Jadymda júrsiń, jan ápkem

О́mir soqpaǵynda birde yldıǵa túsip, birde órge júzip júrseń de, qapııada qımas janyńnan aıyrylyp qalǵan qıly taǵdyrlar jaıy janyńdy jep, kóńil túkpirinde bir qulazý ketpeı turyp alatyny nesi eken? Munyń ózi, bir jaǵynan, barsha adamzat balasyna tán qasıetti sezim, kıeli muń shyǵar-aý. Raıa Qýanqyzy – Ońtústik Qazaqstan oblysynyń Sholaqqorǵan aýylynda 1956 jyly dúnıege kelgen. Ybyraı Altynsarın atyndaǵy orta mekteptiń ozat túlegi bolyp, M.Áýezov atyndaǵy Shymkent pedagogıka ınstıtýtynyń matematıka fakýltetin qyzyl dıplommen bitirip shyqty. Bilikti maman, abyroıly ustaz atanyp, az ýaqytta mektep dırektorynyń oqý isi jónindegi orynbasary qyzmetine joǵarylap, shákirt tárbıelep júrgen kezinde naýqasqa ushyrap, sonyń saldarynan qyrshynynan qıylyp, armanda dúnıe saldy... Ol bizdiń shańyraq úshin qanatymen sý búrikken qarlyǵashtaı edi. Oqý-bilim jaǵynan keıingilerge jón siltep, jol kórsetken jetekshi bolatyn. Onyń densaýlyǵy bolmaı, mazasyzdanyp júrgen tusta men ásker qataryna shaqyrylyp, Otan aldyndaǵy mindetimdi óteýge attanyp ketip edim. Elge qaıtyp oralǵan kezimde ápkemizdiń derti asqyna bastaǵan eken. О́kinishke qaraı, jasatqan em-sharalardyń nátıjesi oıdaǵydaı bolmaǵan. Aldynda ákemizdiń qaıtys bolyp ketkeni de janyna batsa kerek. Olaı deıtinim, biz anamyzdyń baýyrynda qalyp, kóp nárseni ańǵarmaǵan ekenbiz. Ol bolsa es bilip, shetke, el ortasyna shyǵa bastaǵan boıjetken. Ondaı syndarly kezde ákeden aıyrylý qyz balaǵa óte aýyr tıetin jaǵdaı boldy ma dep te oılaımyn. Soǵan qaramastan ol kúsh-jigerin boıyna jınap, shıraqtyq tanyta bildi. Qaza ústinde jylap-syqtap qalǵanda, Raıa ápkem bárimizge basý aıtyp, qaırat berip, óziniń kóz jasy men qaıǵysyn basqalarymyzǵa bildirmeı, úlken adamǵa uqsap «endi jylaı bergennen eshteńe shyqpaıdy, dos bar, dushpan bar, bir-birimizge tirek, anamyzǵa súıeý bolaıyq, ákemizdiń shańyraǵyn shaıqaltpaı, aldaǵy ómir úshin tirshilik jasaıyq» degen sııaqty salıqaly sózderdi aıtyp, bala bolsaq ta, qaıǵymyzdy seıiltip, sanamyzdy serpiltip, boıymyzdy sergitip jiberdi. Mundaı sózderdi janashyr jan, ójet júrek aıtpaǵanda, kim aıtady? Ákeı qaıtqan soń, ómirge basqasha qaraý kerek boldy. Úlken aǵalarym stýdent bolatyn. Úsh qaryndasym mektepte oqıdy. Eshkimnen kómek kútetindeı emes, aǵaıyn-týǵannyń óz tirshiligi bar. Ol kezde jasym on jetide, sonyń aldynda ákemniń aıtýymen naýbaıhanaǵa jumysqa kirgen bolatynmyn. Anamyz zeınetker. Osy nápaqalar úı ishimizge qanaǵatshylyqpen jetip te jatty. Raıanyń ózi de bárimizge bas-kóz bolyp, asymyzdy qamdap, kıimimizdi jýyp-tazalap, úı ishin­de kemshilikke jol bermedi. Árıne, Raıa jalǵyz emes, kóbinese úlken ápkemiz Orynkúl tátemen aqyldasyp, sol kisimen oı bólisip, kómek alyp, is qylatyn. Amal ne, aıaýly ápkemizden aıyrylyp qalatyn qıyn sát týdy... Áli esimde, sol bir qaıǵyly kúni, bizdiń úı ishimiz ǵana emes, janashyr jandar da ishteı mújilip, marqumnyń azasyn tartty. Tipti, tabıǵattyń ózi de aıaq astynan ózgerip sala berip, alaı-dúleı daýyl bolyp, qabaǵy qatýlanyp, qara jamylyp turǵandaı boldy. Bizdiń de janymyz astań-kesteń, kózde – jas, kóńilde – muń. Anamyz da ańyrap qala berdi... «Allaǵa da jaqsy adam kerek» degendeı, aınalasyna izgiliktiń, bilimniń nuryn shashyp júrgen aıaýly jan, jas júrek ómirdiń qyzyǵyn kóre almaı qapııada baqıǵa attanyp kete bardy. Raıa ápkem meniń alǵashqy usta­zym sekildi, mektep tabaldyryǵyn attaıtyn tusta tuńǵysh ret dybystardy oqýdy, áripterdi jazýdy úıretken edi. 1970 jyly 1-synypqa barǵan kezim. Qys bas­talyp, boran soqsa esiktiń aldy qarǵa tolady. Ony tazalap, jol ashamyz. Sol bir kúnderi oıylǵan qardyń qaptalyna men ápkemniń atyn jaza berippin. Oıma tańbalarym birese Raıa, birese «Naıa» bolyp kete beripti. Muny kórgen ol, Berdibek, seniń «R-ǵa» tiliń kelmeı me, meniń atym «Raıa» emes pe, ne jazsań da saýatty, durys jaza bilý kerek qoı dep, qatemdi betime bassyn. Aýlada alǵashqy qar jaýǵan kezderde sol oqıǵa esime túsip, áli kúnge kúlip alamyn, ápkemniń aqjar­qyn beınesi de qar betinde qylańdap, kóz aldymda elestep, saǵynyshpen eske túsedi. Men ınstıtýtqa oqýǵa túsip, aýdandyq bankte qatardaǵy qyz­metke iligip, jumys istep júrgen kezimde ápkem úıde mazasy bolmaı aýyryńqyrap júrdi. Apama qolǵabys jasaıdy, kitap oqıdy, qurbylaryna baryp qaıtady. Jabyrqap qalmasyn dep, oıyna alǵan kerek-jaraǵy bolsa, qolma-qol alyp beremin. Ondaıda kóńili kóterilip, bir máz-meıram bolyp qalatyn. Qaıran ápkem-aı, seniń bir sát te bolsyn qýanyp, shat kúl­gen shaqtaryńa ne jetsin! Arsyz kúlkiler de, aldamshy jan­dar da seniń sondaı rııasyz kúlkińnen, pák kóńilińnen sadaǵa ketsin!.. О́ziń bastap bergen ómir­sheń jolǵa túsip, tobymyz tolysyp, óz qolymyz óz aýzymyzǵa jetken osy kezeń bolsa, shirkin-aı, ózińdi tóbemizge kóterip-aq óter edik qoı. Allanyń isine amal ne? Rýhyń shat bolsyn!.. «О́ziń bastap bergen jol» dep aıtýymyzdyń da reti bar. Búgingi kúni toqsannyń tórine shyqqan anamyz Balajan qajynyń ózi «sýym­nyń tunyǵy», bólekshe tý­ǵan qaraǵym dep, ózińdi áli kúnge du­ǵasynan da, aýzynan da tas­tamaıdy. «Balalarymnyń ishin­de erekshe týǵan perzentim edi. Oryn­kúldi de es tutyp, ózime de ár­daıym aqyl qosyp otyrýshy edi. Oǵan jan jeter me» dep ýhileıdi keıýana-júrek. Seniń bilimge qumarlyǵyń, esep-qısapqa júıriktigiń, mate­matık-ustaz bolyp shyǵýyń, so­ńyńnan ergen barsha baýyryńa da jaqsy áser etti. О́zińnen keıingi bir iniń, meniń aǵam – Berik te sol jolmen júrip, óziń ushqan uıada oqyp, bilikti maman bolyp shyqty. Serik aǵam da qyzmetin uqsatyp, sharýasyn dóńgeletip áketti. Sińlileriń de ósip-óndi. Qaldygúl balabaqsha meńgerýshisi. Raýshan qarjy salasynyń mamany. Raıhan kásipkerlikpen aınalysady. Shúkir, báriniń de turmys-tirshiligi jaman emes. Biz, baýyrlaryń basymyz qosylǵan saıyn ózińniń tálim-tárbıeńdi, ustazdyq ónegeńdi árdaıym áń­gime qylyp, aınala jurtqa da aıtyp júremiz. Men de ózińniń iz­gilikti izińmen júrip, azamat atan­dym. Sol ıgilikti isterdiń bárinde seniń tıtteı de bolsa tálimiń, óshpes ónegeń bar ekeni de aqıqat. Talaı ret namysymdy qaırap, synǵa da sala bildiń. Al endi tıtteı jaqsylyǵymdy, jaqsy j­a­ǵymdy kóre qalsań, qolpashtap, súısinip, munyń boıynda talaby men talǵamy kóp, qarym-qabileti mol, shyndap kirisse kóp nárse qolynan keledi dep, aq kóńilińdi aqtaryp salýshy ediń. Iá, bizdiń qolymyz jetken jetistikterge seniń de qosqan úlesiń ólsheýsiz zor. Inilerim men sińlilerimdi oqytyp, dańǵyl jolǵa salsam degen izgi peıiliń, yqylas-nıetiń, kúsh-jigeriń zaıa ketken joq. «Men jete almaǵan armanǵa osy baýyrlarym jetsin» degen aq tileýiń bizderge úlken demeý boldy, namysymyzdy qamshylady, órge jeteledi... Aıaýly ápkem-aı, sen búgin tiri bolǵanda 60 jasqa tolar ediń-aý?! Zymyrap ótken qaıran ýaqyt-aı... Aıaýlyńnan aıyryp, qanatyńnan qaıyryp ketetin taǵdyrǵa ne dersiń?.. Átteń dúnıe-aı, amal joq... Áıtpese, seniń áz rýhyń abzal anamyzdyń búkil bolmysymen, baýyrlaryńnyń jan-júregimen birge jasap keledi. Jaıǵan dastarqanymyzda, jaıylǵan kóńilimizde asyl rýhyń birge júrgendeı bolady... Iá, sen baqıǵa attanyp ketke­nińmen, kezinde elge jasaǵan jaq­sylyǵyń, ıgi isteriń men izgi nıetteriń joǵalyp ketken joq, ol izgi qasıetter ózińdi biletin adamdardyń tynys-tirshiligimen jalǵasyn taýyp keledi. Janashyr baýyr, jasampaz jan kózden ketse de, kóńilden ketpeıdi ǵoı. Oǵan birge týǵan bizdiń arman-ań­sarymyz ǵana emes, ózińe ustaz bolǵan úlken tálimgerlerdiń de, qatar ósken qurby-qurdas­taryń­nyń da, shapaǵatyń tıgen shákirtterińniń de estelik sózderi kýá. Ana bir jyly ózińniń rýhyńa arnap is-shara ótkizgen edik. Sonda olar ózińe arnalǵan júrek syrlaryn aqtaryp, saǵan degen qadir-qurmetterin rııasyz bildirgen edi. Birge oqyǵan sy­nyptastaryń da, ınstıtýtty qatar bitirgen qurbylaryń da, ustazdyqty birge bastaǵan áriptesteriń de ártúrli baıypty qylyqtaryńdy eske alyp, áńgime tıegin aǵytady. Olar seniń erteli-kesh sabaq oqyp, oqý zaly men kitaphanadan shyqpaıtynyńdy sabaq dese, ishken asyńdy jerge qoıyp, muqııat daıarlanatynyńdy, ádistemelik tásilderdi qoldana oty­ryp, ótkendi qaıtalap, aına­nyń aldynda otyryp alyp, kópshiliktiń ortasynda ózińdi-óziń ustaý mánerińe, kıim kıisińe, daýys yrǵaǵyńa deıin yńǵaılap, damyl tappaıtynyńdy jyr ǵyp aıtady. Dos-jaranǵa janashyrlyǵyńdy, dostyq kómegińdi, aqyl-keńesińdi aıamaıtynyńdy tilge tıek etedi. О́ziń qatty syrqattanyp júrseń de, aýyryp qalǵan qurby-qurda­syńdy kórseń, dereý jár­dem­desip, dárigerge jetelep, em­delý joldaryn túsindirýden ja­lyq­paıtynyńdy sóz etedi. Elge barǵan saıyn sizdiń sol sy­nyp­tastaryńyzdy, syılas dostaryńyzdy kórgende, jaqyn sóılesip qalǵanda meniń de janym tolqyp turady. Solardyń arasynda óziń de birge júrgendeı sezimde bolamyn. Sýhanberdi, Taıjan, Baltash aǵalar, Aıman, Sáýle, Ǵaını tátelerim jáne basqalary kózime ottaı basylyp, arasynda ózińdi eske alyp, bir-birimizge amandyq tilesip qoshtasamyz. Keıde el ishinde ózińdi úlgi tutqandardyń «Qýan ata men Bala­jan ájeniń qyzy Raıadaı talap­ty da alǵyr, ónegeli de ójet bolǵanǵa ne jetsin» degen tálimdi sózderi de aýyzdan-aýyzǵa jetip, aıtylyp jatady eken. Munyń bári halqymyz jıi aıtatyn «ǵalymnyń haty ólmeıdi, jaq­synyń aty ólmeıdi» deıtin ataly sózdiń ózińe de arnalatynyn sezdiretindeı. Sondyqtan da biz seni jıi eske alyp, duǵamyzdy arnaımyz, jańaǵydaı múbárak oı-nıetterdi kóńilge medeý tutamyz, soǵan shúkirshilik etemiz. Berdibek MEIIRBEKOV