Jumbaq janýar

Sońǵy kezderi áleýmettik jeli­lerde kıtterdiń ózin-ózi óltirýi týraly málimetter jıi kezdesýde. Ǵalymdardyń aıtýynsha, onyń birneshe sebebi bar. Sonyń birin­shisi, klımattyq ózgeristerge baılanysty. Ǵalymdar kıtter aýa temperatýrasynyń ózgerip, Antarktıdadan aǵyp keletin salqyn sýdyń kesirinen ólýi múmkin deıdi. Ekinshi sebebi, muhıttardyń lastanýy. Ol munaı ónimderiniń sýǵa shekten tys shyǵarylýy. Sol las sýdan kıtter ajal qushyp jatady delinedi. Úshinshiden, kıtter de adamdar men basqa da janýarlar sııaqty aýyrady. Ishine parazıt tússe, ol eshqashan jazylmaıdy. Kıtterdiń ózin-ózi óltirýiniń taǵy bir sebebin ǵalymdar olardyń mıyndaǵy kompastyń isten shyǵýymen baılanystyrady. «Eger kıttiń mıynda magnıttik kompasy bolsa, ol qaı teńizde, muhıtta júzip júrse de eshqashan jolynan adaspaıdy. Al eger isten shyqsa, belgilengen marshrýtynan jańylysyp, basqa jaqqa bet alady. Sol kezde olar jaǵalaýǵa shyǵyp ketedi. Sodan ólip jatady», deıdi bıoekologtar. Sonymen qatar ǵalymdar kıtterdiń shýdan da ólýi múmkin ekenin aıtady. Al shý degenimiz, súńgýir qaıyqtardyń gýili. Olar «muhıt qojaıyndarynyń» ómirine kádimgideı qaýip tóndiredi eken. Mysaly, qatty shýyl bolsa, kıtter estý qabiletinen aıyrylyp, ózderin jaǵaǵa laqtyrady. Qalaı desek te, osynyń báriniń alyp janýardyń ólimine tıtteı de bolsa qatysy bolýy múmkin. Degenmen, osy kúnge deıin ǵalymdardyń eshqaısysy kıtterdiń óliminiń sebebin áli naqty anyqtaı almaı keledi. Sońǵy ret kıtterdiń ózin-ózi óltirý oqıǵasy bıylǵy jyly tirkelgen. Onda kıtter ádettegideı ózderin jaǵaǵa laqtyrmaı, adamdardy akýlalardy qorǵaý úshin qoıylǵan jasandy kedergige túsip qalǵan. Sol kezde aýǵa túsken bir kıt qutqarylyp, ekinshisi jan tapsyrǵan. Al buǵan deıin «muhıt qojaıyndary» ózderin jyl saıyn jaǵaǵa laqtyryp kelgen. Mysaly, 2002 jyly Kep-Kod túbeginiń jaǵasyna 55 kıt laqtyrylsa, 2005 jyly Avstralııanyń jaǵalaýlaryna birden 160 kıt shyǵyp qalǵan. Bir qýanyshtysy, solardyń eshqaısysy ólgen joq. Olar tabıǵatty qorǵaý qyzmetkerleri men eriktilerdiń arqasynda qutqarylǵan. Jaqynda áleýmettik jelide «muhıttyń patshasyna» qatysty taǵy bir málimetti kezdestirdik. Bul joly Kanadanyń Kvebek provınsııasyndaǵy Tadýssak jaǵalaýynda Fransııanyń bir týrısi alyp kıtti vıdeoǵa túsirip, YouTube jelisine jarııalady. Ol rolıkti tórt kúnniń ishinde 2 mıllıonnan astam adam kórdi. Onda alyp sútqorekti týrıster mingen qaıyqqa jaqyn júzip kelip, aýzyn arandaı ashyp bir kórindi de sý astyna jasyrynyp ketedi. Sonda kıttiń ne úshin adamdar top-tobymen mingen qaıyqqa shabýyl jasaǵanyn eshkim aıtpaıdy. Bálkim, ol qaıyqtyń gýiline tóze almaı, shabýyldady ma eken? О́kinishtisi sol, bul suraqqa jaýapty ǵalymdardyń ózderi de bilmeıdi. Dastan KENJALIN, «Egemen Qazaqstan»