Mándi másele

Biz Allanyń pendege bergen aqyl-oı syıyna rahmet aıtýymyz kerek. Jer basyp, kóp qyzyq kórýiń naǵyz baqyt. Biz ben siz eki ómir baryn este ustaǵanymyz abzal. Biri – qysqa, aldamshy ómir, ekinshisi – o dúnıelik máńgi ómir. Osynaý dúnıede ómir súre júrip, ana dúnıeni esten shyǵarsaq, kinálimiz. Men erteń sol jaqqa baramyn-aý, qudiret aldynda jaýap beremin-aý dep sony da oılaý kerek. O dúnıe mundaǵydaı para berip qutylyp ketetin, áıtpese shetelge qashyp ketetin jer emes. Eshkim de jazadan qutyla almaıtyny haq. Bireý toıyp sekiredi, bireý tońyp sekiredi. Jalǵan dúnıeni jalpaǵynan basatyndar bir kúngi mansabyna máz. Al, joq-juqa jandar tek Alladan raqym kútedi. Bizdiń babalarymyz syılas bol, kórshi elmen, qabyrǵalas kórshińmen tatý bol dep úıretti. Myń dosym bar dep qýanasyń, al bir dushpanyńnyń ózi seniń kúlińdi kókke ushyra jazdaıdy», – depti Aron Rashıd. Surapyl soǵys jyldarynda Syr boıyna jer aýyp kelgenderge qushaq ashtyq. О́ziń toq otyryp, kórshiń ash otyrsa sen musylman emessiń degen Paıǵambar hadısterindegi sóz qandaı taýyp aıtylǵan. Bir oqıǵa esime oralyp tur. Ardager Erjigit Bozǵulov dúnıeden ótkende Cheshenstannan kelgen bir azamattyń kóz jasyna ıe bola almaı tógile jylaǵany esimnen ketpeıdi. Syrlas bolǵan, syılas bolǵan, kórshi otyrǵan cheshen jigitiniń kóz jasyn toqtatý múmkin bolmaǵanyna kýáger bolyp edik. Kýrgannyń ataqty hırýrgi I.Illızarov bir áńgimesinde 1943 jyly Qyzylorda qalasyndaǵy Bazarnaıa kóshesinde jalda turǵan qazaq azamatynyń qam­qor qushaǵyn jyr etip aıtqany bar. Shirkin, Qyzyl­or­danyń tátti qaýynynyń dámi aýyzdan ketpeıdi dep tebirendi. Ádette jaqsy kórshi – tóriń, ári qýatyń. Syr aqtarar bazaryń men ajaryń, oı bóliser alańyń, al jaman kórshi esik-terezesiz molań degen burynǵylar. Bir kún tirshilikte kórshińmen syılasqannyń aty azbaıdy, tony tozbaıdy. Búkil jaqsylyǵyńdy kórshi estıdi, toı-dýman jasasań kem-ketigińdi kórshińmen toltyrasyń. Esigin ashyp, jaqsy kórshi qýanyshyńdy árkez birge bólisedi. Meniń bir kórshim aǵash ustasy, ekinshi kórshim kólik jóndeýshi edi. Men bolsam qaǵaz ben qalam ustaǵan janmyn ǵoı. Baltanyń sabyn qataıtyp bershi dep barsam, qolymnan kelmeıdi dep ajyraıa qarady, ekinshi kórshime bir boltty bosatyp beresiń be, desem: – Maǵan ótkizip qoıǵanyń bar ma dep qarap tur. Esigin tars jaýyp ketip qaldym. Al, buǵan qalaı renjimessiń? Ekeýi de qateligin keıin sezdi me meni kórse teris aınalatyn boldy. * * * Bir azamat ul-qyzy erjetip, Almatyda jumysqa turdy. Sodan álgi azamat qonys aýdaryp, kóshetin boldy. «Shirkeıli» atty aýyldan vokzalǵa deıin egilip, kóz jasyn tógip otyrdy. Nege jyladyńyz, aǵa? – Eı, shyraǵym-aı, aýyldan amalsyzdan qonys aýdaryp baramyn. Týǵan jerim ystyq. Bárinen de kórshilerim bólek edi. Endi Almatydan ondaı kórshi tabylmaıdy ǵoı, – dep jasyn taǵy da tókti. Bizdiń de kóńilimiz bosady. El bolǵan soń ne bolmaıdy. Bir kórshi kórshisimen sottasyp júr, al eki kórshi bir-biriniń úıine kirmeıdi, kórse teris aınalady. Tirshilikte adamnyń bir-birinen artyldyra­tyny syılastyq, onyń ishinde, kórshimen syılastyqtyń orny bólek. Bir aǵaıyn qalada turýshy edi, úıimen dýaldas kórshisi boldy. Bir kúni álgi kisi kórshisimen dýaldas úıin ákteý úshin darbaza jaǵynan kirip, úıin ákteýge shyqty. Kórshisi dereý polısııa shaqyryp, meniń ruqsatymsyz dýalyn jóndedi dep álek-shálegin shyǵardy. Kórshisi túsinikteme jazyp, úıin jóndeýdi keıingi qaldyrdy. Taǵy bir mysal. Bir kórshi ekinshi bir kórshisinen qaryzǵa aqsha surap keldi. Bes myń teńge bere turshy dep ótindi. Kórshisi berdi. Birer aı álgi aqshasyn qaıtarmady. Sodan aqshasyn surap, kórshisiniń esigin qaqty. – Qaraǵym, qaryzǵa alǵan aqshańdy ber. Birer aı boldy ǵoı. Maǵan da qajet bop tur. Zeınetker ekenimdi bilesiń. Qol qysqa. – Soǵan kúniń qarap qaldy ma? – dep kórshi minez kórsetti. – О́ziń ońbaǵan ekensiń. Men, qaryz suraǵan soń berdim ǵoı. Oı, ońbaǵan! – dep kórshi esigin tars japty. Kórshi polısııaǵa shaǵymdandy. «Meni sókti, ońbaǵan» dedi. Sodan polısııa aqsha bergen azamatty sóktiń dep 800 teńge aıyppul saldy. Kórdińiz be, kórshi qaryz berip, aqyrynda aıyppul tólep otyr. Osy ádildik pe? Eki kórshi osylaısha syılastyqqa syzat túsirdi. * * * Qala irgesindegi qazirgi Mahambet aýylynda Ostaı deıtin aqsaqal boldy. Jylda qymyz muryndyqqa shaqyratyn. Shaqyratyndary aldymen kórshi-qolańy, quda-jekjat, kúıeý balalary. Báriniń basyn qosyp, bir-biriniń sál-pál renjisip qalǵandary bolsa tatýlastyryp, ajyrasqandardy qosatyn-dy jaryqtyq. Ostaı ata bir-birimizdi kúnde terezeden kórip otyraıyq dep kórshisi Nurseıit aqsaqalmen terezesin qaratyp, bir kósheden úı salǵany qandaı ónege deseńizshi?! * * * Kóp qabatty úıde toı-tomalaq, keleńsiz jaılardy ótkizý keıde qıynǵa soǵatyny aqıqat. Bir qadirmendi aǵamyz erterekte dúnıe saldy. Sodan kórshi-qolańnyń úıine kelýshilerge sháı berý rásimi bastalatyn boldy. Sonda ekinshi bir úıdiń áıeli «úıimdi búldiredi, jıhazym synady» dep úıin qulyptap, erli-zaıypty ekeýi ketip qalǵanyna qaıran qalǵanbyz. Ár adam pánı dúnıeden ótkende ol adamnyń qadir-qasıetin kórshisinen suraıdy degen bar. Kórshi aqysy degen jáne bar. Sondyqtan eń aldymen «kórshim táýir adam edi, peıishte nury shalqysyn» degen jaýap aıtylsa, ol adamnyń jatqan jeri jaıly bolatyn kórinedi. * * * Biz turatyn qalanyń Astana dańǵylymen kórshiles kelesi bir kóshede Orynbek О́tkelbaev degen azamat turdy. Alǵashynda olaı-bulaı kósheden ótkende bas ızep, amandasyp júrdik. Keıin tanysa kele baýyr bastyq. Sol Orekeń alpys jyldyǵyn Qyzylordadaǵy «Jiger» meıramhanasynda ótkizgende shaqyrdy. Toıdy dúrkirep ótkizdi. О́zi baıaǵy «Qarmaqshy» keńsharynyń turǵyny eken. El basqarǵan, quımaqulaq azamat bolatyn. Kitap pen basylymdardy kóp oqıtyn, aqyn-jazýshylardyń ómirinen áńgime qozǵaǵanda uıyp tyńdap qalatynbyz. Uly jazýshy Muhtar Áýezovtiń «Abaı» romanynan úzindi keltirip, aqyn Syrbaı, Muhtar Shahanov, Ázilhan Nurshaıyqov, Baýyrjan Momyshuly, Shámshi, Nurǵısa jaıynda áńgimeni tizbektegende shybyn yzyńy estilmeı qalýshy edi-aý?! Sol ardager Orynbek О́tkelbaev bıyl qas-qaǵym sátte bar-joǵy eki-úsh kún ishinde ajalǵa tap bolyp, pánı dúnıeden attanyp júre berdi. Búkil kórshi-qolań osy bir sátte qoǵadaı japyrylyp, qaıǵysyn bólisti, otbasyn sabyrǵa shaqyrdy. Azamattyń súıikti jary Gúlnári – kórshilerime rızamyn! – dep álsin-álsin jıi aıtýmen júr. * * * Biz de seksennen astyq. Adam bir-birine qonaq. Bolmashyǵa renjisip, tipti bir-biriniń ústinen aryz jazyp, maza bermeıtinderdiń talaıyn kórdik. Tuz-dámdes bola júrip, sýyt irgesin aýlaq salyp, orynsyz kıkiljińge boı uryp kórmesteı bolyp ketken meniń izbasarlarym áli qatarymyzda júr. Baıaǵy júrek jaralaǵany esinde joqtaı, kezdeskende dym bilmegendeı kúı keship júrgenine keıde ań-tań qalamyn.Sonymen, Siz kórshińiz­ben qalaısyz, aǵaıyn? Tatý-tátti kórshi­men syılasyp, ǵumyr keshken ol da bir úlken baılyq. Aqyn Ábdikárim Ahmetov bir óleńinde «Adamnyń kóńili shar aına, syndyryp alma abaıla, abaıla baýyrym, abaıla!» dep tebirenip edi-aý. Sol sııaqty búgingi áńgime kórshi jaıynda biraz áńgi­meniń basyn shalǵandaı boldym. Siz ne deısiz? * * * Memleket jáne qoǵam qaıratkeri О́mirbek Baıgeldi «Egemen Qazaq­stanǵa» bergen bir suhbatynda: «Men álemniń 65 elinde bolyppyn. Úıine bir adam kirmeıtin, bir kese sháı bermeıtin, dám tatqyzbaıtyn elder bar. Sonysymen qoımaı, bizge aqyl aıtady. Al, qazaq kelgen adamǵa jaıy­lyp tósek, ıilip jastyq bolyp, tórge shyǵarady» degeni bar. Mine, bul sózge bas ımeı kór. Bılik degen Allanyń pendege bergen synaǵy. Bastaǵy baq ta, baılyq ta synaq. Shymkenttik bir baıshykesh Sherhan Murtazany toıǵa shaqyryp, Tarazdan aldyrdy. Sheraǵa «toıda ne deısiz?» dedi otyrǵandar. Alla aýzyma ne salsa, sony aıtam – dedi Sheraǵanyń qabaǵy túıilip. Toı bastaldy. Sóıledi Sheraǵa: «Adamdyq pen nadandyq arpalysqan zamanda Alla senderdi nadandyqtan saqtasyn. Tektilik pen teksizdik teketiresken qoǵamda Táńir senderdi teksizdikten saqtasyn. –Aǵa, tamasha shyqty. Ǵajap boldy. Biz nege óstip aıta almaımyz, – dedi otyrǵandar. Sheraǵań myrs etip, murtynan kúlip: – Alla aýyz tań­damaıdy dep kim aıtty saǵan?» – dedi. Toı ıesi baıshykeshten – Shetelden kelgen eki ánshige qansha beresiz?–dep suradyq. 20 myń dollar. Almatydan aldyrǵan alty ánshige she? Alty myń dollar. Al, Sheraǵańa she? Nemene ol kisige de aqsha berý kerek pe? Shapan japtyq,– dep teris aınaldy baıshykesh. «Qudaıy kór­shi» maqalasynda jýrnalıster kóter­gen másele meni únsiz qaldyrma­dy. Oılandym. Oılarymdy qaǵazǵa túsirdim. Qaıyrbek MYRZAHMETULY yzylorda