekinshiden, onyń tarıhı, tanymdyq turǵydan mańyzdylyǵyn eskerý. Sebebi, bıik quz basyna kishkentaı sábılerin kóterip, em alýǵa barýdyń jóni de joq. Jas shamalaryna qaraı, qalaı kıiný, qalaı júrip-turý sııaqty úńgirge barýdyń erejeleri, oryndalýy tıis sharttar kórnekti jerde tursa. Bastysy – baqylaý qajet. Baıanaýyldaǵy barlyq úńgir, oba, taýdaǵy jazýlardy tizimdep, túgendep alaıyq ta, baǵdarlama jasap, qorǵap, qoldap, saqtap, kelesi urpaqqa jetkizeıik.
Iá, oıdy oı qozǵaıdy, álemde ne kóp, úńgirler kóp. Biraq, bizdiń úńgirler olardan ózgeshe. Bizdiń úńgirlerde halqymyzdyń kóz jasy, oı-armandary, táýelsizdikke qol jetkizý jolyndaǵy kúres tarıhynyń óshpes joldary jatyr. Jońǵar-qalmaq shapqynshylyǵymen, qýǵyn-súrgin zobalańymen, qazaqtyń basyna túsken nebir zulmattarmen baılanysty olar. Úńgirlerde sol zobalań, zulmattardyń jańǵyryǵy qalǵan. Keńes kezinde bul jóninde eshkim lám-mım dep aýyz asha almady. Mysaly, Qarataýdaǵy Qatynqamal jońǵar shapqynshylyǵy kezinde áıelder jasyrynǵan úńgir sanalsa, Shyǵys Qazaqstandaǵy Aq baýyr, Shyńǵystaýdaǵy Qońyr áýlıe – úńgirinde Shyńǵyshan múrdesiniń jatqany jaıly ańyz aıtylady. Ár úńgirdiń qupııasy bar. Biraq, ashylmaı tur. Endi aıtatyn, jazatyn kez keldi. Sandyq túbinde sarǵaıǵan, keler urpaqqa amanat eterdeı dúnıeler bar-aý dep shamalaımyz. Ol sandyqtar baıanaýyldyqtarda qulyptaýly turǵandaı. Ashyp kórsek qaıtedi?..
Osyndaı oılarmen bıik shyń-quz basynan tómen tústik. Qońyr áýlıe babanyń úńgirine jasaǵan saparymyz da aıaqtaldy. Taýdan túspegen adamdaımyz, sharshaǵan da joqpyz. Boıymyz jeńildep, oıymyz kókke áýelep, janymyz shattanyp erekshe kúı keshtik. Keler jaz taǵy da kelip, úńgir basynda oıǵa shomyp otyrsaq dep edik sonda.
Endi, mine, taǵy da jol kútip tur. Qońyr áýlıe úńgirinde qymbat zatymyzdy joǵaltqandaı, taǵy da Ramazan aǵamyzǵa qońyraý shalyp edik:
– E, qaryndasym-aı, bilip edim, qaıta oralatynyńdy. Úńgirdiń ekinshi qabatynda ne bar deımisiń?! Apyraı-á?! Qazandyq shuńqyrshaǵyna sýdy kim quıady deısiń be?! Apyr-aı, á, apyr-aı, á?! Ne kórmegen qazaq?! Qýǵyn-súrgin jyldarynyń san taraý qupııasy qazaqtyń kóz jasy ǵoı, qalqam, – dedi aǵamyz da kúńgir únmen kúbirlep.
Kúńgir-kúńgir. Aıtpaqshy, Baıanaýyl taýlarynda taǵy bir úńgir bar deıdi... Oǵan barý úshin aspaly kópir deı me, sol arqyly ótip, álgi ǵajaıyp úńgirge jetesiń. Birdi-ekili baıanaýyldyqtar bolmasa, ony da kóp eshkim bile qoımaıdy eken. Jumbaq. Kúńgir, kúńgir. Kıno túsirgish bizdiń jigitter de úńgirlerge bir úńilse deısiń. Daıyn ssenarıı, daıyn kórinister.
Árıne, bizdiń bul jazyp otyrǵanymyz úńgirler qupııasy. Al elimizdegi Otyrar, Qoılyq, Talǵar, Aqyrtas qalashyqtary jaıly sóz bólek. Sol sııaqty, Beǵazy, Esik, Berel qorymdarynda izdestirý jáne qaıta qalpyna keltirý jumystary júrgizilip jatqanyn bilemiz. Bul jumystar osy eskertkishterdi saqtaý, dala mýzeıleri retinde qorǵaý, kúzetiletin nysanǵa aınaldyrý úshin jasalýda. Ol Áziret Sultan, Esik, Berel, Merke-Jaısań, Tańbaly petroglıfteri tarıhı-mádenı qoryqtarynyń, Besshatyr, Boraldaı men Shilikti qorǵandarynyń jaı-kúıin jaqsartady jáne elimizdiń túkpir-túkpirinde ornalasqan kóptegen taý-tasqa salynǵan sýretterdi joıylýdan qutqarady dep úmittenemiz. Aıtarymyz, bizdiń Baıanaýylda da osyndaı jumystar legin kútip jatqan syrly dúnıeler kóp-aq. Bizdiń baǵa jetpes qazynalarymyz qorǵalýy tıis. О́zimizde bardy joǵaltqymyz kelmeıdi. Mysaly, óńirimizde 800-ge jýyq mádenı mura saqtaýly eken. Onyń teń jartysy memleket qorǵaýyna alynypty. Úsh nysan respýblıkalyq mańyzǵa ıe. Arheologııalyq eskertkishter de jeterlik. Dese de, úńgirlerge, obalarǵa da úńileıik. Úńgirlerimizdi kórýge, Qońyr áýlıe úńgirin tamashalaýǵa EKSPO-2017 halyqaralyq kórmesiniń qonaqtary da kelmekshi eken. Biz úshin Qońyr áýlıe úńgirin sheteldikterdiń kórip tańǵalýy, sýretke túsýi mańyzdy emes, bizge, qazaqqa keregi – álem nazary aýatyn úńgirlerimizdiń qadir-qasıetin, tarıhı-tanymdyq mańyzyn aldymen ózimiz baǵalaıyq.
Farıda BYQAI,
«Egemen Qazaqstan»
Pavlodar oblysy,
Baıanaýyl
