Attanys
«Taýda eki arqar súzisse, tómendegi arqardyń múıizi syrqyraıdy» degendi baǵzy babalar tekke aıtyp ketti ǵoı deımisiz. Mońǵolııadaǵy Qobda ózeni jaǵasyndaǵy Baıan-О́lgeı aımaǵyn topan sý basyp qalyp, jergilikti turǵyndardy orasan zor shyǵynǵa ushyratty. Sý tasqyny saldarynan 700-ge jýyq adam zardap shegip, bir adam qaza tapty degen sýyt habar búkil qazaqstandyqtardy dúr silkindirdi. О́ıtkeni, osy ólkede qazaq baýyrlarymyz kóp ekenin bárimiz bilemiz. Sondyqtan da alystaǵy aǵaıyn qıyn jaǵdaıda qalǵanda atajurtta otyrǵan qandastardyń júrekteri aýyrmaýy múmkin emes edi. Buǵan eń áýeli Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń ózi qatty alańdady. Premer-Mınıstr Kárim Másimovti Mońǵolııaǵa shuǵyl attandyrdy.
Maly sýǵa ketse de saly sýǵa ketpegen ór qazaq qansha qıyndyq kórse de jasymapty. Eldiktiń, órliktiń, el bolmaqtyń úlgisin tanytyp Premer-Mınıstrge appaq arǵymaq syılady. Iyǵyna shapan japty. Qazaqshylyǵymyzdy tanytty. «E, báse!» dep úıde otyryp qýandyq. Janarlarǵa shyq qonaqtady. Baýyrlastyǵyn qaı jaǵdaıda bildirmese, qazaq qazaq bolar ma? Shirkin, qan degendi qoısańshy bul.
Premer-Mınıstr Qazaqstan tarapynan zardap shekkenderge kómek kórsetiletinin, sondaı-aq, jastardyń bilim alýlary úshin granttar bólinetinin jetkizdi. Atamekenine kelip bilim nárimen sýsyndaǵan qandastarymyzdyń armany joq-aý, sirá, dep te oıladyq. Osy saparda Kárim Másimov Baıan-О́lgeıdiń jergilikti atqarý organdarymen birge osy aımaqtardan Qazaqstanǵa kóship barǵan oralmandar úshin salynatyn balalar baqshalarynyń qurylysy, zeınetaqylaryn retteý, eki el arasyndaǵy áýe qatynasyn qalpyna keltirý máselesin de talqylaǵan. Demek, barys-kelis jeńildeıdi degen sóz bul. Endi buǵan qýanbaǵanda nege qýanasyń? «Bir qaıǵynyń bir qýanyshy bolady» degen bálkim, osy shyǵar.
Baıan-О́lgeıdegi qaıǵyly jaǵdaı ońtústik jurtshylyǵyn da beıjaı qaldyrmady. Oblys jastary úndeý qabyldap, qoǵam belsendileri ún qosyp, oblys ákimdiginiń qyzmetkerleri de bir kúndik jalaqylaryn kómek qoryna aýdarǵan. Ońtústik Qazaqstan oblysynyń ákimi Beıbit Atamqulovtyń qoldaýymen gýmanıtarlyq kómek qandastarymyzǵa attandy.
Ońtústik halqynyń kómegimen un, basqa da azyq-túlik, kıim-keshek jınaldy. Beıbit Bákiruly Mońǵolııanyń Baıan-О́lgeı aımaǵyna attanǵaly turǵan qoǵamdyq delegasııany qabyldap, sát sapar tiledi, alystaǵy aǵaıynǵa duǵaı sálem aıtty.
Shymkentten shyqqan avtokerýen Mońǵolııany betke aldy. Osy delegasııamen birge «Aıǵaq» telearnasynyń túsirilim toby aqparattyq qoldaý kórsetý úshin delegasııa quramyna endi. Aıta keteıin, Otyrar aýdanynyń ákimi Erlan Aıtahanov, Ordabasy aýdanynyń ákimi Almasbek Mamytbekov delegasııadan óz sálemdemelerin berip jiberýdi umytpady.
Aıagóz asyp О́skemennen ótken soń, Reseıdiń Rýbsovsk, Zmeınogorsk, Barnaýl, Taýly Altaı qalalaryn artqa tastap, Mońǵolııamen shekaralas jatqan Qosaǵash aýdanyna da jettik. О́lgeıdiń kire berisinde Altaıǵa el qondyrǵan Jánibek Berdáýletulynyń eskertkishi ornatylypty. Qos bórini qasyna ertken Er Jánibek Reseı, Mońǵolııa, Qytaı elderine taraǵan urpaqtaryna «Birigińder!» dep turǵandaı. Shymkentten Baıan-О́lgeıge deıin 4000 shaqyrym jol júrdik.
Tasqynnan túnek tónse de...
Rasynda, tótennen bolǵan tasqyn úlken qasiret ákelipti. 1500 adam baspanasyz qalǵan. Qıraǵan úıindiler ústinde turǵyndardyń dúnıe-múlki shashylyp jatyr. Sý ústinde qalqyp júrgen zattar da kózge shalynady. Sýdyń deńgeıi belden asypty. Turǵyndar dúnıe-baılyqqa qaramaǵan. Olar tek jan amandyǵyn Qudaıdan tilepti.
Meniń oıyma 1991 jyl tústi. Shyǵys Qazaqstan oblysynyń Zaısan aýdanynda bolǵan úlken zilzala esten shyǵar ma? Zaısandaǵy zilzala kezinde úsh jasar Birjan esimdi sábı qaza tapqan edi ǵoı. Mine, sonda el Prezıdenti Nursultan Nazarbaev qaraly otbasyna arnaıy baryp, otaǵasy men otanasyna kóńil aıtqan bolatyn. Bul Elbasymyzdyń azamattyq beınesiniń, adamgershilik deńgeıiniń qanshalyqty bıiktigin pash etken oqıǵa edi.
Baıan-О́lgeıde de úsh jasar sábı Aqtilek Beısenbekuly alapat tasqynnyń qurbany bolypty. Áke-sheshesi uly dúnıe esigin ashqanda yrymdap esimin Aqtilek qoıǵany belgili. Taǵdyr keıde adamdardyń tileýin qabyldaı bermeıdi. Iá, jazmyshqa ne shara? Qaraly otbasyna arnaıy soǵyp, kóńil aıtyp, myna jaryq dúnıeniń esigin ashyp úlgermeı jatyp o dúnıelik bolǵan arman bala – Aqtilektiń rýhyna quran baǵyshtadyq.
Qamı Jýsanbaıqyzy – 76 jastaǵy keıýana. Onsyz da densaýlyǵy syr berip júrgen ol tasqynnan soń tym tómendep qalypty. Úı-kúıinen aıyrylǵan onyń búgingi tirshiligin kórip, júregimiz syzdady. Atameken degen úlken qudiret ekenin osynda sezingendeı boldyq. Qamı ájeı óziniń osy kúıine qaramastan atajurttaǵy týystarynyń amandyq-saýlyǵyn bir Qudaıdan surap otyr. «El aman ba, jurt tynysh pa?» deıdi ol. Biz qart ájege Qazaqstandaǵy hal-ahýaldy, kóregen Kóshbasshymyz Nursultan Nazarbaevtyń sara saıasaty arqasynda qaryshtap alǵa basyp kele jatqanymyzdy, Táńiri jazsa, damyǵan 30 eldiń qataryna qosylar kún taıaý ekenin, kelesi jyly Otanymyzda EKSPO kórmesi ótetinin múmkindiginshe uǵynyqty tilmen aıtyp berdik. Osyny estip Qamı áje qamyqqanyn qoıyp, marqaıyp qaldy. Týǵan jerdiń qudireti degen, bálkim, osy shyǵar.
Synǵan dombyrany qolyna ustap turǵan Oljas degen balanyń sýreti áleýmettik jelide tarap ketkeni belgili. Osy balaǵa taıaýda ǵana at aýystyryp mingen elimizdegi tanymal azamattardyń biri Berik Ýálı jańa dombyra syılaǵan bolatyn. Oljastyń janarynan jalt etken jalyn kórdik.
Qazaqstandyq delegasııany Baıan-О́lgeı aımaǵy Quryltaıynyń tóraǵasy Baýyrjan Dáleluly men Baıan-О́lgeı aımaǵynyń ákimi Dármen Quzykeıuly qabyldap, qıyn-qystaý kezeńde qolushyn sozǵan qandastarǵa alǵys sezimderin jetkizdi. Atalǵan eki azamat atynan Ońtústik Qazaqstan oblysynyń ákimi Beıbit Atamqulovqa Alǵys hat daıyndap, bizge sálemdememen birge berip jiberdi.
Baspanasyz qalyp, kıiz úılerdi panalap otyrǵan baıanólgeılikter qazaqstandyq delegasııaǵa dán rızashylyǵyn, alǵystaryn bildirip jatty. Biz azyq-túlikpen qosa, qarjylaı da kómek aparǵan edik. Olar jańa úı salý úshin aǵash kerektigin qulaqqaǵys etti. Biz olardyń ótinishterin qanaǵattandyrdyq. Jergilikti bılik asa muqtaj otbasylaryna azyq-túlikti teńdeı taratyp berdi.
Tasqynnan túnek tónse de qaımyqpaǵan qandastarymyzǵa razy boldyq.
Saǵynysh túbi – súıinish
Alystaǵy aǵaıynǵa degen saǵynyshymyz bir basylmaı-aq qoıdy. Ondaǵylar qazaqy salt-dástúrdi, ádet-ǵurypty berik saqtapty. Jergilikti turǵyndar kóshelerde qazaqy shapan men taqııa kıip júredi. Er kisiler bylǵary etik kıedi. Halqy sondaı qonaqjaı. Kisi jatyrqamaıdy. Olar atakásippen myqtap aınalysady eken. Munda aýyl sharýashylyǵy órkendegen. Dúkenderinde túıe júninen toqylǵan kıimder men túlki tymaqtar, bylǵary aıaq kıimder, múıiz sapty bákiler tolyp tur. Keı sharýanyń qorasynan 3 myńǵa deıin iri qara óriske shyǵatyn kórinedi.
Alystaǵy aǵaıyn ulttyq ónerdiń otyn óshirmepti. Munda aqyndar aıtysy, jyr músháırasy, balýandar kúresi, alaman báıge, kókpar, qyz qýý, búrkitshiler saıysy jıi ótip turady eken. Jastardyń bári dombyramen án aıtady. Án salǵanda daýystarynan elge degen saǵynysh lebi esip turǵandaı áserge bólenesiz. Shirkinderdiń dombyra shertisteri qandaı? Áýezdi ánderi qandaı?!
Baıan-О́lgeı aımaǵyna baryp turyp, osy óńirdiń tynys-tirshiligimen tanyspaı ketý múmkin be?
Baıan-О́lgeı aımaǵy (mońǵolsha Baıan-О́lgıı aımaǵy, qazaqsha balama aty – Baı-О́lke, Baıbesik) – Mońǵolııanyń 21 sýbektisiniń batystaǵy eń bıik taýly aımaǵy. 1940 jyly qurylǵan. Aımaq ortalyǵy – О́lgıı qalasy. Aımaq 13 sumy men 90 baqtan turady.
Baıan-О́lgeı aımaǵynda 91 myń 470 halyq turady. Halqynyń 93 paıyzy qazaqtar, qalǵany mońǵoldyń urańqaı rýy men tyva ultynyń ókilderi. О́lgeı qalasyndaǵy halyq sany – 34 myń. Mońǵolııadaǵy qazaqtar eń kóp shoǵyrlanǵan aımaqta basqa ulttardan tyvalar, mońǵoldyń dórvód etnostyq toby jáne uranqaı men halha mońǵoldar bar.
Mýzykalyq drama teatry, kitaphanalar jumys isteıdi. «Jańa dáýir», «Mońǵol Zaman», «Bilim» basylymdarynyń taralymy 3-4 myńnyń tóńireginde. Mońǵol telearnalarymen qatar, Qazaqstan Úkimetiniń qoldaýymen qazirgi tańda aımaq halqy «Qazaqstan», «Habar», «Astana», «KTK», «Jetinshi arna», Kazsport, «Asyl arna» jáne «31 arna» arnalaryn kóre alady eken. Sondaı-aq, Mońǵol ulttyq radıosynyń aımaqtyq bólimshesiniń qazaq tilindegi 1 saǵattyq baǵdarlamasy taratylady. Aımaq ortalyǵynda 4 FM radıo stansasy, qazaq tilinde «Derbes», «Naz», «MNV Baıan-О́lgıı» telearnalary, KAZNEWS, BAIOLKE veb-portaldary jumys isteıdi.
Baıan-О́lgeı aımaǵynyń negizgi salasy – mal sharýashylyǵy. Aımaqta 11 myń shamasynda sharýashylyq bar. Jyl saıynǵy óndiriletin 200 myń tonna et, 900 tonnaǵa deıin qoı júni, 300 myń danaǵa deıin ártúrli maldyń terisin ótkizetin sharýashylyǵy aımaq halqynyń suranysyn qanaǵattandyra alady.
Aımaq boıynsha 43 bilim berý mektebi bar. Olardyń 38-i qazaq tilinde, ekeýi mońǵol jáne tyva tilinde bilim beredi. О́lgeı qalasynda 12 jyldyq bes orta mektep, Daryn, Bılge Tegin orta mektebi, Bastama mektebi, Zaıd mektebi, Mońǵol-Túrik birlesken lıseıi, Qobda ýnıversıtetiniń fılıaly jáne Sársen Amanjolov atyndaǵy Shyǵys Qazaqstan memlekettik ýnıversıtetiniń fılıaly jastardy bilim nárimen sýsyndatady.
Saǵynyshymyzdy arqalap elge oralyp kelemiz. Oıymyzǵa Elbasy N.Nazarbaevtyń «Ult Jospary – qazaqstandyq armanǵa bastaıtyn jol» atty Joldaýyndaǵy «Ár urpaqtyń óz armany bar, olarda teń jáne otbasylyq ıgilikterge ǵana umtylys kórinis tappaıdy. Olarda qashanda týǵan jerge degen súıispenshilik sezimi, óz halqy men Otanynyń baqyty týraly ańsar armany aıqyn kórinedi», degen sózderi eske tústi. Elbasynyń osy oılary «100 naqty qadam» Ult Josparynda odan ári jalǵasyn tapty.
Biz «ár qazaq meniń jalǵyzym» dep ómir súrgende ǵana Máńgilik El bolý armanyn júzege asyra alatyn bolamyz.
Baıan-О́lgeı saparynan kóńilge túıgenimiz osyndaı oılarǵa jetelep edi.
Dýlat ÁBISh,
Ońtústik Qazaqstan oblystyq máslıhatynyń depýtaty
