Qyzylsha degeniń qyp-qyzyl aqsha ma?

Eger Jambyl oblysynyń ákimi Kárim Kókirekbaevtan bireý «Qaıtsek baı bolamyz?» dep suraıtyn bolsa, óńir basshysy oılanbastan «Qyzylsha egińiz» dep jaýap berer edi. Taǵy bireýi qol kóterip, «Qazir qaı kásipke kóbirek moıyn burǵan durys?» degen suraq qoısa, ol kisiden taǵy da «qyzylsha egińiz» degen jaýap estısiz. Shynynda sońǵy kezderi oblys ákimi qyzylshanyń qyp-qyzyl tabys kózi ekenin dáleldep, barmaǵan jeri joq. Aýyl-aımaqqa atbasyn jıi buryp turatyn Kárim Nasbekuly bos jatqan alqapty kórgen saıyn «Bos orynǵa qyzylsha egińiz» degen áńgimeni bastaıdy. Bıyl Jambyl oblysynda 5650 gektarǵa qyzylsha egildi. Oblys basshylary qulashyn budan da keńge sermemek bolǵan. Biraq, bul iske sharýalardyń qyzyǵýshylyǵy az boldy ma, álde daıyndyq máselesi durys uıymdastyrylmady ma, áıteýir, osynyń ózin qanaǵat tutyp, bel sheshe kirisip ketti. 5650 gektardyń 650-i tamshylatyp, taǵy 200 gektary jańbyrlatyp sýarylady. Árıne, qyzylshadan mol ónim alýdyń bas­ty sharty jerdi durys baptaý men sapaly tuqym egý bolsa kerek. Jambyl oblystyq aýyl sharýashylyǵy basqarmasynyń basshysy Nurjan Nurjigitovtiń aıtýy­na qaraǵanda bıyl 220 mln. teńgege Fransııadan arnaıy tuqym jáne 200 mln. teńgege tehnıka alynypty. Osydan keıin bıyl oblys boıynsha 125 myń tonna ónim alamyz degen jospar bar. Eger siz qyzylsha ekken bolsańyz, eń aldymen onyń ár gektaryna sýbsıdııa tólenedi. Muny bir dep qoıyńyz. Sosyn tuqym alsańyz, oǵan da sýbsıdııa beriledi. Bul – eki. Budan bólek tamshylatyp nemese jańbyrlatyp sýarý ádisin engizseńiz, taǵy da sýbsıdııanyń joly ashylady. Tyńaıtqysh sepseńiz, taǵy da sýbsıdııa alýǵa qujat da­ıyndaısyz. Qyzylshany qolǵa alýdaǵy eń qıyn máseleniń biri – kúzde ónimdi ótkerý bolatyn. Jambyl oblysynda eki qant zaýyty bar. Biraq ónim­di ótkizer kezde baǵa myń qubylyp, sońynda sharýalar utylyp qalatyn. Jáne qant zaýyttary ónimdi birde alyp, birde keri qaıtaryp, sharýany taǵy shyǵynǵa batyrady. Bul másele boıynsha Tarazdaǵy qant zaýytynyń dırektory Galına Baımurzaeva bylaı deıdi: – Jyl ótken saıyn elimizde qyzylsha alqaby ulǵaıyp keledi. Bizdiń zaýyt qazir bul ónimdi kúni-túni qabyldaıdy. Baıaǵydaı qyzylsha artyp kelgen kólikterdi kúni boıy qańtaryp qoıý, sońynda keri qaıtarý máselesi qazir múldem joq. Ár aýdanǵa arnaıy keste berilgen. Sol boıynsha ret-retimen ónimderin ótkizip otyrady. Bıyl bizdiń zaýyt qyzylshanyń 1 tonnasyn 17 myń teńgeden qabyldaıdy. Arnaıy qujat jasalyp, bir aıdyń ishinde aqsha sharýashylyqtyń esep-shotyna aýdarylady. Sondaı-aq, ónimdi ótkizýshiniń qalaýyna qaraı aqsha ornyna qant ta bere alamyz. Ras, biz kóktemde sharýashylyqpen kelisimshart jasasqan kezdegi qanttyń baǵasy men kúzde ónimdi ótkizip, aqshany sanap alǵan kezdegi qanttyń baǵasy ártúrli bolýy múmkin. Kóktemde – arzan, kúzde qymbat degendeı... Keıbir sharýashylyqtar qantty kóktemdegi arzan baǵamen ber dep qıǵylyq salady. Biz oǵan jol bere almaımyz. О́ıtkeni, arzan baǵaǵa qant alǵan sharýashylyqtar alypsatarlyqpen aınalysyp, qanttyń baǵasyn túsirip jiberýi múmkin. Bul bizdiń zaýyt úshin paıdaly is emes. Qazir shetelden keletin qant shıkizatynyń baǵa­sy qatty ósip ketti. Sondyqtan, bizdiń zaýyttar jergilikti jerdiń ónimin alýǵa jáne qyzylsha alqabynyń kóbeıýine óte muqtaj. Sondyqtan, biz oblys ortalyǵynan alys jatqan Shý jáne Qordaı aýdandarynan qyzylsha artyp kelgen kólikterdiń shyǵynynyń 50 paıyzyn ótep berýge de kelisip otyrmyz. Bilesiz be, qyzylsha bolmaı, zaýyt toqtap qalatyn bolsa, biz kún saıyn 5 mln. teńge shyǵynǵa otyramyz. Sondyqtan, qaı qıyrdan kelse de qyzylshany zaýytqa ótkerýde eshqandaı kedergi bolmaıdy. Oblys ákimi Kárim Kókirekbaev qyzyl­sha egýshilerge memleket tarapynan qoldaý týraly aıtyp berdi. – Jaqynda «Damý» qory Jambyl oblysynyń kásipkerlerine jeńildikpen 500 mln. teńge nesıe bóletin bolyp, memo­ran­dýmǵa qol qoıdyq. Osy kelisim­shart­qa sáıkes bank qyzmetkerleri sizdiń ekken qyzylsha alqabyn kelip kóredi, qansha tabys túsetinin shamalaı­dy, sóıtip aldyn ala avans aqsha beredi. Eshqandaı kepildiń qajeti joq. Jal­py alǵanda, bul daqyldan túsetin paıda kóp. Qyzylsha qyzanaq, qııar sııaqty tez buzylmaıdy. Sharýashylyqty damytý arqyly halyqty jumyspen qamtýdy da sheshedi. Qyzylshany kóp eksek, sonsha jumys kúshi bolady. Mine, Jambyl oblysynyń ákimi Kárim Kókirekbaev qyzylsha egýshilerdiń qataryn kóbeıtýdiń bar amalyn jasap júr. Osydan keıin ákimniń áńgimesi nege qaıta-qaıta osynaý baltamyrǵa soǵa beretinin túsinýge bolatyn sııaqty. Áıtse de «qyzylsha ekseń, aqshaǵa qaryq bolasyń» degen jarnama tek jurtty qyzyqtyrý ǵana bolsa kerek. Áıtpese, kók japyraǵy jaıqalǵan osynaý alqapqa qansha qarjyny quısań da ter tógip, eńbek etpeı eshqandaı tabys bolmaıtynyn el de túsinýi tıis. Qashanda eńbektiń almaıtyn asýy joq qoı. Adamdy bıik shyńdarǵa tek eńbek qana jetkizedi. Degenmen de «Qalaı tez baıýǵa bolady?» degen jandarǵa biz de «Qyzylsha egińiz» dep aıtqan bolar edik. О́ıtkeni, aýylsharýashylyq mamandarynyń esepteýlerine qaraǵanda, 1 gektar qyzylsha alqabynan 25 tonna ónim alsańyz, eń kemi 175 myń teńge, eger 50 tonna ónim alsańyz, 465 myń teńge paıda kóresiz. Al tamshylatyp sýarý ádisi bul tabysty tipten eseleı túsedi. Mundaı jaǵdaıda 100 tonna ónim alsańyz, 1 mıllıon 270 myń teńgege deıin tabys tabasyz. Bul, árıne, eseli eńbek etken saıyn qaltań aqshaǵa tola túsedi degen sóz. Aıtpaqshy, ákimniń «pııaz egińder» deýinde de bir mán bar. Jambyl aýdanyndaǵy «Úmit» sharýa qojalyǵy bıyl 35 gektarǵa pııaz ekken eken. Gektaryna 100 tonnadan ónim alamyz dep qoldaryn ysqylap otyr. Kórdińiz be, baptaǵanǵa jer jomart degen osy shyǵar, sirá. Oralhan DÁÝIT, «Egemen Qazaqstan» Jambyl oblysy Sýretti túsirgen Altynbek QARTABAI