Tólemdik qatynastardy jańasha retteý
Shilde aıynyń sońynda Memleket basshysy «Tólemder jáne tólem júıeleri týraly» Zańǵa qol qoıdy, onyń negizgi mindetteriniń biri – tólem naryǵy úshin jańa quqyqtyq aıa qalyptastyrý, tólem qyzmetterin tutynýshylardyń quqyqtaryn qorǵaýdy kúsheıtý jáne tólemder men aqsha aýdarymdary salasyndaǵy bank praktıkasyn jetildirý.
Qujat kásibı qoǵamdastyqtyń elimizdiń tólem salasyn jetildirý máselelerindegi júıeli jumysyn qorytyndylaıdy. Onyń biregeıligi – zańdy ázirleý kezinde tólem naryǵyna qatysýshylardyń, onyń ishinde qarjylyq qyzmetterdi tutynýshylardyń praktıkasy taldanyp, pikirleriniń eskerilýinde. Jańa zań qandaı mańyzdy ózgeristerdi kózdeıdi, tutynýshylarǵa ne beredi jáne tutastaı alǵanda elimizdiń tólem júıesi qalaı damýda? Bul suraqtardy Ulttyq Bank tóraǵasynyń orynbasary Ǵalymjan PIRMATOVQA qoısaq.
– Ǵalymjan Oljauly, zań jobasyn talqylaý kezinde kóptegen pikirler, usynystar boldy. Nátıjesinde qandaı mańyzdy usynystar qujatqa endi, kúndelikti praktıkaǵa onyń áseri qandaı jáne sizdiń pikirińizshe, naryq pen halyqtyń kútýleri aqtaldy ma?
– Rasynda da qujat tólem qatynastarynyń barlyq qatysýshylary – bankterdiń, basqa da mańyzdy qatysýshylardyń, sarapshylardyń da, retteýshiniń de jan-jaqty saralaýdan ótken pikirleri, eskertýleri men usynystary eskerile otyryp, pysyqtaldy. Zańdy ázirleý kezinde basqa elderdiń oń tájirıbesi jáne Qazaqstannyń tólem júıesiniń jumysyna jasaǵan baǵalaý qorytyndysy boıynsha halyqaralyq qarjy uıymdarynyń usynymdary zerdelendi. Aıta keteri, bul másele tek bizdi ǵana tolǵandyrmaıdy: osy saladaǵy arnaıy zańnamalyq aktiler EO elderinde, Sıngapýrda, Anglııada jáne RF-da qabyldanǵan.
Zań tólem júıeleri men operatorlarynyń jumysyn reglamentteý; tólem naryǵyn keshendi retteý; bank praktıkasyn jetildirý; tólem naryǵynyń ashyqtyǵyn jáne turaqtylyǵyn arttyrý sııaqty mindetterdi sheshýge baǵyttalǵan. Ol, birinshi kezekte, elimizde jumys isteıtin jeke banktik emes tólem uıymdarynyń qyzmetin memlekettik baqylaýdyń arqasynda tólem qyzmetterin tutynýshylardyń quqyqtaryn qorǵaýdy qamtamasyz etedi.
Bul rette burynǵy «Aqsha tólemi men aýdarymy týraly» 1998 jyly qabyldanǵan Zań tólem qatynastaryn damytýda mańyzdy ról atqarǵanyn atap ótemin.
Ol TMD-daǵy aldyńǵy qatarly zańdardyń biri boldy. Biraq ol negizinen bank pen klıent arasyndaǵy qatynastardy ǵana qamtyp, tólemder men aqsha aýdarymdaryn júzege asyrý tártibin aıqyndady. Tólem júıelerin qurý men onyń jumysynyń, sondaı-aq tólem naryǵyn retteý máseleleri reglamenttelmedi.
Búgingi kúni aqparattyq-kommýnıkasııalyq tehnologııalar belsendi damyp, kúndelikti ómirimizge enýde, tıisti quqyqtyq orta qalyptastyrýdy talap etetin ınnovasııalyq bıznes-sheshimder, jańa tólem quraldary, oıynshylar men júıeler paıda bolýda, osy salaǵa tıesili halyqaralyq standarttar jetildirilýde. Osynyń barlyǵyn negizge ala otyryp tólem qyzmetteri men júıeleri naryǵynda naqty quqyqtyq aıany qurý úshin jańa zań ázirlengen bolatyn.
Tólem júıeleri salasyndaǵy jańalyqtardyń biri – qujat halyqaralyq standarttardy eskere otyryp, tólem júıelerin júıelik mańyzy bar, mańyzdy, ózge júıeler dep jikteýdi engizedi. Bul tólem júıelerine Ulttyq Banktiń tıimdi qadaǵalaýdy júrgizýi úshin qajet. Tutastaı alǵanda, retteýshiniń ókilettikteri naqtylanǵanyn atap ótýge bolady.
Álemdik praktıkada júıelik mańyzy bar tólem júıelerine jumysyndaǵy irkilisteri eldiń qarjylyq júıesiniń turaqtylyǵyna áser etýi múmkin júıelerdi jatqyzady. Bizde mundaı júıege Bankaralyq aqsha aýdarý júıesin jatqyzýǵa bolady. Júıelik mańyzy bar tólem júıesi jumysynyń qarjy naryǵy úshin mańyzynyń bar ekenin eskere otyryp, retteýshi onyń jumysyna turaqty monıtorıngti júzege asyrýy tıis.
Mańyzdy tólem júıesi qataryna, mysal retinde, bankter men olardyń klıentteri tólemderiniń aıtarlyqtaı kólemine qyzmet kórsetetin bankaralyq klırıng júıesin jatqyzýǵa bolady. Bul tólem júıeleriniń qyzmetinde qandaıda bir irkilis bolǵan jaǵdaıda bul teris áleýmettik-ekonomıkalyq saldarlarǵa ákelýi múmkin. Sondyqtan júıelik mańyzy bar jáne mańyzdy tólem júıeleriniń úzdiksiz jáne tıimdi jumys rejimin qamtamasyz etý úshin olardyń operatorlaryna jáne táýekelderdi basqarý júıesine qoıylatyn negizgi talaptar aıqyndalady.
О́zge tólem júıeleri Ulttyq Bankke eseptilik beredi jáne olarǵa qatysty «qatań» baqylaýdy júzege asyrý kózdelmeıdi.
Taǵy bir jańalyq retinde tólem júıeleri jumysynyń habarlama rejimin engizýdi atap kórsetýge bolady. El aýmaǵynda otandyq júıeni qurǵan kezde nemese jańa sheteldik tólem júıesi jumys jasaýǵa sheshim qabyldaǵanda onyń operatory bul jaıynda Ulttyq Bankti habardar etýi tıis. Barlyq tólem júıeleri tizilimge engiziledi jáne retteýshiniń resmı saıtynda jarııalanady. Ulttyq Bank tólem júıeleri operatorlarynyń zańda belgilengen talaptardy saqtaýyn baǵalaýdy jáne qadaǵalaýdy júrgizetin bolady.
– Zańda «tólem qyzmetterin berýshi» termıni paıda boldy. Tólem qyzmetterin berýshi mártebesin kim alady, ol tirkeýden ótýi tıis pe?
– Tólem qyzmetin berýshi – jalpy alynǵan uǵym. Oǵan tólem naryǵynyń tólemder men aqsha aýdarymdary boıynsha qyzmet kórsetetin barlyq sýbektileri jatqyzylǵan. Retteý maqsatynda Zańnyń mańyzdy fýnksııasy tólem qyzmetterin berýshilerdiń mynadaı sanattaryn aıqyndaý bolyp tabylady: bankter; bank operasııalarynyń jekelegen túrlerin júzege asyratyn uıymdar; poshtalyq aqsha aýdarymdaryn júzege asyratyn poshta operatorlary; tólem uıymdary; tólem agentteri men qosalqy agentteri jáne olar kórsetetin tólem qyzmetteriniń túrleri.
Bul jaǵdaıda tólem uıymy, banktiń tólem agentteri men qosalqy agentteri naryqtyń jańa sýbektileri bolyp tabylady. Tólem uıymdaryna, mysaly, elektrondyq aqsha júıeleriniń nemese mezettik aqy tóleý júıeleriniń operatorlary, prosessıngtik kompanııalar, mobıldi jáne basqa da elektrondyq tólemderdi óńdeý jónindegi operatorlar jatatyn bolady.
Olardyń qyzmetin retteý úshin Ulttyq Bankte eseptik tirkeý rásimi kózdeledi. Eger zań qabyldanǵanǵa deıin Ulttyq Bankte osyndaı kompanııalardyń sany, kórsetetin qyzmetterdiń túrleri, halyqtyń shaǵymy týraly resmı aqparat bolmasa, endi zań retteýshige osy atalǵan uıymdardan tıisti statıstıkalyq eseptilik jınaqtaýǵa ókilettik beredi. Ulttyq Bank, sondaı-aq, halyqqa tólem qyzmetterin kórsetýge quqyly tólem uıymdarynyń tizilimin júrgizetin bolady, ol tizilim retteýshiniń resmı saıtynda ornalastyrylady.
Bankpen agenttik shart jasasqan kez kelgen zańdy tulǵa tólem agenti bola alady. Qosalqy agent – bul olar tólem agentimen shart jasasqan zańdy tulǵa, jeke kásipker. Osy sanattardyń engizilýi bankterge ózderiniń qyzmet kórsetý jelilerin keńeıtýge múmkindik beredi, bul halyqqa, ásirese aýyldyq jerlerde tólem qyzmetterin neǵurlym qoljetimdi etedi. Bank óz agentteriniń tizilimin júrgizedi jáne klıentteriniń aldynda ortaq jaýapkershilik atqarady.
Tólem qyzmetterin berýshilerdiń ár sanaty úshin ruqsat etilgen tólem qyzmetteriniń túrleri aıqyndalyp otyr. Bankter tólem qyzmetteriniń barlyq túrlerin kórsete alady. Bank operasııalarynyń jekelegen túrlerin júzege asyratyn uıymdar («Qazpochta» AQ-tan basqa) bank shottaryn ashýdy jáne júrgizýdi, sondaı-aq tólem kartochkalary men elektrondyq aqsha shyǵarýdy qospaǵanda, barlyq tólem qyzmetterin kórsete alady.
QR UB eseptik tirkeýden ótken tólem uıymdary halyqtan tólemder úshin bank shotyn paıdalanýsyz qolma-qol aqshany qabyldaý boıynsha, sondaı-aq elektrondyq aqshany jáne tólem kartochkalaryn taratý boıynsha, klıentter elektrondyq nysanda bastama jasaǵan jáne elektrondyq aqsha qoldana otyryp jasaǵan tólemderdi óńdeý boıynsha qyzmetti usyna alady.
Tólem agentteri men qosalqy agentter qolma-qol aqshany bank shotyna esepke alý úshin nemese bank shotyn paıdalanýsyz jasalatyn tólemderdi qabyldaı alady, sondaı-aq EDB men Qazpochta shyǵarǵan elektrondyq aqsha men tólem kartochkalaryn taratý boıynsha qyzmetti usyna alady.
Zańdy qoldanysqa engizgennen keıin atalǵan sanattarǵa jatatyn tólem qyzmetterin berýshilerge óz qyzmetterin zańnyń talaptaryna sáıkes keltirý úshin 6 aı beriledi. Olardyń eseptik tirkeýden ótýi nemese EDB-men nemese tólem uıymdarymen tıisti sharttardy jasasýy qajet bolady. Osylaısha, tólem naryǵynda tólem qyzmetterin kórsetý boıynsha qyzmetti júzege asyratyn banktik emes sýbektilerge qatysty memlekettik retteý rejimi engiziledi.
– Zań, negizgi retteý erejelerimen qosa áleýmettik baǵytymen de erekshelenedi. Bul jerde qandaı jańalyqtar bar?
– Halyq úshin mańyzdy bolatyn negizgi jaqsy jaqtaryn atap óteıin. Birinshiden, tólem júıesindegi úrdisterdi jedeldetý jóninde aıtýǵa bolady. Zańnamalyq turǵydan bankterdiń tólemderdi júrgizý merzimi eń kóp 4 kúnnen 2 kúnge deıin, al 2017 jyldyń ortasynda tólemderdi oryndaý kúnbe-kún qysqartylady.
Ekinshiden, bank qyzmetteriniń ashyqtyǵy artady. Endi bankter men tólem qyzmetterin basqa da berýshiler sharttyń talaptaryn jáne el ishindegi tólemder boıynsha óz tarıfterin ulǵaıtý jaǵyna qaraı birjaqty tártipte ózgerte almaıdy. Olar tólem operasııasy jasalǵanǵa deıin klıentti komıssııa mólsherimen tanystyrýǵa da mindettenedi. Biz budan buryn da atap ketkenimizdeı, halyq tólem operasııalaryn júrgizý úshin bank agentteriniń qyzmetterin paıdalana alatyn bolady jáne de ol óz kezeginde tólem qyzmetteriniń qoljetimdiligin edáýir arttyrýǵa septigin tıgizbek. Zańnyń qabyldanýynyń arqasynda adamdardyń áleýmettik jaǵynan qorǵalýy artady: járdemaqylar, áleýmettik, turǵyn úı tólemderi úshinshi tulǵalardyń óndirip alýynan qorǵalady. Bilim berý jınaqtaý depozıtindegi aqshadan, sondaı-aq notarıýs depozıtiniń talaptarymen engizilgen aqshadan óndirip alýǵa jol berilmeıdi. Bul shottarǵa ınkassalyq ókim jáne tólem tapsyrmalary qoıylmaıtyn bolady.
Azamattar banktik emes tólem uıymdarynyń qyzmetin paıdalanǵan kezde de olardyń quqyqtary qorǵalady. Olardyń qyzmeti rettelmek (QR UB eseptik tirkelý) jáne olar týraly aqparat qoljetimdi bolmaq. Osylaısha, halyqqa tólem uıymdarynyń tizimi týraly habarlanady jáne adamdar tekserilgen kompanııalardyń qyzmetin paıdalana alady, bul olardyń quqyqtaryn qorǵaýdy arttyrady.
– Zańnyń qabyldanýymen bankterdiń kúndelikti praktıkasynda qandaı ózgerister bolady?
– Klıenttermen júrgiziletin jumysqa jáne tólemderdi óńdeý merzimin qysqartýǵa qatysty normalarmen qosa, praktıkany jaqsartatyn mynadaı jaıttar kózdelýde:
zańda «elektrondyq tólem quraly» uǵymy engiziledi. Áńgime aqparatty saqtaıtyn jáne tólem jasaǵan kezde ıesin sáıkestendirýge múmkindik beretin kez kelgen elektrondyq tasymaldaǵysh jaıynda bolyp otyr. Osy ýaqytqa deıin tólem kartochkasy tólem aqparatynyń jalǵyz tasymaldaǵyshy boldy. Al qazirgi kezde chıp, SIM-karta, kompıýter, planshet, smartfon, saǵat jáne ózge de elektrondyq qurylǵylar tólemdi bastama jasaýǵa múmkindik beretin qural retinde qoldanyla alýda.
Alýshynyń paıdasyna júıeli tólemder men aqsha aýdarymdaryn júzege asyrý úshin paıdalanylatyn jańa qural – turaqty jumys isteıtin tapsyrma engiziledi. Mysaly, saqtandyrý kompanııasyna avtomatty túrde júıeli tólemder júrgizý, mobıldi telefonnyń shotyn tolyqtyrý, aı saıyn depozıtter boıynsha syıaqyny aýdarýdy retteýge bolady jáne t.s.s.
Halyqaralyq tájirıbeni baǵdarǵa ala otyryp tikeleı esepten shyǵarýdy (debetti) qoldaný tártibi túrlendirildi, sondaı-aq bank shotynyń tikeleı debeti uǵymy qaıta qarastyryldy. Tikeleı debet óziniń jańa nusqasynda tólem tapsyrmasyn emes, aqsha alýshynyń aqsha jóneltýshiniń shotyna usynatyn talaptaryn qoldanýdy kózdeıdi. Aqsha jóneltýshiniń óz bankine aqsha alýshynyń tólem tapsyrmasyn oryndaýǵa aldyn ala bergen kelisimi ony qoldanýdyń sharty bolyp tabylady. Bank klıentten merzimi ótken bereshegin óndirip alýy úshin de tikeleı debetti qoldanýǵa jol beriledi. Bul úshin banktik qaryz shartynda klıenttiń tıisti kelisimi bolýǵa tıis. Osylaısha, tikeleı debetteý quraly arqyly, mysaly kredıtti, kommýnaldyq jáne basqa aı saıynǵy qyzmetter úshin aqyny tólem merzimin ótkizip almaı tóleýdi tıimdi retteýge bolady.
– Qazaqstanda tólem salasy búgin qalaı damýda?
– Eldiń tólem naryǵy turaqty damýymen, básekelestikpen jáne halyq pen sharýashylyq júrgizýshi sýbektiler úshin jańa qyzmetterdiń ósýimen erekshelenedi. Ol sandyq tehnologııalarmen qatar damyp kele jatyr jáne ony birqatar segmentter kórsetip otyr. Olardyń bireýi – qarjy sektorynyń, aqsha-kredıt saıasatynyń operasııalary úshin qajetti iri jáne shuǵyl jasalatyn tólemder júıesi. Kelesi bir segment – halyqqa arnalǵan bólshek tólemder júıeleri, ol kartochkalyq, aqsha aýdarymdary, elektrondyq aqsha, mobıldi tólemder, mezettik aqy tóleý termınaldary jáne taǵy da basqa tólem mehanızmderin qamtıtyn qyzmet túrleri. Árbir segmenttiń óz nysanaly aýdıtorııasy jáne fýnksıonaldy maqsaty bar.
Qazaqstanda iri tólemderdiń ulttyq júıesi Bankaralyq aqsha aýdarý júıesi dep atalady, ol qarjy sektorynyń jáne sharýashylyq júrgizýshi sýbektilerdiń basymdyǵy joǵary jáne merzimdi qolma-qol aqshasyz esep aıyrysýlarǵa arnalǵan. Onyń operatory – Ulttyq Bank, al júıeniń tehnıkalyq jumys isteýin onyń enshiles uıymy – Qazaqstan bankaralyq esep aıyrysý ortalyǵy qamtamasyz etedi.
Aqsha aýdarymdary júıelerin qazaqstandyqtar negizinen shetelge jyldam aýdarymdar úshin paıdalanady. Naryqta Western Union, «Zolotaıa Korona», Money Gram, Unistream, Faster, Contact júıeleri jáne basqalary jumys isteıdi. Qyzmetterdi osy júıelermen shart jasasqan Qazaqstan bankteri usynady.
Bólshek tólem júıeleriniń ishinde halyqtyń arasynda tólem kartochkalary barynsha tanymal. 2016 jylǵy 1 maýsymdaǵy jaǵdaı boıynsha 15,6 mln. tólem kartochkasy shyǵaryldy, halyqaralyq kartochkalyq tólem júıeleri – Visa, MasterCard, American Express, UnionPayInternational qytaılyq júıesi keńinen usynylǵan. Tólem kartochkalaryn halyq qolma-qol aqshasyz tólemder, sol sııaqty qolma-qol aqshany alý úshin de paıdalanady. Bul rette sońǵy jyldary qolma-qol emes tólemderdiń ósý qarqyny qolma-qol aqshany alý operasııalarynyń ósý qarqyndarynan asyp túsedi.
– Kartochkalar boıynsha tólemderdiń aıtarlyqtaı ósýi nemen baılanysty? Osydan biraz ǵana ýaqyt buryn adamdar kartochka arqyly esep aıyrysýdan góri aqshany termınaldardan alýǵa basymdyq berip edi ǵoı?
– Bul birqatar faktorlarǵa baılanysty. Birinshiden, naryq ınfraqurylymynyń jalpy damýy – bankomattardyń jumysy aıtarlyqtaı keńeıip, satý núktelerindegi POS-termınaldar sanynyń ulǵaıýymen baılanysty. Búginde bankomat qolma-qol aqshany berýge arnalǵan qarapaıym apparat qana emes, ózinen-ózi qyzmet kórsetetin ámbebap termınalǵa aınaldy, ıaǵnı onyń kómegimen tólem operasııalarynyń birneshe túrlerin júrgizýge bolady. Naryqta baǵasy qymbat emes POS-termınaldardyń paıda bolýy tólem kartochkalaryna aıtarlyqtaı shyǵynsyz qyzmet kórsetý jelisin keńeıtýge múmkindik berdi. Sondaı-aq, adammen tikeleı baılanys jasamaı júrgiziletin tólem kartochkalary keń suranysqa ıe bolýda, olardyń kómegimen saýsaqtyń ushyn ǵana tıgizip, máselen metroda, qoǵamdyq tamaqtaný oryndarynda, janar-jaǵarmaı stansalarynda esep aıyrysýǵa bolady.
Bankter qashyqtan qyzmet kórsetý túrlerin – Internet-bankıng, mobıldi bankıngti belsendi túrde damytýda. Úıden shyqpastan, barlyq qajetti servısterge tólemderdi tóleýge bolady. Bul rette, qashyqtan qyzmet kórsetý úshin komıssııa, ádette, bank bólimshelerindegi komıssııadan áldeqaıda tómen. Keıbir jaǵdaılarda bankter atalǵan qyzmetterdi nóldik tarıftermen kórsetedi. Bul sıfrlyq bankıngti damytý bankke ofısti, qyzmetkerlerdi qamtý shyǵystaryn qysqartýǵa jáne halyqqa arnalǵan qyzmetterdiń qoljetimdiligin arttyrýǵa múmkindik beredi. Osylaısha, bankterdiń qolaıly ári qaýipsiz servısteriniń ósýimen ınternet- jáne mobıldik bankıngti paıdalanýshylardyń sany da ulǵaıý ústinde.
– Elektrondyq aqshany jappaı qoldaný úrdiske aınaldy ma?
– Qazirgi tańda naryqta 10-ǵa jýyq júıe bar. Olardyń ishinde, máselen – Wooppay, Visa Qiwi Wallet, E-KZT. Elektrondyq aqshany ekinshi deńgeıdegi bankter shyǵarady. Túrli kompanııalardyń qyzmetteri úshin mezettik tólem júrgiziletin elektrondyq termınaldar arqyly halyqtan qolma-qol aqsha qabyldaý boıynsha operatorlardyń qyzmetiniń alatyn orny erekshe. Servıstiń yńǵaılyǵy – tólem sanaýly sekýndtyń ishinde júrgiziledi. Turǵyndardyń mundaı termınaldar arqyly júrgizetin operasııalarynyń basym bóligi – uıaly baılanys, kábildik televızııa qyzmetin jáne kommýnaldyq tólemderdiń aqysyn tóleý. Qyzmetter aıasy da keńeıýde, qazirgi ýaqytta ushaqqa nemese poıyzǵa elektrondyq bılet satyp alý, túrli qyzmet berýshilerdiń taýarlary men qyzmetterin satyp alý sııaqty qyzmetter qoljetimdi boldy. Eger osy kúnge deıin mezettik tólemder termınaldarynyń salasy tek azamattyq zańnamamen rettelip jáne tólemder men aqsha aýdarymdary salasyndaǵy quqyqtyq aıaǵa kirmese, jańa zańnyń qabyldanýymen bul mindet óz sheshimin tappaq.
Eger turǵyn úı jalǵyz bolsa
Ekinshi deńgeıdegi bankterge, QR Ulttyq Bankine, gazet redaksııasyna Ipotekalyq qaryzdardy qaıta qarjylandyrý baǵdarlamasyna qatysýǵa qatysty suraqtar qoıylǵan hattardyń túsýi jalǵasýda. Ulttyq Banktiń mamandary neǵurlym jıi qoıylatyn suraqtarǵa jaýaptar daıyndady.
«Eger kredıt qarajaty esebinen Qazaqstan Respýblıkasynan tys jerde turǵyn úı satyp alynǵan jaǵdaıda, qaryzdy qaıta qarjylandyrýǵa bola ma?»
– Baǵdarlamaǵa sáıkes qaıta qarjylandyrýǵa turǵyn úı nemese jer telimi túrindegi kepilmen qamtamasyz etilgen ıpotekalyq turǵyn úı qaryzdary/ıpotekalyq qaryzdar qaıta qarjylandyrýǵa jatady. Bul rette turǵyn úı nemese jer telimi qaryz alýshy jáne onyń jubaıy (zaıyby) úshin Qazaqstan Respýblıkasynyń aýmaǵynda 2015 jylǵy 1 qańtardaǵy jaǵdaı boıynsha jalǵyz turǵyn úı nemese jer telimi bolýy tıis. Osylaısha, Baǵdarlama sheginde elden tys jerde esebinen turǵyn úı nemese jer telimi satyp alynǵan qaryz qaıta qarjylandyrýǵa jatpaıdy.
«Qaryz alýshy, onyń jubaıy (zaıyby) jáne otbasynyń músheleri (balalary) qaryzdy qamtamasyz etetin turǵyn úıdiń menshik ıeleri bolyp tabylady. Bul rette balalarynyń birinde (nemese bárinde) osy qaryz boıynsha kepil bolmaıtyn qosymsha menshik turǵyn úı (jer telimi) bar. Bul jaǵdaıda qaryz qaıta qarjylandyryla ma?»
– Baǵdarlamanyń talaptar boıynsha qaryzdy qamtamasyz etetin turǵyn úı (jer telimi) qaryz alýshy jáne onyń jubaıy (zaıyby), jáne/nemese kepil berýshi jáne onyń jubaıy (zaıyby) úshin 2015 jylǵy 1 qańtardaǵy jaǵdaı boıynsha Qazaqstan Respýblıkasynyń aýmaǵyndaǵy jalǵyz turǵyn úı bolýy tıis. Atalǵan talap kórsetilgen adamdardyń jyljymaıtyn múlkine qoldanylmaıdy.
«Halyqtyń áleýmettik osal toptaryna (HÁOT) kim jatady? Mysaly, eger bul orta jalpy bilim berý, joǵary jáne orta kásibı oqý mekemelerinde oqytýdyń kúndizgi bóliminde oqıtyn balalary bar tolyq emes otbasy bolsa?»
– «Turǵyn úı qatynastary týraly» Qazaqstan Respýblıkasy Zańynyń 68-babynyń 9) tarmaqshasyna sáıkes HÁOT-qa mynalar da jatady:
- tolyq emes otbasylar, onyń ishinde balalardy (balany) ata-ananyń bireýi (onyń ishinde ajyrasqan, jesir) tárbıelep jatqan otbasylar.
- kóp balaly otbasylar, onyń ishinde tórt jáne odan da kóp kámelettik jasqa tolmaǵan balalarmen birge turatyn (ýaqytsha joqtaryn qosa alǵanda) balalary bar otbasylar.
Bul rette «Neke (erli-zaıyptylyq) jáne otbasy týraly» Qazaqstan Respýblıkasy Kodeksiniń 1-babynda bala (balalar) – on segiz jasqa (kámeletke) tolmaǵan adam ekendigi aıqyndalǵan belgilengen.
О́z kezeginde Qazaqstan Respýblıkasynyń Densaýlyq saqtaý jáne áleýmettik damý mınıstrliginiń 2015 jylǵy 5 mamyrdaǵy № 14-2-20/8887 túsindirmesine sáıkes tórt jáne odan da kóp kámelettik jasqa tolmaǵan balalarmen birge turatyn otbasylar kóp balaly otbasylarǵa jatady. Onyń ishinde orta jalpy bilim berý, joǵary jáne orta kásibı oqý mekemelerinde oqytýdyń kúndizgi bóliminde oqıtyn balalarmen, balalar oqý mekemelerin aıaqtaǵan ýaqytqa deıin olar kámelettik jasqa jetkennen keıin. Biraq keminde 23 jasqa jetkenge deıin.
Baǵdarlamanyń áleýmettik baǵytyn eskere otyryp, uqsastyǵy boıynsha kóp balaly otbasyn orta jalpy bilim berý, joǵary jáne orta kásibı oqý mekemelerinde oqytýdyń kúndizgi bóliminde oqıtyn balalary bar tolyq emes otbasylardy balalar oqý mekemelerin aıaqtaǵan ýaqytqa deıin olar kámelettik jasqa jetkennen keıin HÁOT-qa jatqyzý múmkin dep sanaımyz. Sondaı-aq 23 jastan aspaıtyn jasqa jetkenge deıin.
«Buryn muragerge qaıta resimdelgen qaryzdy qaıta qarjylandyrý qalaı júrgiziledi?»
– Qaryz alýshyǵa 2004 jylǵy 1 qańtar – 2009 jylǵy 31 jeltoqsan aralyǵynda berilgen jáne qaryz alýshy qaıtys bolǵannan keıin muragerlerine qaıta resimdelgen qaryz qaıta qarjylandyrýǵa jatady. Bul rette murager (muragerler) qabyldaǵan, qaryzdy qamtamasyz etýge usynylǵan turǵyn úı nemese jer telimi Baǵdarlamaǵa sáıkes murager (muragerler) jáne onyń (olardyń) jubaıy (zaıyby) úshin jalǵyz bolýǵa tıis.
Komıssııa árbir adamdy tyńdaýǵa daıyn
Ekinshi deńgeıdegi bankter ıpotekalyq turǵyn úı qaryzdaryn/ıpotekalyq qaryzdardy qaıta qarjylandyrý baǵdarlamasyn iske asyrýdy jalǵastyryp otyr. 2016 jylǵy 15 shildedegi jaǵdaı boıynsha bankter baǵdarlama sheńberinde qaryzdardy qaıta qarjylandyrý úshin 21 myńnan astam ótinim qabyldady. Onyń ishinde 16 myńnan astam ótinim boıynsha qaıta qarjylandyrý týraly oń sheshim qabyldandy. 14 147 ótinim boıynsha qaryzdar qaıta qarjylandyryldy.
Baǵdarlamany iske asyrýdyń ashyqtyǵyn qamtamasyz etý úshin oblystyq ákimdikterde, Astana q. ákimdiginde, Ulttyq Banktiń Almaty oblystyq jáne Almaty qalalyq fılıaldarynda quramyna Ulttyq Banktiń, quqyq qorǵaý organdarynyń jáne ıpotekalyq qaryz alýshylardyń múddesin bildiretin qoǵamdyq uıymdardyń ókilderi engizile otyryp komıssııalar quryldy.
Osyǵan baılanysty baǵdarlama sheginde bankten qaryzdy qaıta qarjylandyrýdan bas tartý alǵan jaǵdaıda, qaryz alýshylar komıssııalarǵa myna mekenjaılar boıynsha ótinish berýlerine bolady:
l Almaty q., Panfılov k-si, 98. Baılanys telefondary: 8(7272) 443-678, 443-670, 443-679, faks 443-621;
l Astana q., Beıbitshilik k-si, 11. Baılanys telefony: 8(7172) 55 -64-48;
lAlmaty oblysy, Taldyqorǵan q., Tólebaev k-si, 58/64. Baılanys telefony: 8(7282) 24-00-55;
l Aqmola oblysy, Kókshetaý q., Áýezov k-si, 214. Baılanys telefony: 8(7162) 2507-25;
l Aqtóbe oblysy, Aqtóbe q., Ábilqaıyr han dańǵyly, 40. Baılanys telefondary: 8(7132) 56-04-52, 54-15-91, 56-36-58;
l Atyraý oblysy, Atyraý q., Áıteke bı k-si, 77. Baılanys telefony: 8(7122) 27-09-32;
l Shyǵys Qazaqstan oblysy, О́skemen q., M.Gorkıı k-si, 40, Baılanys telefony: 8 (7232)26-44-95;
l Jambyl oblysy, Taraz q., Abaı k-si, 125. Baılanys telefony: 8 (7262) 43-08-05;
l Batys Qazaqstan oblysy, Oral q., Dostyq-Drýjba dańǵyly, 179. Baılanys telefony: 8 (7112) 512772;
l Qyzylorda oblysy, Qyzylorda q., S.Beıbarys k-si, №1 qurylys. Baılanys telefondary: 8(7242) 60-54-21,60-54-23, 60-54-32;
l Qaraǵandy oblysy, Qaraǵandy q., Álıhanov k-si, 13, 123-ofıs. Baılanys telefony: 8 (7212) 41-14-86;
l Qostanaı oblysy, Qostanaı q., Ál-Farabı dańǵyly, 65, 606-kabınet. Baılanys telefondary: 8(7142) 575-416, 575-412, faks 575-411,
l Mańǵystaý oblysy, Aqtaý q., 14-sh/aýd., Mańǵystaý oblysynyń ákimdigi. Baılanys telefony: 8(7292) 43-49-35;
l Pavlodar oblysy, Pavlodar q., akademık Sátbaev k-si, 49, 1-qabat, kishi zal (№113). Baılanys telefony: 8 (7182) 323031;
l Soltústik Qazaqstan oblysy, Petropavl q., Qazaqstan Konstıtýsııasy k-si, 58. Baılanys telefony: 8(7152) 46-06-09;
l Ońtústik Qazaqstan oblysy, Shymkent q., Táýke han k-si, 6. Baılanys telefony: 8-775 7508970.
Betti daıyndaǵandar Marat AQQUL, «Egemen Qazaqstan» jáne Alevtına DONSKIH
• 04 Tamyz, 2016
Ulttyq bank habarlaıdy, túsindirme beredi, túsindiredi
Tólemdik qatynastardy jańasha retteý
Shilde aıynyń sońynda Memleket basshysy «Tólemder jáne tólem júıeleri týraly» Zańǵa qol qoıdy, onyń negizgi mindetteriniń biri – tólem naryǵy úshin jańa quqyqtyq aıa qalyptastyrý, tólem qyzmetterin tutynýshylardyń quqyqtaryn qorǵaýdy kúsheıtý jáne tólemder men aqsha aýdarymdary salasyndaǵy bank praktıkasyn jetildirý.
Qujat kásibı qoǵamdastyqtyń elimizdiń tólem salasyn jetildirý máselelerindegi júıeli jumysyn qorytyndylaıdy. Onyń biregeıligi – zańdy ázirleý kezinde tólem naryǵyna qatysýshylardyń, onyń ishinde qarjylyq qyzmetterdi tutynýshylardyń praktıkasy taldanyp, pikirleriniń eskerilýinde. Jańa zań qandaı mańyzdy ózgeristerdi kózdeıdi, tutynýshylarǵa ne beredi jáne tutastaı alǵanda elimizdiń tólem júıesi qalaı damýda? Bul suraqtardy Ulttyq Bank tóraǵasynyń orynbasary Ǵalymjan PIRMATOVQA qoısaq.
– Ǵalymjan Oljauly, zań jobasyn talqylaý kezinde kóptegen pikirler, usynystar boldy. Nátıjesinde qandaı mańyzdy usynystar qujatqa endi, kúndelikti praktıkaǵa onyń áseri qandaı jáne sizdiń pikirińizshe, naryq pen halyqtyń kútýleri aqtaldy ma?
– Rasynda da qujat tólem qatynastarynyń barlyq qatysýshylary – bankterdiń, basqa da mańyzdy qatysýshylardyń, sarapshylardyń da, retteýshiniń de jan-jaqty saralaýdan ótken pikirleri, eskertýleri men usynystary eskerile otyryp, pysyqtaldy. Zańdy ázirleý kezinde basqa elderdiń oń tájirıbesi jáne Qazaqstannyń tólem júıesiniń jumysyna jasaǵan baǵalaý qorytyndysy boıynsha halyqaralyq qarjy uıymdarynyń usynymdary zerdelendi. Aıta keteri, bul másele tek bizdi ǵana tolǵandyrmaıdy: osy saladaǵy arnaıy zańnamalyq aktiler EO elderinde, Sıngapýrda, Anglııada jáne RF-da qabyldanǵan.
Zań tólem júıeleri men operatorlarynyń jumysyn reglamentteý; tólem naryǵyn keshendi retteý; bank praktıkasyn jetildirý; tólem naryǵynyń ashyqtyǵyn jáne turaqtylyǵyn arttyrý sııaqty mindetterdi sheshýge baǵyttalǵan. Ol, birinshi kezekte, elimizde jumys isteıtin jeke banktik emes tólem uıymdarynyń qyzmetin memlekettik baqylaýdyń arqasynda tólem qyzmetterin tutynýshylardyń quqyqtaryn qorǵaýdy qamtamasyz etedi.
Bul rette burynǵy «Aqsha tólemi men aýdarymy týraly» 1998 jyly qabyldanǵan Zań tólem qatynastaryn damytýda mańyzdy ról atqarǵanyn atap ótemin.
Ol TMD-daǵy aldyńǵy qatarly zańdardyń biri boldy. Biraq ol negizinen bank pen klıent arasyndaǵy qatynastardy ǵana qamtyp, tólemder men aqsha aýdarymdaryn júzege asyrý tártibin aıqyndady. Tólem júıelerin qurý men onyń jumysynyń, sondaı-aq tólem naryǵyn retteý máseleleri reglamenttelmedi.
Búgingi kúni aqparattyq-kommýnıkasııalyq tehnologııalar belsendi damyp, kúndelikti ómirimizge enýde, tıisti quqyqtyq orta qalyptastyrýdy talap etetin ınnovasııalyq bıznes-sheshimder, jańa tólem quraldary, oıynshylar men júıeler paıda bolýda, osy salaǵa tıesili halyqaralyq standarttar jetildirilýde. Osynyń barlyǵyn negizge ala otyryp tólem qyzmetteri men júıeleri naryǵynda naqty quqyqtyq aıany qurý úshin jańa zań ázirlengen bolatyn.
Tólem júıeleri salasyndaǵy jańalyqtardyń biri – qujat halyqaralyq standarttardy eskere otyryp, tólem júıelerin júıelik mańyzy bar, mańyzdy, ózge júıeler dep jikteýdi engizedi. Bul tólem júıelerine Ulttyq Banktiń tıimdi qadaǵalaýdy júrgizýi úshin qajet. Tutastaı alǵanda, retteýshiniń ókilettikteri naqtylanǵanyn atap ótýge bolady.
Álemdik praktıkada júıelik mańyzy bar tólem júıelerine jumysyndaǵy irkilisteri eldiń qarjylyq júıesiniń turaqtylyǵyna áser etýi múmkin júıelerdi jatqyzady. Bizde mundaı júıege Bankaralyq aqsha aýdarý júıesin jatqyzýǵa bolady. Júıelik mańyzy bar tólem júıesi jumysynyń qarjy naryǵy úshin mańyzynyń bar ekenin eskere otyryp, retteýshi onyń jumysyna turaqty monıtorıngti júzege asyrýy tıis.
Mańyzdy tólem júıesi qataryna, mysal retinde, bankter men olardyń klıentteri tólemderiniń aıtarlyqtaı kólemine qyzmet kórsetetin bankaralyq klırıng júıesin jatqyzýǵa bolady. Bul tólem júıeleriniń qyzmetinde qandaıda bir irkilis bolǵan jaǵdaıda bul teris áleýmettik-ekonomıkalyq saldarlarǵa ákelýi múmkin. Sondyqtan júıelik mańyzy bar jáne mańyzdy tólem júıeleriniń úzdiksiz jáne tıimdi jumys rejimin qamtamasyz etý úshin olardyń operatorlaryna jáne táýekelderdi basqarý júıesine qoıylatyn negizgi talaptar aıqyndalady.
О́zge tólem júıeleri Ulttyq Bankke eseptilik beredi jáne olarǵa qatysty «qatań» baqylaýdy júzege asyrý kózdelmeıdi.
Taǵy bir jańalyq retinde tólem júıeleri jumysynyń habarlama rejimin engizýdi atap kórsetýge bolady. El aýmaǵynda otandyq júıeni qurǵan kezde nemese jańa sheteldik tólem júıesi jumys jasaýǵa sheshim qabyldaǵanda onyń operatory bul jaıynda Ulttyq Bankti habardar etýi tıis. Barlyq tólem júıeleri tizilimge engiziledi jáne retteýshiniń resmı saıtynda jarııalanady. Ulttyq Bank tólem júıeleri operatorlarynyń zańda belgilengen talaptardy saqtaýyn baǵalaýdy jáne qadaǵalaýdy júrgizetin bolady.
– Zańda «tólem qyzmetterin berýshi» termıni paıda boldy. Tólem qyzmetterin berýshi mártebesin kim alady, ol tirkeýden ótýi tıis pe?
– Tólem qyzmetin berýshi – jalpy alynǵan uǵym. Oǵan tólem naryǵynyń tólemder men aqsha aýdarymdary boıynsha qyzmet kórsetetin barlyq sýbektileri jatqyzylǵan. Retteý maqsatynda Zańnyń mańyzdy fýnksııasy tólem qyzmetterin berýshilerdiń mynadaı sanattaryn aıqyndaý bolyp tabylady: bankter; bank operasııalarynyń jekelegen túrlerin júzege asyratyn uıymdar; poshtalyq aqsha aýdarymdaryn júzege asyratyn poshta operatorlary; tólem uıymdary; tólem agentteri men qosalqy agentteri jáne olar kórsetetin tólem qyzmetteriniń túrleri.
Bul jaǵdaıda tólem uıymy, banktiń tólem agentteri men qosalqy agentteri naryqtyń jańa sýbektileri bolyp tabylady. Tólem uıymdaryna, mysaly, elektrondyq aqsha júıeleriniń nemese mezettik aqy tóleý júıeleriniń operatorlary, prosessıngtik kompanııalar, mobıldi jáne basqa da elektrondyq tólemderdi óńdeý jónindegi operatorlar jatatyn bolady.
Olardyń qyzmetin retteý úshin Ulttyq Bankte eseptik tirkeý rásimi kózdeledi. Eger zań qabyldanǵanǵa deıin Ulttyq Bankte osyndaı kompanııalardyń sany, kórsetetin qyzmetterdiń túrleri, halyqtyń shaǵymy týraly resmı aqparat bolmasa, endi zań retteýshige osy atalǵan uıymdardan tıisti statıstıkalyq eseptilik jınaqtaýǵa ókilettik beredi. Ulttyq Bank, sondaı-aq, halyqqa tólem qyzmetterin kórsetýge quqyly tólem uıymdarynyń tizilimin júrgizetin bolady, ol tizilim retteýshiniń resmı saıtynda ornalastyrylady.
Bankpen agenttik shart jasasqan kez kelgen zańdy tulǵa tólem agenti bola alady. Qosalqy agent – bul olar tólem agentimen shart jasasqan zańdy tulǵa, jeke kásipker. Osy sanattardyń engizilýi bankterge ózderiniń qyzmet kórsetý jelilerin keńeıtýge múmkindik beredi, bul halyqqa, ásirese aýyldyq jerlerde tólem qyzmetterin neǵurlym qoljetimdi etedi. Bank óz agentteriniń tizilimin júrgizedi jáne klıentteriniń aldynda ortaq jaýapkershilik atqarady.
Tólem qyzmetterin berýshilerdiń ár sanaty úshin ruqsat etilgen tólem qyzmetteriniń túrleri aıqyndalyp otyr. Bankter tólem qyzmetteriniń barlyq túrlerin kórsete alady. Bank operasııalarynyń jekelegen túrlerin júzege asyratyn uıymdar («Qazpochta» AQ-tan basqa) bank shottaryn ashýdy jáne júrgizýdi, sondaı-aq tólem kartochkalary men elektrondyq aqsha shyǵarýdy qospaǵanda, barlyq tólem qyzmetterin kórsete alady.
QR UB eseptik tirkeýden ótken tólem uıymdary halyqtan tólemder úshin bank shotyn paıdalanýsyz qolma-qol aqshany qabyldaý boıynsha, sondaı-aq elektrondyq aqshany jáne tólem kartochkalaryn taratý boıynsha, klıentter elektrondyq nysanda bastama jasaǵan jáne elektrondyq aqsha qoldana otyryp jasaǵan tólemderdi óńdeý boıynsha qyzmetti usyna alady.
Tólem agentteri men qosalqy agentter qolma-qol aqshany bank shotyna esepke alý úshin nemese bank shotyn paıdalanýsyz jasalatyn tólemderdi qabyldaı alady, sondaı-aq EDB men Qazpochta shyǵarǵan elektrondyq aqsha men tólem kartochkalaryn taratý boıynsha qyzmetti usyna alady.
Zańdy qoldanysqa engizgennen keıin atalǵan sanattarǵa jatatyn tólem qyzmetterin berýshilerge óz qyzmetterin zańnyń talaptaryna sáıkes keltirý úshin 6 aı beriledi. Olardyń eseptik tirkeýden ótýi nemese EDB-men nemese tólem uıymdarymen tıisti sharttardy jasasýy qajet bolady. Osylaısha, tólem naryǵynda tólem qyzmetterin kórsetý boıynsha qyzmetti júzege asyratyn banktik emes sýbektilerge qatysty memlekettik retteý rejimi engiziledi.
– Zań, negizgi retteý erejelerimen qosa áleýmettik baǵytymen de erekshelenedi. Bul jerde qandaı jańalyqtar bar?
– Halyq úshin mańyzdy bolatyn negizgi jaqsy jaqtaryn atap óteıin. Birinshiden, tólem júıesindegi úrdisterdi jedeldetý jóninde aıtýǵa bolady. Zańnamalyq turǵydan bankterdiń tólemderdi júrgizý merzimi eń kóp 4 kúnnen 2 kúnge deıin, al 2017 jyldyń ortasynda tólemderdi oryndaý kúnbe-kún qysqartylady.
Ekinshiden, bank qyzmetteriniń ashyqtyǵy artady. Endi bankter men tólem qyzmetterin basqa da berýshiler sharttyń talaptaryn jáne el ishindegi tólemder boıynsha óz tarıfterin ulǵaıtý jaǵyna qaraı birjaqty tártipte ózgerte almaıdy. Olar tólem operasııasy jasalǵanǵa deıin klıentti komıssııa mólsherimen tanystyrýǵa da mindettenedi. Biz budan buryn da atap ketkenimizdeı, halyq tólem operasııalaryn júrgizý úshin bank agentteriniń qyzmetterin paıdalana alatyn bolady jáne de ol óz kezeginde tólem qyzmetteriniń qoljetimdiligin edáýir arttyrýǵa septigin tıgizbek. Zańnyń qabyldanýynyń arqasynda adamdardyń áleýmettik jaǵynan qorǵalýy artady: járdemaqylar, áleýmettik, turǵyn úı tólemderi úshinshi tulǵalardyń óndirip alýynan qorǵalady. Bilim berý jınaqtaý depozıtindegi aqshadan, sondaı-aq notarıýs depozıtiniń talaptarymen engizilgen aqshadan óndirip alýǵa jol berilmeıdi. Bul shottarǵa ınkassalyq ókim jáne tólem tapsyrmalary qoıylmaıtyn bolady.
Azamattar banktik emes tólem uıymdarynyń qyzmetin paıdalanǵan kezde de olardyń quqyqtary qorǵalady. Olardyń qyzmeti rettelmek (QR UB eseptik tirkelý) jáne olar týraly aqparat qoljetimdi bolmaq. Osylaısha, halyqqa tólem uıymdarynyń tizimi týraly habarlanady jáne adamdar tekserilgen kompanııalardyń qyzmetin paıdalana alady, bul olardyń quqyqtaryn qorǵaýdy arttyrady.
– Zańnyń qabyldanýymen bankterdiń kúndelikti praktıkasynda qandaı ózgerister bolady?
– Klıenttermen júrgiziletin jumysqa jáne tólemderdi óńdeý merzimin qysqartýǵa qatysty normalarmen qosa, praktıkany jaqsartatyn mynadaı jaıttar kózdelýde:
zańda «elektrondyq tólem quraly» uǵymy engiziledi. Áńgime aqparatty saqtaıtyn jáne tólem jasaǵan kezde ıesin sáıkestendirýge múmkindik beretin kez kelgen elektrondyq tasymaldaǵysh jaıynda bolyp otyr. Osy ýaqytqa deıin tólem kartochkasy tólem aqparatynyń jalǵyz tasymaldaǵyshy boldy. Al qazirgi kezde chıp, SIM-karta, kompıýter, planshet, smartfon, saǵat jáne ózge de elektrondyq qurylǵylar tólemdi bastama jasaýǵa múmkindik beretin qural retinde qoldanyla alýda.
Alýshynyń paıdasyna júıeli tólemder men aqsha aýdarymdaryn júzege asyrý úshin paıdalanylatyn jańa qural – turaqty jumys isteıtin tapsyrma engiziledi. Mysaly, saqtandyrý kompanııasyna avtomatty túrde júıeli tólemder júrgizý, mobıldi telefonnyń shotyn tolyqtyrý, aı saıyn depozıtter boıynsha syıaqyny aýdarýdy retteýge bolady jáne t.s.s.
Halyqaralyq tájirıbeni baǵdarǵa ala otyryp tikeleı esepten shyǵarýdy (debetti) qoldaný tártibi túrlendirildi, sondaı-aq bank shotynyń tikeleı debeti uǵymy qaıta qarastyryldy. Tikeleı debet óziniń jańa nusqasynda tólem tapsyrmasyn emes, aqsha alýshynyń aqsha jóneltýshiniń shotyna usynatyn talaptaryn qoldanýdy kózdeıdi. Aqsha jóneltýshiniń óz bankine aqsha alýshynyń tólem tapsyrmasyn oryndaýǵa aldyn ala bergen kelisimi ony qoldanýdyń sharty bolyp tabylady. Bank klıentten merzimi ótken bereshegin óndirip alýy úshin de tikeleı debetti qoldanýǵa jol beriledi. Bul úshin banktik qaryz shartynda klıenttiń tıisti kelisimi bolýǵa tıis. Osylaısha, tikeleı debetteý quraly arqyly, mysaly kredıtti, kommýnaldyq jáne basqa aı saıynǵy qyzmetter úshin aqyny tólem merzimin ótkizip almaı tóleýdi tıimdi retteýge bolady.
– Qazaqstanda tólem salasy búgin qalaı damýda?
– Eldiń tólem naryǵy turaqty damýymen, básekelestikpen jáne halyq pen sharýashylyq júrgizýshi sýbektiler úshin jańa qyzmetterdiń ósýimen erekshelenedi. Ol sandyq tehnologııalarmen qatar damyp kele jatyr jáne ony birqatar segmentter kórsetip otyr. Olardyń bireýi – qarjy sektorynyń, aqsha-kredıt saıasatynyń operasııalary úshin qajetti iri jáne shuǵyl jasalatyn tólemder júıesi. Kelesi bir segment – halyqqa arnalǵan bólshek tólemder júıeleri, ol kartochkalyq, aqsha aýdarymdary, elektrondyq aqsha, mobıldi tólemder, mezettik aqy tóleý termınaldary jáne taǵy da basqa tólem mehanızmderin qamtıtyn qyzmet túrleri. Árbir segmenttiń óz nysanaly aýdıtorııasy jáne fýnksıonaldy maqsaty bar.
Qazaqstanda iri tólemderdiń ulttyq júıesi Bankaralyq aqsha aýdarý júıesi dep atalady, ol qarjy sektorynyń jáne sharýashylyq júrgizýshi sýbektilerdiń basymdyǵy joǵary jáne merzimdi qolma-qol aqshasyz esep aıyrysýlarǵa arnalǵan. Onyń operatory – Ulttyq Bank, al júıeniń tehnıkalyq jumys isteýin onyń enshiles uıymy – Qazaqstan bankaralyq esep aıyrysý ortalyǵy qamtamasyz etedi.
Aqsha aýdarymdary júıelerin qazaqstandyqtar negizinen shetelge jyldam aýdarymdar úshin paıdalanady. Naryqta Western Union, «Zolotaıa Korona», Money Gram, Unistream, Faster, Contact júıeleri jáne basqalary jumys isteıdi. Qyzmetterdi osy júıelermen shart jasasqan Qazaqstan bankteri usynady.
Bólshek tólem júıeleriniń ishinde halyqtyń arasynda tólem kartochkalary barynsha tanymal. 2016 jylǵy 1 maýsymdaǵy jaǵdaı boıynsha 15,6 mln. tólem kartochkasy shyǵaryldy, halyqaralyq kartochkalyq tólem júıeleri – Visa, MasterCard, American Express, UnionPayInternational qytaılyq júıesi keńinen usynylǵan. Tólem kartochkalaryn halyq qolma-qol aqshasyz tólemder, sol sııaqty qolma-qol aqshany alý úshin de paıdalanady. Bul rette sońǵy jyldary qolma-qol emes tólemderdiń ósý qarqyny qolma-qol aqshany alý operasııalarynyń ósý qarqyndarynan asyp túsedi.
– Kartochkalar boıynsha tólemderdiń aıtarlyqtaı ósýi nemen baılanysty? Osydan biraz ǵana ýaqyt buryn adamdar kartochka arqyly esep aıyrysýdan góri aqshany termınaldardan alýǵa basymdyq berip edi ǵoı?
– Bul birqatar faktorlarǵa baılanysty. Birinshiden, naryq ınfraqurylymynyń jalpy damýy – bankomattardyń jumysy aıtarlyqtaı keńeıip, satý núktelerindegi POS-termınaldar sanynyń ulǵaıýymen baılanysty. Búginde bankomat qolma-qol aqshany berýge arnalǵan qarapaıym apparat qana emes, ózinen-ózi qyzmet kórsetetin ámbebap termınalǵa aınaldy, ıaǵnı onyń kómegimen tólem operasııalarynyń birneshe túrlerin júrgizýge bolady. Naryqta baǵasy qymbat emes POS-termınaldardyń paıda bolýy tólem kartochkalaryna aıtarlyqtaı shyǵynsyz qyzmet kórsetý jelisin keńeıtýge múmkindik berdi. Sondaı-aq, adammen tikeleı baılanys jasamaı júrgiziletin tólem kartochkalary keń suranysqa ıe bolýda, olardyń kómegimen saýsaqtyń ushyn ǵana tıgizip, máselen metroda, qoǵamdyq tamaqtaný oryndarynda, janar-jaǵarmaı stansalarynda esep aıyrysýǵa bolady.
Bankter qashyqtan qyzmet kórsetý túrlerin – Internet-bankıng, mobıldi bankıngti belsendi túrde damytýda. Úıden shyqpastan, barlyq qajetti servısterge tólemderdi tóleýge bolady. Bul rette, qashyqtan qyzmet kórsetý úshin komıssııa, ádette, bank bólimshelerindegi komıssııadan áldeqaıda tómen. Keıbir jaǵdaılarda bankter atalǵan qyzmetterdi nóldik tarıftermen kórsetedi. Bul sıfrlyq bankıngti damytý bankke ofısti, qyzmetkerlerdi qamtý shyǵystaryn qysqartýǵa jáne halyqqa arnalǵan qyzmetterdiń qoljetimdiligin arttyrýǵa múmkindik beredi. Osylaısha, bankterdiń qolaıly ári qaýipsiz servısteriniń ósýimen ınternet- jáne mobıldik bankıngti paıdalanýshylardyń sany da ulǵaıý ústinde.
– Elektrondyq aqshany jappaı qoldaný úrdiske aınaldy ma?
– Qazirgi tańda naryqta 10-ǵa jýyq júıe bar. Olardyń ishinde, máselen – Wooppay, Visa Qiwi Wallet, E-KZT. Elektrondyq aqshany ekinshi deńgeıdegi bankter shyǵarady. Túrli kompanııalardyń qyzmetteri úshin mezettik tólem júrgiziletin elektrondyq termınaldar arqyly halyqtan qolma-qol aqsha qabyldaý boıynsha operatorlardyń qyzmetiniń alatyn orny erekshe. Servıstiń yńǵaılyǵy – tólem sanaýly sekýndtyń ishinde júrgiziledi. Turǵyndardyń mundaı termınaldar arqyly júrgizetin operasııalarynyń basym bóligi – uıaly baılanys, kábildik televızııa qyzmetin jáne kommýnaldyq tólemderdiń aqysyn tóleý. Qyzmetter aıasy da keńeıýde, qazirgi ýaqytta ushaqqa nemese poıyzǵa elektrondyq bılet satyp alý, túrli qyzmet berýshilerdiń taýarlary men qyzmetterin satyp alý sııaqty qyzmetter qoljetimdi boldy. Eger osy kúnge deıin mezettik tólemder termınaldarynyń salasy tek azamattyq zańnamamen rettelip jáne tólemder men aqsha aýdarymdary salasyndaǵy quqyqtyq aıaǵa kirmese, jańa zańnyń qabyldanýymen bul mindet óz sheshimin tappaq.
Eger turǵyn úı jalǵyz bolsa
Ekinshi deńgeıdegi bankterge, QR Ulttyq Bankine, gazet redaksııasyna Ipotekalyq qaryzdardy qaıta qarjylandyrý baǵdarlamasyna qatysýǵa qatysty suraqtar qoıylǵan hattardyń túsýi jalǵasýda. Ulttyq Banktiń mamandary neǵurlym jıi qoıylatyn suraqtarǵa jaýaptar daıyndady.
«Eger kredıt qarajaty esebinen Qazaqstan Respýblıkasynan tys jerde turǵyn úı satyp alynǵan jaǵdaıda, qaryzdy qaıta qarjylandyrýǵa bola ma?»
– Baǵdarlamaǵa sáıkes qaıta qarjylandyrýǵa turǵyn úı nemese jer telimi túrindegi kepilmen qamtamasyz etilgen ıpotekalyq turǵyn úı qaryzdary/ıpotekalyq qaryzdar qaıta qarjylandyrýǵa jatady. Bul rette turǵyn úı nemese jer telimi qaryz alýshy jáne onyń jubaıy (zaıyby) úshin Qazaqstan Respýblıkasynyń aýmaǵynda 2015 jylǵy 1 qańtardaǵy jaǵdaı boıynsha jalǵyz turǵyn úı nemese jer telimi bolýy tıis. Osylaısha, Baǵdarlama sheginde elden tys jerde esebinen turǵyn úı nemese jer telimi satyp alynǵan qaryz qaıta qarjylandyrýǵa jatpaıdy.
«Qaryz alýshy, onyń jubaıy (zaıyby) jáne otbasynyń músheleri (balalary) qaryzdy qamtamasyz etetin turǵyn úıdiń menshik ıeleri bolyp tabylady. Bul rette balalarynyń birinde (nemese bárinde) osy qaryz boıynsha kepil bolmaıtyn qosymsha menshik turǵyn úı (jer telimi) bar. Bul jaǵdaıda qaryz qaıta qarjylandyryla ma?»
– Baǵdarlamanyń talaptar boıynsha qaryzdy qamtamasyz etetin turǵyn úı (jer telimi) qaryz alýshy jáne onyń jubaıy (zaıyby), jáne/nemese kepil berýshi jáne onyń jubaıy (zaıyby) úshin 2015 jylǵy 1 qańtardaǵy jaǵdaı boıynsha Qazaqstan Respýblıkasynyń aýmaǵyndaǵy jalǵyz turǵyn úı bolýy tıis. Atalǵan talap kórsetilgen adamdardyń jyljymaıtyn múlkine qoldanylmaıdy.
«Halyqtyń áleýmettik osal toptaryna (HÁOT) kim jatady? Mysaly, eger bul orta jalpy bilim berý, joǵary jáne orta kásibı oqý mekemelerinde oqytýdyń kúndizgi bóliminde oqıtyn balalary bar tolyq emes otbasy bolsa?»
– «Turǵyn úı qatynastary týraly» Qazaqstan Respýblıkasy Zańynyń 68-babynyń 9) tarmaqshasyna sáıkes HÁOT-qa mynalar da jatady:
- tolyq emes otbasylar, onyń ishinde balalardy (balany) ata-ananyń bireýi (onyń ishinde ajyrasqan, jesir) tárbıelep jatqan otbasylar.
- kóp balaly otbasylar, onyń ishinde tórt jáne odan da kóp kámelettik jasqa tolmaǵan balalarmen birge turatyn (ýaqytsha joqtaryn qosa alǵanda) balalary bar otbasylar.
Bul rette «Neke (erli-zaıyptylyq) jáne otbasy týraly» Qazaqstan Respýblıkasy Kodeksiniń 1-babynda bala (balalar) – on segiz jasqa (kámeletke) tolmaǵan adam ekendigi aıqyndalǵan belgilengen.
О́z kezeginde Qazaqstan Respýblıkasynyń Densaýlyq saqtaý jáne áleýmettik damý mınıstrliginiń 2015 jylǵy 5 mamyrdaǵy № 14-2-20/8887 túsindirmesine sáıkes tórt jáne odan da kóp kámelettik jasqa tolmaǵan balalarmen birge turatyn otbasylar kóp balaly otbasylarǵa jatady. Onyń ishinde orta jalpy bilim berý, joǵary jáne orta kásibı oqý mekemelerinde oqytýdyń kúndizgi bóliminde oqıtyn balalarmen, balalar oqý mekemelerin aıaqtaǵan ýaqytqa deıin olar kámelettik jasqa jetkennen keıin. Biraq keminde 23 jasqa jetkenge deıin.
Baǵdarlamanyń áleýmettik baǵytyn eskere otyryp, uqsastyǵy boıynsha kóp balaly otbasyn orta jalpy bilim berý, joǵary jáne orta kásibı oqý mekemelerinde oqytýdyń kúndizgi bóliminde oqıtyn balalary bar tolyq emes otbasylardy balalar oqý mekemelerin aıaqtaǵan ýaqytqa deıin olar kámelettik jasqa jetkennen keıin HÁOT-qa jatqyzý múmkin dep sanaımyz. Sondaı-aq 23 jastan aspaıtyn jasqa jetkenge deıin.
«Buryn muragerge qaıta resimdelgen qaryzdy qaıta qarjylandyrý qalaı júrgiziledi?»
– Qaryz alýshyǵa 2004 jylǵy 1 qańtar – 2009 jylǵy 31 jeltoqsan aralyǵynda berilgen jáne qaryz alýshy qaıtys bolǵannan keıin muragerlerine qaıta resimdelgen qaryz qaıta qarjylandyrýǵa jatady. Bul rette murager (muragerler) qabyldaǵan, qaryzdy qamtamasyz etýge usynylǵan turǵyn úı nemese jer telimi Baǵdarlamaǵa sáıkes murager (muragerler) jáne onyń (olardyń) jubaıy (zaıyby) úshin jalǵyz bolýǵa tıis.
Komıssııa árbir adamdy tyńdaýǵa daıyn
Ekinshi deńgeıdegi bankter ıpotekalyq turǵyn úı qaryzdaryn/ıpotekalyq qaryzdardy qaıta qarjylandyrý baǵdarlamasyn iske asyrýdy jalǵastyryp otyr. 2016 jylǵy 15 shildedegi jaǵdaı boıynsha bankter baǵdarlama sheńberinde qaryzdardy qaıta qarjylandyrý úshin 21 myńnan astam ótinim qabyldady. Onyń ishinde 16 myńnan astam ótinim boıynsha qaıta qarjylandyrý týraly oń sheshim qabyldandy. 14 147 ótinim boıynsha qaryzdar qaıta qarjylandyryldy.
Baǵdarlamany iske asyrýdyń ashyqtyǵyn qamtamasyz etý úshin oblystyq ákimdikterde, Astana q. ákimdiginde, Ulttyq Banktiń Almaty oblystyq jáne Almaty qalalyq fılıaldarynda quramyna Ulttyq Banktiń, quqyq qorǵaý organdarynyń jáne ıpotekalyq qaryz alýshylardyń múddesin bildiretin qoǵamdyq uıymdardyń ókilderi engizile otyryp komıssııalar quryldy.
Osyǵan baılanysty baǵdarlama sheginde bankten qaryzdy qaıta qarjylandyrýdan bas tartý alǵan jaǵdaıda, qaryz alýshylar komıssııalarǵa myna mekenjaılar boıynsha ótinish berýlerine bolady:
l Almaty q., Panfılov k-si, 98. Baılanys telefondary: 8(7272) 443-678, 443-670, 443-679, faks 443-621;
l Astana q., Beıbitshilik k-si, 11. Baılanys telefony: 8(7172) 55 -64-48;
lAlmaty oblysy, Taldyqorǵan q., Tólebaev k-si, 58/64. Baılanys telefony: 8(7282) 24-00-55;
l Aqmola oblysy, Kókshetaý q., Áýezov k-si, 214. Baılanys telefony: 8(7162) 2507-25;
l Aqtóbe oblysy, Aqtóbe q., Ábilqaıyr han dańǵyly, 40. Baılanys telefondary: 8(7132) 56-04-52, 54-15-91, 56-36-58;
l Atyraý oblysy, Atyraý q., Áıteke bı k-si, 77. Baılanys telefony: 8(7122) 27-09-32;
l Shyǵys Qazaqstan oblysy, О́skemen q., M.Gorkıı k-si, 40, Baılanys telefony: 8 (7232)26-44-95;
l Jambyl oblysy, Taraz q., Abaı k-si, 125. Baılanys telefony: 8 (7262) 43-08-05;
l Batys Qazaqstan oblysy, Oral q., Dostyq-Drýjba dańǵyly, 179. Baılanys telefony: 8 (7112) 512772;
l Qyzylorda oblysy, Qyzylorda q., S.Beıbarys k-si, №1 qurylys. Baılanys telefondary: 8(7242) 60-54-21,60-54-23, 60-54-32;
l Qaraǵandy oblysy, Qaraǵandy q., Álıhanov k-si, 13, 123-ofıs. Baılanys telefony: 8 (7212) 41-14-86;
l Qostanaı oblysy, Qostanaı q., Ál-Farabı dańǵyly, 65, 606-kabınet. Baılanys telefondary: 8(7142) 575-416, 575-412, faks 575-411,
l Mańǵystaý oblysy, Aqtaý q., 14-sh/aýd., Mańǵystaý oblysynyń ákimdigi. Baılanys telefony: 8(7292) 43-49-35;
l Pavlodar oblysy, Pavlodar q., akademık Sátbaev k-si, 49, 1-qabat, kishi zal (№113). Baılanys telefony: 8 (7182) 323031;
l Soltústik Qazaqstan oblysy, Petropavl q., Qazaqstan Konstıtýsııasy k-si, 58. Baılanys telefony: 8(7152) 46-06-09;
l Ońtústik Qazaqstan oblysy, Shymkent q., Táýke han k-si, 6. Baılanys telefony: 8-775 7508970.
Betti daıyndaǵandar Marat AQQUL, «Egemen Qazaqstan» jáne Alevtına DONSKIH
Sońǵy jańalyqtar
Qazaq sportshylary shańǵymen tuǵyrdan sekirýden Olımpıadanyń fınalyna shyǵa almady
Olımpıada • Búgin, 00:15
Shymkentte joq páterlerdi jalǵa bergen áıel ustaldy
Oqıǵa • Keshe
Elimizdiń 17 óńirinde daýyldy eskertý jarııalandy
Aýa raıy • Keshe
Mektepte nege balalardyń pikiri eskerilmeıdi?
Mektep • Keshe
Elimizde áıelderge zorlyq-zombylyq kórsetýge qarsy naýqan bastaldy
Qazaqstan • Keshe
Taǵzym • Keshe
Sońǵy eki aıda elimizge qansha adam kóship keldi?
Qazaqstan • Keshe
Elena Rybakına WTA reıtınginde óz ornyn saqtap tur
Tennıs • Keshe
Mádenıet • Keshe
