Eki aqyn. Eki taǵdyr. Ortaq qasiret

Maǵjandy tuńǵysh tanýym 1986 jylǵy Jeltoqsan oqıǵasynan soń Qazaqstanda erekshe bir dúrbeleń bastaldy. Azattyqty ańsap alańǵa shyǵyp ustalyp qalǵan jastardyń bári aıaýsyz jazalanyp, azamattar qara tizimge iligip, jaýapqa tartylyp, qyzmetterinen alynyp, jumystarynan bosatylyp jatty. Bir kúni ákem úıge jumysynan kóńilsiz oraldy. Ásheıinde kózi kúlimdep, aqsha bulttaı jarqyrap júretin ákemniń júzi tunjyrap, qabaǵy túsip ketipti. Júreginde kóńil-kúıin qulazytqan bir túıtkildiń bar ekenin úıge kirgen bette sezdim. Inim Maǵjan oınap ketken, sheshem áli jumystan kele qoımaǵan edi. Ekeýmiz as bólmege kirip, únsiz otyryp sháıimizdi ishtik. Sút pisirim ýaqyttan soń kóńil-kúıiniń nege alǵarjaqtanyp turǵanyn sezdirgisi kelgendeı ákem ekeýmizge de unamaǵan únsizdikti ózi buzdy: – Oljastyń jaǵdaıy qıyn. Dinmuhamed Qonaev týraly fılm túsirgen soń, sonyń súıikti adamdarynyń biri bolǵansyń dep, árkim bir tıisip jatyr, – dedi kóńiliniń nelikten qulazyp qalǵanyn bildirip. – Oljas kim kóringenge jalynan ustata qoıar ma eken? – dedim men. – Jalǵyz ǵoı, – dedi ákem áńgimesin ári qaraı jalǵastyryp. – Muqaǵalı aıtpaqshy – uly aqyndardyń bári jalǵyz. Abaı, Maǵjan, Oljas, Muqaǵalı, Tólegen, Jumeken – bári-bári... – Maǵjan degen kim? – dedim, buryn-sońdy ádebıetten mundaı esimdi kezdestirmegen men ań-tań qalyp. – Amangeldi, seniń aqylyń bar ǵoı. Eshkimge aıtyp qoıma, Maǵjan Jumabaev degen qazaqtyń uly aqyny bolǵan. Ulym Maǵjannyń atyn sol aqynnyń esiminen enshilep qoıǵanmyn. Kezinde dosym Jarasqan Ábdirashevqa kóptegen lırıkalyq óleńderine bola «Maǵjannyń quıyrshyǵy» degen aıdar taǵylyp, onyń basyn daý-damaıdan ázer qutqaryp qalǵanbyz. Men sol kúni shyǵarmalaryn oqýǵa tyıym salynǵan aqyndardyń da bolatynyn ómirimde birinshi ret estip, tańǵaldym.... Ákem Alash arystary, qazaq ádebıetiniń som dińgekteri Ahmet, Mirjaqyp, Júsipbekterdiń, ásirese, poezııa patshasy – Maǵjan Jumabaev­tyń aqtalýyn ańsap kútti. Áskerde júrgen maǵan jazǵan sońǵy hatynda: «Bıylǵy jyldyń eń úlken jańalyǵy – Shákárim Qudaıberdıev degen úlken aqyn aqtaldy. Abaıdyń shákirti, Abaı aýylynda týǵan. Men Semeıdegi toıy­na baryp qaıttym. Aldaǵy úlken úmit – Maǵ­­jan Jumabaev, Ahmet Baıtursynov (tor­ǵaılyq, «Aqkól» sovhozynan shyqqan, otes mırovoı tıýrkologıı bolǵan), Júsipbek Aı­maýytov – dramatýrg, osy úsheýi aqtala ma de­gen úmittemiz. Pravıtelstvennaıa komıssııa qurylyp, máseleleri qaralyp jatyr», – degen qýanyshty habardy júregi jaryla jazdap jetkizgen edi. О́kinishke qaraı, ákem Maǵjannyń resmı túrde aqtalǵanyn kóre almaı ketti. Alaıda, ol úkimet qaýlysyn kútpeı-aq Maǵjan, Ahmet, Júsipbekter týraly «Olar halqyna qaıtyp oraldy» degen maqala jazyp, ony ózi jumys isteıtin «Parasat» jýrnalyna jarııalap jiberdi. О́LIMNIŃ BÁRI BIRDEI ME? Maǵjan men Keńshilik aqynnyń taǵdyry men ónerdegi minezinde uqsastyqtar men úndestikter jetip artylady. Keńshilik te óleń ólkesine Maǵjan sekildi salǵannan óz qoltańbasyn tanytyp kelgen aqyn. Maǵjannyń óleńderi qazaq halqynyń áıgili qamqorshysy, jazýshy Ǵalymjan Ibragımovti qatty tolǵantady. Áıgili jazýshy 1911 jyly shyqqan «Qazaq qyzy» romanynyń birinshi betine 16 jasar Maǵjannyń «Aıǵa» degen óleńiniń bir shýmaǵyn epıgraf etip keltiredi: «Keń dala kóresiń ǵoı mynaý jatqan, Jibekteı jasyl shópter betin japqan. Asqar taý, baldan tátti sýlary bar, Áne sol anam edi meni tapqan. Keńshilik Myrzabekov te qazaq poezııasyna qubylys bolyp keldi. Jazýshy Bolat Bodaýbaev 1971 jyly shyqqan kitabyna Keńshiliktiń 16 jasynda jazǵan bir óleńiniń segiz shýmaǵyn epıgraf etip alǵan edi. О́liara mezgil… on alty jasta edik biz, О́liara ótse órýge júrgen elikpiz. Sansyz tabandar sarsylǵan dúnıe, seni biz, Taýysa almaspyz, armansyz kezsek dedik biz. Jalǵyz da jarym jorytpaı jaıyq japanǵa, Tuıaǵy barlar týǵan soń tynysh jatar ma? Qyryq qubylyp Quralaı erteń ótken soń, Qulyndaı oınap shyǵamyz biz de saparǵa. Bul eki aqynnyń taǵdyryndaǵy uqsastyq. Al Maǵjan men Keńshiliktiń ónerdegi minezderinde de birin-biri tolyqtyratyn úndestikter mol. Sonyń biri óleńdegi minez. Maǵjan – aýyz­dyǵymen alysqan asaý aqyn. Ol kóktegi Táńir­den basqa eshkimdi moıyndamaıdy, dúnıe-jalǵanǵa asqaq qaraıdy. Arystanmyn, aıbatyma kim shydar? Jolbaryspyn, maǵan qarsy kim turar? Kókte – bult, jerde – jelmin gýlegen, Jer erkesi – jeldiń jónin kim surar? Maǵjan aqynnyń tabıǵatyndaǵy osy minezdi Keńshilikten de kóremiz. Dúnıe-saraıynyń keń ekenine kámil sengen onyń boıynda da jurttyń bári sekildi bolýǵa kóngisi kelmeıtin tarpańdyq bar. Tabanym talaı shoq basyp, Qyp-qyzyl otqa kúıdi erin. Tarpań em taǵdyr noqtasyn. Salǵyzbaı basqa súıredim. Keńshiliktiń jyr kestesindegi oıý-órnekterge nazar aýdaryńyz. Maǵjannyń ıntımdik lı­rıkasyndaǵy ólimdi moıyndaǵysy kelmeıtin tákáppar minez Keńshilik poezııasyna da tán. Eger de jyr shaıyry Maǵjan: Men ólmeımin, meniki de ólmeıdi, Nadan adam ólim joǵyn bilmeıdi. О́zim – patsha, ózim – qazy, ózim – bı, Qandaı essiz ne qyldyń dep tergeıdi, – dep jyrlasa, Keńshilik aqyn: О́limniń bári birdeı me? Jo-jo-joq, oǵan qarsymyn. Men ólsem erteń gúldeıdi Tamyrym men meniń talshyǵym – dep, tán ólgenmen, jan ólmeıtinin aıtyp, bul oıdy tolyqtyryp, odan ári tereńdete túsedi. Súıe beremin Eki aqynnyń mahabbat taqyrybyn jyrlaýynda da, áıel zatyna jan-tánimen ǵashyq bolatyn jastyqqa tán albyrt minezderinde de ǵajaıyp úndestik bar. Maǵjan da, Keńshilik te bul názik sezimdi enesin ańsaǵan qulyndaı sonshalyqty berilip, bar jan-tánimen shynaıy jyrlaıdy. Maǵjan áıelmen súıisken sátiniń bir mınýtyna dúnıeniń búkil malyn aıyrbastaǵysy kelmeı, ǵashyǵynyń baldaı tátti qushaǵynda tunshyǵyp ólgisi keledi. Áıel súıem, biraq emes sendershe, Men súıemin jan-denesin bergenshe, Jan-denesin birdeı alam, ýlaımyn, Qysyp súıem qushaǵymda ólgenshe. Keńshiliktegi mahabbat taqyrybyn jyrlaý­daǵy qysylyp-qymtyrylýdy bilmeıtin, biraq ádepsizdikke boı aldyrmaıtyn erkindik te – Maǵjan poezııasynan juqqan qasıet. Onyń súıegi qýrap qalǵansha áıel zatyn súıýden tanbaıtynyn jyrlap, mahabbatyna mańdaıyn súıep ólgendi qosh kóretini de sondyqtan. Keńshiliktiń mahabbat maıdanyndaǵy kúıge­lektigi de Maǵjannan aýmaıdy: … Sondyqtan súıem, sol úshin súıem sonsha kóp, Muńnan da rahat, ýdan da ýyz tamsa dep. Súıe almaı, nalyp bolǵanym da bar sonsha álek, Súıip te qalyp, kúıip te qaldym qansha ret. ORTAQ QASIRET Eki túrli zamanda ómir súrse de Maǵjan men Keńshiliktiń júrekterin janshyp, azap shekkizgen ortaq qasiret boldy. Ol – quldyq sana men otarshyldyqtyń buǵaýy. Maǵjannyń túbine jetken bir qaýym bar. Ol – quldyq sanadan aryla almaǵan qara tobyr. Maǵjan jurttyń bárin bir shybyqpen aıdap, bir ǵana jolmen júrgizgisi kelgen mysyqtileýles qara tobyrdyń aıtqanyna kóngisi kelmedi. О́ıtkeni, Maǵjan – eliniń azattyǵyn ańsap aıǵa atylǵan arystan. 1923 jyldan bastap shaıyrǵa qarsy shabýyl qatty údep, sharyqtaý shegine jetti. Proletar synshylary tarapynan oǵan qarsy júrgizilgen kúres te qatal boldy. Belgili jazýshy Júsipbek Aımaýytovtyń uly aqyndy aqtap alǵysy kelip jasaǵan baıandamasy da ash qasqyrdaı alaqtaǵan qara tobyrdyń ekpinin basa almady. Túısiksiz nadan qara tobyr qaı kezde kimdi tyńdap edi? Dál Maǵjandaı bolmasa da, Keńshilik aqynǵa da quldyq sanadan aryla almaǵan qara tobyrdyń kórsetken azaby men shekkizgen sheri shash etekten. Kózi tirisinde «Qyz», «Erte kelgen kúz», «Qara taqyr», «Qashardyń ólimi», «Japyraq» sekildi tolyp jatqan tórt qubylasy túgel óleńderin jarııa­lata almaǵan Keńshilik aqynnyń názik janyn nala kemirdi. Aqyndy rýhanı múgedek qylýdyń budan artyq qandaı amaly bar edi? «Búginderi azdy kópti tvorchestvolyq ómir­baıanymyzǵa kóz tastasaq, ádebıetke toqyraý kezeńinde kelgen sol kezdiń syzy men salqyny boıymyzdan endi-endi biline bastaǵandaı. Sol kezeńde talaı-talaı óleń, balla­dalarymnyń kezdeısoq baspa redak­torlarynyń qolymen óńdelip-jóndelip, qysqaryp-ustaryp shyq­qanyn aıtpaǵanda osydan jıyrma jyl buryn jazǵan kishigirim bir kitaptyq óleńderim jı­naqtan-jınaqqa enbeı, joly bolmaı keledi», – dep shynaıy poezııanyń ne ekenin túsinbeıtin qara tobyrdyń máńgúrttiginen qapalanǵan Keńshilik aqyn amaly taýsylyp, óleriniń aldynda aq qaǵazǵa muńyn shaqty. BOZ BIE Qazaqtyń moınyndaǵy otarshyldyqtyń qamyty Maǵjannyń soryn qaınatyp, júregin qan jylatty. Keńes ókimetiniń «jetistikterin» jyrlaýdyń ornyna aqyn táýelsizdik tańynyń atpaǵanyna qapalandy. «Muńdylarmen muń­dasyp, adassa el dep adasqan» Maǵjan aqyn­nyń jany qazaqtyń qamyn oılap yshqyna shyńǵyrdy. – Qandy jas jalaý kimdiki? – Kimniń uly qul bolsa, Tulymdysy tul bolsa, Qandy jas jalaý sonyki, Endeshe, qazaq seniki! Maǵjan poezııasynan sýsyndaǵan Keńshilik aqynda da otansúıgishtik rýhtyń aıbyny basym. Otanyn sheksiz súıetin aqyn otarshyldyqtyń zardabynan Qazaqstannyń kódeli oıy men jýsandy qyrynyń tý-talaqaıy shyǵyp, jyrtylyp tastalǵanyna qapalanyp, boz bıe bolyp bozdady. Naǵashy aýylymnyń arasy bizden bir-aq qyr, Qozy-laǵymyz qosylǵan shúıgin qyrat bul. Tyń kótergen jyl tóbeniń túbit kódesin Tarap áketti taraq tabandy traktor. Tyń ıgerý naýqanynyń qazaq dalasyna alyp kelgen qaıǵy-qasiretin jyrlaǵan aqyn «Boz bıe» balladasyn on segiz jyl boıy jarııalata almady. Bul týraly Keńshilik aqynnyń ómiriniń sońǵy sátinde jazylǵan esteliginde mynandaı joldar bar: «Men besikten belim jańa ǵana shyǵyp, ádebıetke áli tolyq kelip úlgermegen kezimde «Tyń jyrtqan jyl nemese boz bıe» degen dúnıe jazdym. Osy óleń­di on segiz jyl jarııalata almaı júrip-júrip 1985 jyly aqyn Iranbek Orazbaev «Jazýshy» baspasynda meniń jınaǵyma redaktor bolǵan kezde áreń shyǵardym. Al qazir tyńnyń ekologııasy týraly aıtyp jatyrmyz. Másele kóterip jatyrmyz. Shybyn janymyz shyrqyraýda. Al men, maqtanǵanym emes, sol problemany jıyr­ma jyl buryn, bala aqyn kezimde jazyppyn. Biraq, der kezinde bastyra almadym». Amangeldi KEŃShILIKULY