Tehasty túletken kórme

EKSPO shejiresi: San-Antonıo, 1968 San-Antonıo qalasynda 1968 jyly 6 sáýir men 6 qazan aralyǵynda ótken Búkilálemdik jetistikter kórmesi AQSh-tyń ońtústik-batys óńirinde ótkizilgen alǵashqy iri oqıǵa boldy. Ol San-Antonıo qalasynyń irgetasy qalanǵanyna 250 jyl tolý qurmetine arnaldy. EKSPO shejiresi aıdarymen berilgen maqalalarymyzda aı­tylǵandaı, Amerıka qurly­ǵynda alǵash ret Búkilálemdik ámbebap kórme 1876 jyly Fıladelfııa qalasynda ótkizilgen bolatyn. Bul álem­dik shara AQSh-tyń táý­el­siz­dik deklarasııasynyń ja­­rııa­lan­ǵanyna 100 jyl tolý mere­kesine arnaldy. Qurlyq­taǵy alǵashqy mańyzdy halyq­aralyq sharany ótkizý arqy­ly AQSh bıligi memleket jetis­tikterin búkil álemge pash etýdi maqsat tutqan edi. Kórme bul mindetti oıdaǵydaı oryndady. Sodan beri AQSh úkimeti eldiń bar­lyq óńirlerinde EKSPO kór­mesin ótkizýge qulshyna kiris­ken edi. Qurlyqtaǵy al­ǵash­qy Fıladel­fııa kór­me­si­nen keıin ǵasyrǵa tarta ýa­qyt ótkende, AQSh úki­meti bu­ǵan deıin eshqandaı iri ha­lyqaralyq shara ótkizilip kór­megen ońtústik-batys óńir­de Bú­kilálemdik ámbebap kórme­siniń jalaýyn kóterýdi maqsat etti. Oǵan Tehas óńirindegi ha­lyq sa­ny jaǵynan ekinshi oryn alatyn iri megapolıs San-Antonıo qalasynyń 250 jyldyq aıtýly datasy tuspa-tus keldi. AQSh-tyń ońtústik-ba­tys óńirinde ótkizilgen bul kór­mege 30-dan astam memleket qatysty. San-Antonıo qala­synyń shetinen kórme qala­­shyǵynyń qurylysyn salý úshin 40 gektardan asa jer bólindi. Bul qala buǵan deıin de týrıster kóp keletin oryn­dardyń biri bolatyn. Qaladaǵy birqatar tarıhı ǵımarattar, atap aıt­qand­a ataqty Alamo bekinisi tý­rıs­terdi ózine magnıtshe tartatyn edi. Alamo bekinisi Tehas táýelsizdiginiń sımvoly bolyp tabylady. Sonymen birge, bekinis mań­aıynda osydan birneshe ǵasyr buryn óńirdi alǵash jaýlap alýshylar salǵan baspanalar da saqtalǵan bolatyn. San-Antonıo qalasynyń bas­shylyǵy kórmeni ótkizý sha­ra­­syna jan-jaqty daıyndal­dy. Kórme qalashyǵynda qala sáý­letine sán qosqan birqatar ǵı­ma­rattar turǵyzyldy. San-An­tonıo qalasynda ótken EKSPO kórmesiniń dańqyn pash etken eki arhıtektýralyq ny­san áli kúnge deıin qala tur­ǵyndary men qonaq­tarynyń súıikti oryndaryna aınalǵan. Onyń biri – The Tower of the Americas atty munara. Kórme qalashyǵynda arhıtektor Ford O’Neıldyń jobasymen turǵyzylǵan bul munara tek San-Antonıo qalasynyń ǵa­na maqtanyshy emes, sonymen birge búkil AQSh-tyń ozyq sáýlet óneriniń úlgisi bolyp tabylady. Bul munaranyń bıiktigi 227 metrden asady. Arhıtektor Ford  O’Neıldyń tapqyrlyǵy men sheberliginiń arqasynda bul muna­ra qalanyń tórt qubylasynan túgel kórinedi. Munaranyń kórý ala­ńyna kóterilgen adam San-Antonıo qalasyn alaqanyna sal­ǵandaı tamashalaıdy. 1968 jyly salynǵan atalmysh munara osydan 30 jyl ýaqyt ótkenge deıin AQSh elindegi eń bıik munara bolyp eseptelinip keldi. Tek 1996 jyly Las-Vegasta «Stratosfera» muna­rasy salynyp, «eń bıik munara» ataǵyn ıelendi. San-Antonıoda ótken EKSPO-68 Bú­kilálemdik kór­me­­siniń qurmetine salyn­ǵan taǵy bir tarıhı nysan – Hemısfaır saıabaǵy bolyp sanalady. Saıabaq­tyń tórt qubylasy túgel ashyq, esh­qan­daı qorshaý turǵyzylmaǵan. Saıabaq aýmaǵynda murajaı já­di­geri retinde HIH ǵasyrda salyn­ǵan birqatar turǵyn úıler tur­ǵyzylǵan. Jurt serýen­deıtin joldardyń jıegine ondaǵan janýarlar músini sa­lynǵan. Bala­lar úshin tama­sha ári keń oıyn alańy jasal­ǵan. The Tower of the Ame­ricas munarasyna ja­qyn ma­ńaıda saıabaqtyń sánin kel­tir­gen sýburqaqtar kaskady kóz jaýyn alady. Sony­men birge, saıa­baq­ta serýe­n­deıtin adamdarǵa qa­jet­ti qyz­met túr­leriniń bári oı­las­tyrylǵan. EKSPO-68 kórmesiniń jalaýy San-Antonıo qalasynda alty aı boıy jelbiredi. Osy merzim ishinde kórmeni dúnıe júzinen kelgen 6,5 mıl­lıon adam tamashalaǵan. Kór­mege álem­niń 30-dan astam memleketi ózde­riniń jádiger­lerin ákelgen. Ásirese, Kanada, Meksıka, Ita­lııa, Is­panııa, Fran­sııa já­ne Japonııa memle­ketteriniń pa­vılon­daryn­­daǵy sol ýaqyttyń ozyq teh­no­­­logııalyq jetistikteri kór­mege kelýshilerdi tánti etti. Aqı­qa­tyn aıtqanda, alǵash­qy kezde kórmeni uıymdas­ty­rýshylar oǵan qatysýshy mem­leketterdiń az bolǵandyǵyna biraz abyrjý­shylyq týǵyzdy. Alaıda, uıym­dastyrýshylar kórmeniń ashylýyna bir aı ýaqyt merzim qal­ǵanda, demeý­shi mesenattardyń qarjysyna Qurama Shtattarǵa kórshi qo­nystanǵan Nıkaragýa, Gon­dý­ras, Gvatemala, Salva­dor, Kosta-Rıka sııaqty kedeı mem­leketterdiń kórmege qaty­­sýy­na jaǵdaı jasady. Bul memleketterge bólingen pavılon­darǵa qoıylǵan jádigerler kór­meni ta­masha­laý­shylardyń erek­she qyzyǵýshy­lyǵyn týǵyz­dy. Sonymen birge, EKSPO-68 kórmesinde uıymdastyrǵan má­denı buqaralyq sharalar da qonaqtardyń esinde qaldy. Ási­rese, kórme sheńberinde balalar úshin uıymdastyrylǵan oıyn­shyqtar kórmesi joǵary áser qaldyrdy. Bul kórmege Latyn Amerıkasy elderinen ákelingen oıynshyqtar úlgisi balalardy umytylmas áserge bóledi. San-Antonıo qalasynda 6 aı boıy jelbiregen EKSPO-68 kórmesiniń jalaýy saltanatpen túsirildi. Uıymdastyrýshylar Búkilálemdik  kórmeniń sátti de tabysty ótkendigin pash etti. Kórmeni ótkizý arqasynda buryn da týrıster kóp keletin ortalyq bolyp sanalatyn San-Antonıonyń bedeli men ataǵy arta tústi. Jylqybaı JAǴYPARULY, «Egemen Qazaqstan»