Sóz soıyl № 30

– Kórshi, qalaısyń? Men bul úıden páterdi úlken jeńildikpen satyp aldym!..

Birde... Dál jaýap Torǵaıda ákem Seıit Kenje­ah­metov­tiń anasy Sálıma ájem qatty naýqastanyp, naǵashy jurtynan kóńil surap eshkim kele qoımapty. Áldeqandaı jumyspen ákem Qambar degen naǵashysynyń úıine kirse, onda biraz naǵashylary bas qosyp otyr eken. Olar ájemniń jaıyn jamyraı surasyp, eń sońynda «basyn kóterdi me?» deıdi. – Iá, buryn basyn ózi kótere­tin edi, qazir biz kóteremiz, – deıdi ákem. – Eı, sen durystap jaýap berseńshi, tamaqqa qarady ma ózi? – deıdi taǵy biri. – Qaraǵanda qandaı, biz as iship otyrǵanda kózin almaı tamaqqa qarap otyrady, – deıdi ákem taǵy qısyq jaýap berip. Sózden súringen naǵashylary jıi kelip turatyn bolypty. Bes qonaq pen úsh qonaq 1980-jyldary ákem qasynda jýrnalıster – S.Myrqalıev, S.Shúkirov aǵalarmen Jangeldın aýdanyndaǵy Torǵaı keńsharyna baryp, olardy dırektor Q.Shaı­zın qonaq etipti. Mezgil naýryz aıy eken. Sóz arasynda úı ıesi ja­qynda bes qonaq bolyp, júz bas mal shyǵyn bolǵanyn áńgime qylypty. Sonda Seıit Kenjeahmetov: – Bes qonaqqa júz bas qıǵanda, osy otyrǵan úsh qonaqqa bir bas qımaı otyrsyńdar ma? – degen eken ári jıendigin bildirip, ári ázil sózben qaǵytyp. Ońaı jol 1994 jyly Arqalyq qalasyna M.Dýlatovtyń qyzy Gúlnar Dýlatova keledi. Jýrnalıster Gúlnar apaıdy «Arqalyq qa­la­synyń qurmetti azamaty ata­ǵyna usynalyq» degen ótinish aıtqanymen, muny oblys basshylary eleı qoımaıdy. Sonda ákem: – Gúlnar apaıǵa qurmetti ataq áperýdiń ońaı joly bar, – deıdi. – Qandaı? – deıdi janynda­ǵy­lar. – Baıqońyrdan ushqan kosmonavtar ylǵı Arqalyqqa qonady. Ebin taýyp, apaıdy kosmonavtar kemesine otyrǵyzyp jibersek, oǵan qonǵan bette «Arqalyq qala­synyń qurmetti azamaty» ataǵy beriledi. Shyndyǵynda, solaı eken. Qalanyń qurmetti azamaty  ata­ǵy tek Arqalyqqa kelgen kosmo­nav­tarǵa ǵana beriledi eken de, jer­­gi­likti azamattarǵa sırek buıy­rady eken. Ákem sony meńzese kerek. Quıyp jiberińizshi Bir kisiniń «araqty qoıdym» dep ant iship, on-on bes kúnnen keıin qaıta bastaıtyn ádeti bar eken. Bir toıda «kóńildenip» al­ǵan ol ákeme kelip, «osy araqty qoıǵym kelip júr» deıdi. Muny­sy jaı sóz ekenin biletin ákem: – Joq, araqty qoıma, – deıdi. – Nege? – deıdi túsinbeı qalǵan álgi kisi. – Sebebi, «Kóppen ishken mas bolmas, jalǵyz ishken as bolmas», «Jaman jigit joldasyn jol­da qaldyrady», «Jaqsy araq qal­ǵan­sha – jaman qaryn jarylsyn», «Torǵaı sýy «toıǵannyń» toby­ǵynan kelmes, Syr sýy sıraǵynan kelmes», «Araq ishpegen erkekten bez, sharap ishpegen áıelden bez», «Jutyp júrgen jutamas», «Júrgen aıaqqa júz gramm iline­di», «Aryń tógilse de araǵyń tógil­me­sin», «Jaman jigitten jarty sta­kan araq qalady», «Tobylǵy tory konıak, ishpeseń ony taǵy uıat» degen, – dep ákem shubyrta jónel­gende, eligip ketken álgi sabaz: – Aǵa-eke-aı, júz gramm quıyp jiberińizshi, – depti. Zámzágúl KENJEAHMETOVA ASTANA *Mysal-mysqyl Báteńkeniń baýy – Qońyltaıaq júr edik, Jaǵdaı endi durystaldy! – Dep bastyǵymyz Báteńke Bir Jipti jumysqa aldy. – Túsinbedik túkti, Jumysqa alǵany nesi, Jipti?! – Dep bárimiz Shyǵaryp ek daý. – Bul jińishke jip emes, Báteńkege baý, Deni-basy saý! – Dep Bákeń bastyq Ashýǵa basý aıtty. Aý, Bu neǵylǵan jaǵympaz baý? Báteńke jaılap júrse, Bul da jaılap júredi. Báteńkeni birese sheship, Birese baılap júredi. Kúnderdiń-kúninde Báteńkeniń siri ketip, Tabanynyń búri ketip, Ornynan Túsken edi bosap qalyp... Baıǵus Baý da «Báteńkemen» birge ketti  qosaqtalyp. Kópen ÁMIRBEK ASTANA BIZDIŃ... Bizdiń bıliktegiler tabaǵyndaǵy «shuraıly» tamaǵyn taýysyp jemes buryn, «qoqys» jáshiktegi qaldyq tamaqpen kún kórip júrgen jumyssyz paqyrlardy da eskergeni jón. *** Bizdiń Aýyl sharýashylyǵy mınıstrliginiń keremet jetistigi – halyqqa bir eldiń «samopal» kolbasasyn jegizip, bir eldiń soıadan jasalǵan sútin ishkizip «toıyndyrýy»! *** Bizdiń kelip-ketip aýysyp jatqan Bilim jáne ǵylym mınıstrleriniń kirgizgen jańalyqtary nátıje bergeni sondaı, bul saladaǵylar qazir oqý degen ne, bilim degen ne, ǵylym degen ne ekenin ajyrata almaı bastary qatýda! *** Bizdiń densaýlyq saqtaý salasynyń «saqtaǵyshtyǵy» sondaı, deni saý bir adam joq! *** Bizdiń mınıstrlerge suraq berseń, olardyń jaýabynan keıin, qandaı suraq bergenińdi óziń umytyp qalasyń. *** Abaı aıtqandaı, bizdiń qoǵamdaǵy «eginniń ebin, saýdanyń tegin» tapqandarǵa barlyq jaǵdaı jasalyp, kishkentaı dúkennen bastap alyp zaýyt pen fabrıka, bank ashýǵa múmkindik berilgen. Tipti, para men jemqorlyqqa da «jeńil joldar» qarastyrylyp, keń qanat jaıýyna «qomaqty qoldaý» kórsetilýde. Aımuhanbet BEISEMBEKOV ALMATY Aýyldyń aıtqyshtary Bısen Jańbyrbaev – ómirden ótken mańǵystaýlyq  aıaýly, aýzy dýaly aqsaqaldardyń biri. Ol Uly Otan soǵysynyń jáne eńbek ardageri. Zeınetkerlikke shyqqannan keıin de Mańǵystaý aýdandyq ardagerler keńesiniń tóraǵalyǵy qyzmetin úlken abyroımen atqardy. Bısekeńniń erekshe bir qasıeti – sózge sheshen, oılanbaı aıtatyn. Ásirese, ol ázil-qaljyńnyń ustasy edi. «Sálemdesetin bolasyń» Bısekeń aýdandyq tutyný qoǵamyn basqaryp júrgen shaǵynda bylaıǵy ýaqytta kóp sálemdese bermeıtin bir qurdasy keledi. Ol eki qolyn birdeı usynyp, aıqaılap turyp sálemdesedi. Sosyn ol:  «Kelin túsirip edim, endi qudalyqqa bir kilem,  «tátti araq», úndi shaıy bolsa, qoımańa mysyqtyń tilindeı «tártip» qaǵaz bermeısiń be?», – deıdi. – E, sen de kóp kelmeıtin adamsyń, bolady ǵoı, – dep qa­ǵazdy qolyna ustata salady. Álgi adam oqyp qarasa, «araq» dep jazylǵan eken. – Oıbaı, Bıseke, kilem men shaı qaıda? – deıdi. Sonda Bısekeń: – Taǵy da bolar, endi kelgende qushaqtasyp kórisetin bolamyz, áıtpese, seniń sálemdespeı óte shyǵatynyń bar, – dep uıaltqan eken. «Ol da bizge bóten emes...» Birde qonaqta otyrǵanda oblys or­talyǵynan kelgen  ókil Bı­sekeńniń aty-jónin shatas­tyryp, «Jańbyrbaı» deı beripti. Sonda otyrǵandardyń biri: – Jańbyrbaı degen ákesiniń aty, bul kisiniń esimi «Bısen» depti. Al Bısekeń bolsa kúlimsireı túsip: – Shyraǵym, aıta ber, Jańbyrbaı da bizge bóten emes, aǵaıyndyǵynda kemi joq, – degen eken. «Sizdiń izińizben keldim...» Birde aýdandyq partııa komıtetiniń hatshysy áldeqandaı jaǵdaımen tutyný qoǵamynyń keńsesine keledi. Saǵat toǵyzdan ketkenshe eshkim kele qoımaıdy. Birazdan soń Bısekeńniń ózi birinshi bolyp kórinedi. – Adamdaryń qaıda, tártip qaıda? – dep hatshy ursa bas­taıdy.  Sonda Bısekeń: – Men sizdiń izińizben kelip turmyn ǵoı, – depti. Hatshy «sóziń bar bolsyn» dep kúlip jibergen eken. «Obkomnyń sary aıǵyry...» Oblystyq partııa komıtetiniń bir basshysy aýdandarǵa shyqqanda qasyna onshaqty adam ertip, jurttyń bereketin alady eken. Sonda Bısekeń: «Onshaqty bıeni ertip júretin jylqynyń aıǵyryn kórýshi edik, endi onshaqty taı-tanany ertip, bir úıir bolyp júretin obkomnyń sary aıǵyryna tap boldyq-aý!», – dep kópti kúldirgen eken. «Rómkesi tártipti eken...» Syıly qonaqta araqty kóbirek siltep bir jigit qulap qalady. Sonda Bısekeń: «О́zi kesken terekteı sulap jatyr, al rómkesi tikesinen tik tur, onyń tártibi ıesinen jaqsy eken», – depti. «Kórpe ne úshin kerek?» Birde  adaıdyń kórpe degen rýynan taraıtyn bir qurdasy ylǵı «defısıt» zattardy ter­melep,  kelin túsirip, qu­dalyqqa, kıtke dep qajettilerdi surap keledi. «Ondaı zattar áli kele qoıǵan joq, qazirgi jaǵdaı ózińe de túsinikti ǵoı...», – dep  Bısekeń eki qolyn jaıyp otyra beredi. Sonda álgi qurdasy jatyp kep týlap, Bısekeńdi balaǵattaıdy. Sosyn ol esikten shyǵyp ba­ra jatqanda Bısekeń: «Áı, jar­qynym, sál tura turshy», –  deıdi. Anaý  «E, jibigen eken», dep keıin burylady. Sonda Bısekeń:  «Sen maǵan mynany aıtshy, osy kórpe ne úshin kerek?», – dep suraıdy. Rýy kórpe qurdasy eriksiz kúlip,  «Áı, sóziń bar bolsyn»,–  dep shyǵyp júre bergen eken. Ázirbaıjan QONARBAEV Mańǵystaý oblysy О́zin ózi quttyqtaý Saýyqbaıdyń er jasy elýge kelgende toıyna birge ósken dostary, týǵan-týystary, ózine «lábbaı, taqsyr» dep turatyn búgingi jumystastary nemese ózi «lábbaılap» quraq ushyp qarsy alatyn kókelerine deıin keldi. Toı barysynda Saýyqbaıdy maqtaǵanda jer-kókke syıǵyzbady: odan adal, odan shynshyl, odan bilimdi de isker adam joq bolyp, sóılemegen adam qalmady. Saýyqbaı oılanyp qaldy. So­dan keıin qorytyndy sózdi ózi alyp: – Saýyqbaı, seni elý jasqa to­lýyńmen quttyqtaı otyryp, «shyn júrekten shyqqan sózimdi» aq­tarǵym keledi, – dedi ol ózine ózi tilek aıtyp. – Jańa kish­ken­taıymyzdan birge ósken klas­tas­tarymnyń biri Saýyqbaı jasynan alǵyr edi dedi. Munysy shilı ótirik. Meniń alǵyr bolǵan eshteńem joq. Sabaqty da kelistirip oqymadym, tóbelestiń ortasynda júretin aýyldyń «sáni» boldym. Qýanysh apaı: «Sen adam bolsań, murnymdy kesip bereıin», dep otyratyn. Onyń murny saý, demek, meniń adam bolǵan túgim de joq. On jyl birge oqyǵan Qydyrdyń sózi, tipti, shyndyqqa janaspaıdy. Ol: «Saýyqbaı aıtsa, onyki shyn, nemese shyndyqqa jaqyn», dedi-aý. Meniń shyndyq aıtyp júrgen eshteńem joq. Shyndyqty aıtqan bolyp kólgirsip sóıleımin, arǵy oıym – qaıtkende bireýden paıda tabý. Jańa kýrstastarym: «Saýyq­baı kýrstyń lıderi boldy, qyz­dardyń bári ǵashyq edi», dep soqty-aý. Qaıdaǵy lıder? Lıder bolsam, ana joǵaryda júrer edim ǵoı. Qyzdar ǵashyq bolsa, qyryqqa deıin «otyryp» qalamyn ba? Ana naǵashym durysyn aıtty. Ákesiniń arqasynda kishken­taıy­nan erke bolyp ósti dedi. Úıge kelgen qonaqtardyń bas kıimin gor­shok qylatyn edi dedi. Bul ras. Úıge kelgen qonaq qolyma qys­tyryp jatqan aqshany azsy­nyp, taǵy surap alatynmyn. Bermese, bas kıimin tartyp alyp qashyp, bilgenimdi isteıtinmin. «Mızerletip» otyrǵan qonaqtardy ornynan turǵyzyp, kórpeniń astyn tazalap shyǵatynmyn. Jańa bir «myqtyń» Saýyqbaı ózinen keıingilerge qamqorshy, bilgenin úıretip, tájirıbesimen bó­lisip otyrady dep soqty. Bólis­ken eshteńem joq, menen jaq­sy biletinderge «Maǵan bil­gish­symaqtar kerek emes, maǵan en­týzıastar kerek» degen Mon­teskeniń sózin alǵa tartyp, ózim­nen bilimi joǵarylarǵa kún kórsetpedim. Aqyry, olar óz erikterimen jumystan kezekpe-kezek ketip otyrdy. Men týraly bireýler tamyry tereńge tartylyp, japyraǵy jaıqalǵan otaǵasy dedi. Tamyrym tereńge tartsa tartqan shyǵar, óıtkeni, buǵan deıingi eki áıelimnen eki-ekiden tórt bala bar. Meniń búgingi toı toılaǵanym, olarǵa jaǵyp otyr deısiń be? Al endi bú­gingi myna turǵan áıelime jaǵyn­ba­ǵanda ne isteımin? Jańa meniń orynbasarym meni isker basshy dep maqtady. Meniń is­kerligim sol orynbasarymnyń arqasy. О́ıtip ol ótirik kólgirsime­sin. Jurttyń bárine meni eshqandaı jumys istemeıdi, bárin ózim atqa­ryp júrmin dep jaıyp júr. Maǵan adal orynbasar bolsa, sol sózdi syrtymnan aıtqansha, nege jańa kózimshe aıtpady? Ánsheıinde sen sondaısyń dep be­time basatyn ana jeńe­shem bárin bilip otyrsa da eshteńe deı almady. О́ıtkeni, onyń ózim sııaq­ty balasyn tórt jyl súırelep júrip oqyttym. Endi tek sol inime me­niń jolymdy bermesin dep tileımin. Saýyqbaı, sen olardyń sózine senbe. Maǵan sen: tán sende bol­ǵanymen, jan mende! Al, qurmetti jınalǵan qaýym! Meniń sizderdi renjiteıin de­gen oıym joq. Elýge tolyp jat­qan meni qoldap aıtqan jyly sóz­derińiz úshin kóp rahmet! Tek asyra maqtamasańyzdar eken! Berdibaı KEMAL AQTО́BE Stýdettik "súr" sóz Áke-sheshesi stý­­dent balasyna bylaı­ dep­ telegramma salady: «Em­tı­handaryńdy qalaı ta­psyrdyń? Jaýap kútemiz». Balasynan: «Emtıhan ǵajap ótti. «Ǵajaptyǵy» sondaı, oqytýshylarym kúzde taǵy da qaıta tapsyrýǵa jyljytty...» degen jaýap keledi. *  *  * – Stýdent balańyz qolaıly jatar oryn tapqan shyǵar? – Aıtýy boıynsha, óte qolaıly kórinedi. Turaqtaǵan orny syrahanadan eki mınýttyq, ana tanysqan qyzynan úsh mınýttyq, al oqý ornynan keminde bir saǵattyq jaıaý júrip ótetin jerde eken. *  *  * Professor til mamandyǵynan birneshe ret synaq tapsyra almaǵan stýdentine: – О́ziń de eseńgirediń, meni de sharshattyń! Shyraǵym, sońǵy suraǵym bolsyn, osy stýdentterdiń eń kóp aıtatyn eki sózden quralǵan sóılemdi aıtshy? – deıdi. – Bilmeıdi ekenmin. – Dál ózi! Tapsyrdy degen osy!.. *  *  * Professor etıkadan sabaq ótkizip otyryp: – Shyraqtarym, eger sender qyzdyń uıatty jerine jabysqan japyraqty kórseńder, oǵan ony tuspaldap aıtyp jetkizýleriń kerek. Máselen bylaı dep: «Qaryndas, sizdiń ıyǵyńyzdan tómende japyraq tur» dep. Sonda qyz ıyǵynan bastap qarap, tómendegi japyraqty kóredi, – degende, bir stýdent qol kóterip: – Aǵaı, siz­diń gals­tý­gi­ńizdiń aýy­ aǵy­tylyp ke­tip­ti, – degen eken... Múıisti júrgizetin Berik SADYR