Besik jyryn baǵalamaı júrmiz

Táýelsizdik qolǵa tıgeli ur­paqqa tárbıe berý isinde ulttyq qundylyqtarymyzdy keńinen qoldanýǵa, ata-baba jolyn ustanýǵa ájeptáýir betburys jasaldy. Biraq osy baǵyttaǵy jumystar, túzý nıetten bastalǵan oń talaptar syrtqy rýhanı, aqparattyq agressııanyń qysymynan kóz ashpaı keledi. Desek te, ulttyq rýhanı baılyǵymyzdyń áleýetin paı­dalana otyryp, syrtqy kúsh­terge qarsy kúresimizdi údete ber­genimiz abzal. Bul kúresimiz nátı­jeli bolýy úshin qazaqtyń shyr etip dúnıe esigin ashqan árbir ná­restesiniń boıyna birinshi kezekte qazaqylyqtyń nárin quıýǵa tyrysýymyz kerek-aq. Balǵyn shaqta qazaqy tárbıe qanyna siń­gen bala keri kúshterdiń ıleýine ońaılyqpen berilmeıdi. Al osy oraıda balaǵa  tárbıeni jórgeginen sińiretin besik jyry men besiktiń orny bólek. Ras, urpaqqa ulttyq negizde tálim-tárbıe berý baǵytynda bıik minberlerden tushymdy, qonymdy máseleler kóterilip, bul turǵyda memlekettik deńgeıde kóptegen ıgi ister atqarylyp jatqanyn joq­qa shyǵara almaımyz. Alaıda, «osyǵan baılanysty júzege asyrylyp jatqan is-áreketterdiń qoǵamdaǵy yqpaly qandaı, nendeı ońdy nátıjelerge qol jetkizdik?» degendeı suraqqa naqty jaýap berý qıyn... О́skinderdiń ishki saraıyna halqymyzdyń rýhanı qundy­lyq­tarynyń dánin egemiz dep qan­sha jerden zańdar, baǵ­dar­lamalar qabyldap jáne yqpal etýshi te­tikterdi, kúshterdi jumyldyr­ǵanymyzben, otbasylyq tárbıeni ulttyq negizge baǵyttamaı tirlik ońbaıdy. Budan biz bolashaq aldyndaǵy paryz-qaryzymyzdy abyroımen oryndap shyǵý úshin eń negizgi mindet ata-analardyń moınynda ekenin ańǵarýǵa tıistimiz. Osy kúrdeli jaýapkershilikti ul-qyz ósirip otyrǵan otaǵalary men otanalary qanshalyqty sezinýde? Buǵan da «pálen» dep eshteńe aıta almaısyń. «Balany jastan...» deıtin qa­zaqtyń kópshiligi qazirgi kezde bul ata­ly sózdiń mánine, mańyzyna bas aýyrta qoımaıtyndaı. Qazir azdy-kópti shańyraqtarda búldirshinder tal besikke tańyl­maı, áldı ánin tyńdaý mańdaıyna jazylmaı ósip keledi. Olardyń aldaǵy alar ónegesi de, kórer kó­rinisi de osyndaı sıpattan asyp kete qoımaıdy. Munyń basty sebebi, álgindeı jaǵdaıda ómirdiń órisine aıaq basqan balǵyndardyń áke-shesheleriniń qazaqshylyqtan habary azdyǵynan, Allanyń ra­qymymen tamyry tereńge tar­tyl­ǵan ultynyń ustanymyna, qa­sıetti qaǵıdalaryna kóz juma qaraı­tyndarynan týyndaýda. О́kinishti! Beınelep aıtqanda, besik – álemniń, qorshaǵan ortanyń shaǵyn maketi. Syzbasyn qazaq degen dala sáýletshisi túzgen. Qanshama ǵa­syrlar ótse de onyń qurylysyn odan da jaqsartyp, ózgertemin dep eshkim de áýre bolmaǵandaı. Eger mundaı nıeti barlar tabylyp jatsa, shamasy da kelmes edi. О́ıtkeni, besik – ábden jetilgen, ózgertýdi qajet etpeıtin dúnıe. Al bala jatar osy «shaǵyn álemdi» tylsym jyrmen terbegen dala danalyǵynyń astarynda ǵalam men tirshilik ıesin án arqyly baılanystyryp, birin biri uǵa túsýge, tanı bilýge áser etpek nıeti jatqandaı. Besik jyrynyń qu­dy­rettiligi de osynda. Osyndaı ba­ǵa jetpes baılyqtan jerinýimiz ashyq kúnde adasqandyq emes pe? О́z shańyraqtarynyń astynda tanym-túsinigimizge jat, teledıdardan, radıodan úzdiksiz berilip jatatyn dańǵyraǵan dybystardy estip, boıy úırengen sábıler qazaq ultynyń bolmysymen bite qaınasa erteńine aıaq basady dep aıta almaımyz. Olar óz halqynyń rýhanı álemine, diline ógeısı qarap, ózgeniń arzanqol jyltyraǵyna bas uryp, kiriptarlyq tanytady. О́zge dinge bet buryp ketetinder de solardyń arasynan shyǵady. Mun­daı jaǵymsyz úrdis rasynda be­leń alsa, tosqaýyl qoıý múmkin bol­maı, «...qolymdy mezgilinen kesh sermedimniń» keri sonda keledi. Osy maqalany jazardan buryn taqyrypqa baılanysty ártúrli jastaǵy birneshe adamnan pikir suraǵan edik. Endi solarmen bolǵan áńgimege kóz júgirtsek. Jeti bala dúnıege ákelip, olar­dy aman-esen ósirgen, bú­gin­de 65 jasqa kelgen Aıman degen qudaǵıymyz besik pen be­sik jyrynyń paıdasyn, artyq­shylyǵyn tamsana otyryp aıtyp berdi. «Besikten kórgen rahatym kóp. Ásirese, náresteni taza ustaýǵa, jylaǵanda terbetip ju­batýǵa taptyrmaıtyn dúnıe. Balany emizýge de yńǵaıly. Al besik jyry, ol – balanyń óz anasynan estıtin ásem yrǵaqty óleńi. Besik jyrynyń yrǵaǵy bizge ata-babalarymyzdan jetken. Onda bir tylsym kúsh bar», – dedi ol. Al Gúlzıra degen tanysym besik pen besik jyryna nemquraıly qaraıtynyn jetkizdi. «Mamam bizdi kereýette, kolıaskide ósirdi. Besikke jatpaǵanymyzdan kemtar bolyp qalǵanymyz joq. Besik degeniń jumysy kóp, tósenishi qabat-qabat zat qoı. Men eki balamdy mamamnyń tásilimen-aq aıaq­taryn táı-táı bastyrdym. Qazir daıyn «pampers» bar, sol rahat. Al besik jyry týraly eshteńe aıta almaımyn. О́ıtkeni, ondaı jyr bar ekenin estigenim bolmasa, basqadaı habarym joq», – dedi. Nurbol atty kórshim óz sózinde besik pen besik jyryna degen kóz­qarasy oń ekenin sóz etti. «Besik­tiń qasıetiniń aldynda basymdy ıemin. Ol – tutas bir ultty terbetken asyl dúnıe. Biraq besik jyryn jattap alyp, besik janynda náshine keltire aıtatyn adam az. Keshegi sheshelerimizdiń jolyn qýǵan jas analar kóp dep aıta almaımyn», – dedi ol. Tórt bala tárbıelep otyrǵan, minezi tikteý Samat degen baýy­rym­nyń oıy bylaısha órbidi. «О́z basym, besiksiz de balany ósi­rýge bolady dep oılaımyn. Ba­la­larymyzdy qaıda jatqyzsa, on­da jatqyzsyn, áıteýir, mıdy ashyt­­paı tamaǵyn berip, jylatpasa boldy da. Al besik jyryn aıtatyn áıeldi kórgen emespin», – dedi. Mine, ózderińiz oqyp otyr­ǵandaı, ártúrli oılar, ártúrli tú­si­nikter. Ári qaraı ózińiz-aq kimdiki durys, kimdiki burys ekenin paıymdaı berińiz. Besikke, besik jyryna qyryn qabaq tanytatyndardyń betin beri qaratý múmkin be?.. Árıne, qıyn. Joldybaı BAZAR, «Egemen Qazaqstan»