Demografııaǵa dem bergen qadam

Demografııalyq ártektilik elimizdegi eńbek resýrstarynyń teńgerimdiligine keri áser etýi ábden yqtımal. Qazirdiń ózinde sol­tústik aımaqtarda jumys kúshi­niń jetispeýshiligi aıqyn seziledi. О́ıtkeni, tabıǵı ósim óte baıaý. Kerisinshe, ońtústik óńirler­de halyq qarqyndy ósip, eńbekke qabiletti adamdardyń jumys tabýy kúrdelene túsken. Sarap­shylardyń boljamyna súıensek, 2030 jylǵa qaraı Qazaqstan halqynyń sany 20 mıllıonnan asyp, jartysyna jýyǵy negizinen ońtústik jaqta shoǵyrlanatyn bolady. Al teriskeıde eńbekke jaramdy adamdar bólinisinde tapshylyq baıqalýy múmkin eken. Soltústik halqy kemýiniń bir sebebi tabıǵı ósimge tirelse, ekinshi ushyǵy Reseıge qonys aýdaryp jatqandardyń artýymen baılanys­ty. Eger osylaı bola berse, 2050 jylǵa qaraı mundaǵy turǵyndar 1 mıllıonǵa azaıýy, al ońtústikte 5 mıllıonǵa kóbeıýi múmkin. Osylaısha ishki demografııalyq ahýal jan-jaqty zerdelenip, mıgrasııalyq úderisterdi ońaltý jónindegi usynystar Parlament tarapynan qoldaý tapqan. Ońtústikten kóship kelýshilerge barlyq jol shyǵynyn kóterý, otbasy múshelerine bir­jol­ǵy ótemaqy tóleý, jumys­pen qamtý, kásipkerlikpen aınaly­sa­­tyn­darǵa shaǵyn nesıe usy­ný sııaq­ty jeńildikter qarasty­rylǵan. Bıylǵy kóshi-qonǵa 320 otbasy qatysqan. Basym bóligi Soltústik Qazaqstanǵa tıesili. Bıyl óńirge 83 otbasy qonystandy. Jyl aıaǵyna deıin keletini – 200. Yq­tııarly tilek bildirýshiler sany – 900. Sońǵy 10 jylda oblys­tan basqa jaqtarǵa 209 358 adam kóship ketken. Kelgeni – 158 884 adam ǵana. Halyqaralyq jáne ishki-syrtqy kóshi-qon saıa­saty, etnostyq oralmandardy orna­lastyrý jaıy áli ózekti kúıinde qalyp otyrǵan jaǵdaıda «ońtústikten soltústikke» kóshirý tetik­teriniń keshendi qaras­tyryl­ǵany quba-qup bolar edi. Jyraq jerden teriskeıge qonys­taný, tútin tútetip, urpaq ósirý – demografııalyq ahýaldyń tepe-teńdigin qalpyna keltirýdiń negizgi joly sanalǵanymen, onyń astar­ynda salt-dástúrimizge, ádet-ǵur­pymyzǵa, ana tilimizge jetik jumys qoldaryn kóptep tartý arqyly ulttyq qundylyq­tary­myzdy, qazaqy qalyp-beınemizdi ornyqtyrý sııaqty maqsat-múdde­ler jatqanyn jergilikti bılikte­gilerdiń jete uǵynǵandary abzal. О́kinishtisi sol, Reseıge kó­shýshiler arasynda óz aǵaıyn­darymyz da kezdesip qalady. Alys-jaqyn shetelderdegi baýyr­­larymyz «ózge elde sultan bolǵansha, óz elinde ultan bolýdy» armandap júrgende olardyń bul áreketi tańdandyrmaı qoımaıdy. Osyndaıda Prezıdenttiń «Nur Otan» partııasynyń kezekten tys HVII sezinde aıtqan: «Baılyq ta, baqyt ta, ómir de óz elińde. Syrttan baqyt izdegenniń isi baıan­dy bolǵanyn kórgenim joq. Qan­sha mıllıarder bolsań da, qyzyq­tyń barlyǵy óz elińde, óz bala-shaǵańnyń janynda», degen ulaǵat­ty sózderi oıǵa oralady. Ortalyq kommýnıkasııalar qyzmetinde ótken brıfıngte aımaq basshysy Erik Sultanov Memleket basshysynyń tapsyrmasyna sáıkes eńbek kúshi mol ońtústik óńirlerdiń turǵyndaryn teriskeıge kóshirý jumystary qolǵa alynǵanyn, daıyndyq jumystary barysynda arnaıy delegasııa 300 myń adamǵa deıin turatyn iri aýdandardy aralap shyqqanyn, kóship kelýshilerge 110 úı ázirlengenin, jumys ta, jer telimderi de tabylatynyn, barlyq jaǵdaı jasalatynyn málim etken. Odan keıin OQO ákiminiń orynbasary E.Aıtahanovtyń jetekshiligimen arnaıy top kelip, eńbek naryǵynyń jaǵdaıymen tanysyp qaıtqan. Eki taraptyń halyqtyń ishki qonys aýdarýy týraly yntymaqtastyq memorandýmyna sáıkes tıimdi ornalastyrýdyń barlyq alǵysharttary eldik múdde turǵysynan oılastyrylǵan. Ishki kóshi-qon sherýin saryaǵashtyqtar bastap bergen. «Aýdanymyzda demografııalyq ósim óte jaqsy. Jylyna 10 myńdaı náreste dúnıege keledi. Adamdarymyz shetinen eńbekqor. Toptyń arasynda kásipkerler de, jumyssyzdar da bar. Olar teriskeıde kókónis, mal ósirýmen aınalyspaqshy. Mundaı kásipterge ábden mashyqtanǵan», degen edi Saryaǵash aýdanynyń ákimi Buharbaı Pirmanov alǵashqy kóshti shyǵaryp salý rásiminde. Kóktemge salym bastalǵan qonys aýdarý baǵdarlamasyna qatysýshylardyń qatary barǵan saıyn artyp, búginde 83 otbasyn quraǵan. Olardyń qaı-qaısysymen tildesseń de, Maǵjan eline kel­gen­derine esh ókinbeıtinderin bil­diredi. Úkimet basshysynyń jumys saparyna ilese kelgen Oń­tústik Qazaqstan oblystyq más­l­ıhatynyń depýtaty Jańabaı Aǵabekov býynyp-túıinip otyrǵan 100 shaqty otbasy bar dep qaldy. Oblys ákiminiń orynbasary Ulasbek Sádibekovtiń aıtýynsha, óńirde 2,8 mıllıon halyq turady. Elimizde jylyna 400 myń bala dúnıege kelse, besten biri osy aımaqqa tıesili. Baspanamen, jumyspen qamtamasyz etilse, 900 otbasy kóship kelýge nıetti. Biz birqatar otbasylarda bolyp, jaǵdaılarymen tanysyp qaıttyq. Solardyń biri – Mamlıýt aýdanyna qarasty Pokrovka aýy­lynda turatyn Syrmanovtar otbasy. Biz qyzdary Sabınany Begman esimdi jergilikti jigitke uzatqaly jatqan qýanyshtaryna ortaqtastyq. Úıdiń ıesi Apsam qazaqtyń dástúrimen tórge ozdyryp, astan aýyz tıgizdi. Áńgimeni alystan oraǵyta bastap, ne sebepti qonys aýdarǵanyn búge-shigesine deıin aıtyp berdi. Ordabasy aýylynyń Shubarsý aýylynan otbasymen kelgenine ekijarym aıǵa jýyqtaǵan. «Damý» qorynyń bólimshesi arqyly nesıe alyp, mal ósirmekshi. Ol úshin sharýa qojalyǵyn qurypty. Jem-shóbi men qora-qopsysyn daıyndaýǵa kirisipti. Biz osynda jergilikti jerge ábden sińisip ketken Mu­syrman Jaıparov degen azamatty jolyq­tyrdyq. О́zbekstannyń Jyzaq ob­lysynan kóship kelgenine 7 jyl­daı bolypty. Mal, qus ósire­di. Kúnine 45-50 lıtr sút ótkizedi. Mal bordaqylaıdy. Jýyr­da aýyldyq tutynýshylar koopera­sııa­syna kiripti. Ondaǵy maqsaty – jeńildikti sýbsıdııa alý. Bú­gingi tirligine rıza ekeni júzinen de, sózinen de bilinedi. Osy ýaqyt be­derinde Musekeńniń jón silteýi­men atajurtqa 50 otbasy oralypty. Aýdan ákimniń orynbasary Almagúl Ramazanovanyń aıtýyna qaraǵanda, bıyl kvotamen 18 ot­basy taban tiregen. Tilek bildirý­shi­lerdiń kóptigi eskerilip, oblys­tyq máslıhat sheshimimen taǵy eki oryn bólingen. Qyzylorda oblysynan Aıyrtaý aýdanynyń Kırıllovka eldi mekenine atbasyn tiregen jas otaý ıeleri Baqytjan Bekjanov pen Marhabattyń da shaǵyn sharýa­laryn dóńgeletip otyrǵanynyń kýási boldyq. Bir jyldyń ishinde iri qara maldyń sanyn 16 basqa jetkizgen. Sóıtse, byltyr 2 mıllıon teńge nesıege 9 bas taıynsha satyp alǵan. Bıyl basyna bas qosylǵan buzaýlary oınaq salyp júr. 5-ýin saýyp, kúnine 60 lıtrge deıin sút alady. Qazdyń 100 balapanyn satyp alyp, kúzde Astanaǵa ótkizgen. Sóıtip, nesıemen eseptes­ken. «Baspanany 650 myń teńgege satyp aldyq. Kvotaǵa ilikpesek te, turmysymyz jaıly. Bıyl 300 balapan alyp, baǵyp jatyrmyz. Baý-baqshamyz bar. Sútten maı shaıqaımyz, qaımaq, irimshik jasaımyz. Senbilik jármeńkelerden qalmaımyz. Bir aptadaǵy kirisimiz 35 myń teńgege jýyq», – deıdi erli-zaıyptylar. Eńbek resýrstarynyń tıim­diligin arttyrý baǵdarlamasyn  oryndaýda jergilikti bılik oryndaryna úlken jaýapkershilik júkteletini aıtpasa da túsinikti. Bul turǵydan alǵanda, óńirde atqarylyp jatqan sharalar san-salaly. Byltyrdan beri 40 eldi mekenge 95 otbasy kóship kelip, aýyl sharýashylyǵyna – 24, densaýlyq saqtaý uıymdaryna – 5, bilim oshaqtaryna – 4, basqa salalarǵa 14 adam ornalasqan. 22 adam jeke kásipkerlikpen aınalysady. 185 adamǵa 15 mıllıon teńge kóleminde sýbsıdııa tólengen. Jumys berýshiler 38 otbasyna úı-jaı usynǵan. 32 otbasy bas­panalardy jalǵa alsa, 9 otbasy týǵan-týysqandarymen birge turady. Qonys aýdarýshylardyń orta jasy – 35-40 aralyǵynda. Budan tysqary jekelegen sharýashylyq basshylary da qolushyn berip keledi. Oń­tús­tiktegi bos jumys oryndary jármeń­kesine barǵandardyń biri – «Aq­seleý» JShS-niń dırektory Serik Malaev. Ol Saryaǵash, Maq­ta­aral aýdandarynyń turǵyn­dary­men kezdesip, 14 adamnan tura­tyn 3 otbasyn ózimen birge ala kelgen. Eńbekke qabilettilerin jo­ǵary jalaqyly jumysqa ornalas­tyryp, baspanamen, úı jıhaz­darymen qamta­masyz etken. Aq­shalaı járdem kórsetken. «Ǵaısa» seriktestiginiń jetekshisi Birjan Ǵaısın Qaraǵash aýylyna kóship kelgen 5 otbasyn qushaq jaıa qarsy alyp, barlyq jaǵdaıyn jasaǵan. Desek te, aýqymdy baǵdar­la­ma­da áleýmettik yntalandyrý sharalaryn keshendi túrde qaras­­tyrý durys zerdelenbegen tá­rizdi. Shetin máselelerdiń biri tur­ǵyn úı-jaıyna qatysty. Alys­tan at terletip, «elim, jerim» dep emi­renip kelgen aǵaıynǵa aldy­men keregi – jaıly baspana. Osy máseleniń baǵdarlamada eskeril­meı qalǵany túsiniksiz. Sonyń sal­darynan úbirli-shúbirli bala-shaǵa­larymen páter jaldaýǵa, ne týǵan-týystaryn saǵalaýǵa týra keledi. Premer-Mınıstr oblysqa jumys sapary kezinde el tur­ǵyndarynyń eńbek kúshi jetis­peıtin aımaqtarǵa qonys aýdarýy mańyzdy úrdis ekenin atap ótip, atalǵan másele boıynsha Úkimettiń jeke otyrysy ótetinin jetkizgen edi. Olaı bolsa, baǵdarlamada turǵyn úıge qatysty ereje-talaptar barynsha aıqyndalyp, memleket esebinen satyp áperý múmkindikteri týdyrylsa, quba-qup bolar edi. О́ıtkeni, zańdyq sheshim alynbaıynsha basybaıly baspanaly bolý baqyty árkimge buıyra bermeıtin sekildi. Oblysaralyq kóshirý úrdisinde óńirlik áleýmettik-ekonomıkalyq kórsetkishter men qabyldaý áleýeti aldymen eskerilýi tıis. Osydan birer jyl buryn Esil aýdanyna qarasty Birlik eldi mekeninde 30-daı ǵana shańyraq qalyp, bastaýysh mektep qysqartýǵa ushyraǵan bolatyn. Endi aýyldy 10 otbasy tolyqtyryp, bilim úıi qaıtadan boı kótergeli otyr. Kezinde alys-jaqyn shetelderden kelgen aǵaıyndarymyzdy toptap qonystandyrý tájirı­besiniń keńinen qoldanylýy arqa­synda birqatar eldi mekender men mektepterdiń saqtalyp qal­ǵanyn umyta qoıǵan joqpyz. Má­selen, Mońǵolııadan kelgen qandastarymyzdyń balalary esebinen shalǵaıdaǵy Tımırıazev aýda­nynyń Belogradovka eldi meke­ninde qazaq synyptary, keıin ult­tyq mektep ashylǵan. Osyndaı táji­rıbelerdiń óris alǵany abzal. О́mir ESQALI, «Egemen Qazaqstan» Soltústik Qazaqstan oblysy