Sherhan-shejire

Kitaptyń da baqyttysy bar! Árıne, ol oqylar kitap bolsa. Sondaı oqylar baqytty bir kitap qolymyzǵa tıdi. Súısine oqyp shyqtyq. Ol kitap belgili jazýshy Ádil Dúısenbektiń «Sheraǵamnyń sherýi» bolatyn. Uzaq jyldar boıy baspasóz salasynda jemisti eńbek etip kele jatqan jáne áli de qolynan qalamy túspegen Ádil aǵanyń bul kitabynyń basty da ári negizgi keıipkeri Sherhan Murtaza, kádimgi Sheraǵamyz! Aıtqan ár sózi el aýzynda júre­tin Sheraǵanyń ózi abyzǵa, sózi ańyz­ǵa aınalǵaly da qashan?! Bul ara­da óz halqynyń Sherhan Mur­taza­ǵa degen shynaıy mahabbaty men súıis­pen­shiligi jatqandyǵyn aıtqan da lázim. Sóz degen qudi­rettiń syryn uǵar jan bolsa, Sher­aǵa­myzdyń keıde sher­li, keıde zildi, árdaıym nárli ár só­zin­de ómirdiń áıteýir bir aqıqaty jata­tyny anyq. Sol aqıqattyń mir­deı oǵymen atylǵan Sheraǵańnyń keıi­gen keı sózine el súısinip qol so­ǵyp jatsa, kóńiline jaqpaǵandar men yń­ǵaıyna jatpaǵandardyń kúıinip te, kektenip te jatqandary az bolmaıtyn. Áıteýir, ne de bolsa ómirde jáne el aýzynda Sherhan Murtazanyń aıtqan da, aıtyp ta júrgen sózi bar. Sol aýzy dýaly Sheraǵańnyń janynda uzaq jyldar boıy birge kele jatqan jáne birge qyz­met­tes te bolǵan, tálimi men tár­­bıesin kórgen, áli de óziniń ómirlik ustazy sanap kele jat­qan Ádil Dúısenbektiń «Sheraǵam­nyń sherýi» roman-essesi óz oqyr­manyna olja sala kelgen oraı­ly shyǵarma. Oraıly sanap otyr­­ǵany­myzdy, qalamger Ádil Dúı­­sen­bektiń Sheraǵa sııaqty birtýar jannyń jáne de óziniń bar sanaly ǵumyryn qazaqtyń qasıet­ti de qudiretti sóz ónerine arnap, sol qa­zaq­tyń nebir talantty da da­ryn­­­dy qalamgerleriniń baq jul­dy­zyn jandyrǵan. Olar bolsa «biz Sheraǵańnyń shekpeninen shyq­qan­byz» dep marqaıa sóıler bir dáýir ur­­­paq­tarynyń Sheraǵasynyń ár sózin shashaý shyǵarmaı qaǵazǵa túsi­re otyryp, óz halqynyń nazary­­na usyn­­sam degen nıeti dep bilgenimiz abzal. Shynynda da Sherhan aǵa Mur­ta­za­nyń jazyp ta, aıtyp ta kele jatqan dúnıelerinde bir dáýir­­diń úni men tynysy jatyr. Ár dáýir­diń daýylyna keýdesin tosyp ómir súrip kele jatqan Sher­­aǵań­nyń keı-keıde sherli kóńi­li­n­iń de sheri bar. Ol sher Sher­­aǵa­nyń qara basynyń jaıyn kúı­ttegennen emes, eli men hal­qynyń múddesin oı kózimen shol­ǵan­ kezdegi kóńiliniń pás bolatyny, daýysynyń ashy shyǵatyny da sol kez. Bul rette belgili jazýshy, Mem­lekettik syılyqtyń laýreaty Dýlat Isabekovtiń osy kitap­­tyń alǵy sózinde: «Jınaqta Sheraǵańnyń bir­de bala, birde dana, birde kól, bir­de shól, birde tarpań, birde sal­qam minezderi jarasymdy da jan-jaq­ty kórinipti», degen pikiri Ádil Dúı­sen­­bek shyǵarmasynyń bar maz­mu­nyn tolyqtaı ashyp turǵandyǵy bar. «Daýasyz – shartty uǵym. Ony tek kárilikpen shektep qoıýǵa bolmas, – dedi tereń tynystap. – Daýasyzymyz osy ýaqyt emes pe eken? Ýaqyt tańdy atyryp, kúndi batyrady. Kóktem men jazdy, kúz ben qysty almastyrady. Mezgili kelgende gúl qaýyz jaryp, rızyq pisip-jetiledi», deıdi birde Sheraǵa oı tolǵap. Daýasyz ýaqyttyń ýysynda ketip bara jatqan adam ǵumyrdyń enshisine qalar ne bar degen oı keledi Sheraǵanyń osy bir sózinen keıin. Árıne, jaqsydan – ónege, sheshennen sóz qalary anyq. Sol ónegeni de, sol sózdi de Ádil Dúısen­bek­tiń ki­ta­bynan molynan terip alýǵa bola­dy. «Qoı ústine boztorǵaı ju­myrt­qalaıtyn, jarly­myn degen jan myń qoı aıdaı­tyn zaman týyp keledi. Aýyz­bir­lik bolsyn! Elbasy – bireý, bas­qamyz soǵan tireý bolaıyq!..», degen Sherhan aǵa­myzdyń táýel­siz­digimizdiń taǵdyry úshin aıtqan osy bir aýyz sózi urpaq sanasynda uran bolyp saqtalyp qalary da anyq. Anyq dúnıeniń kúnbe-kúngi qanyq jaıynan mol syr aıtar bul kitaptan halqymyzdyń nebir asyl perzentteriniń de jarq etken beıneleriniń qymbat tartary bar. Mysaly, kitaptaǵy «Qarekeńniń qal­jyńy qalǵan emes» degen áńgi­mesinde avtor qazaqtyń tulǵaly azamaty, «ınternattyń qara nanyn bólip jep, talaı qıynshylyqty bastan keshken eki dos» Qarataı Turysov pen Sherhan Murtaza ara­syn­daǵy syılastyqtyń bir sáttik kóri­nisin áserli jetkize bilgen. Sony­men birge, avtor men keıipker arasynda ózara senim men syılastyq qarym-qatynastyq jaǵdaıynda órbıtin áńgimelerdiń árqaısysy arqyly qalamger Ádil Dúısenbek Sheraǵańnyń óz keıipkeriniń ár jaǵdaıdaǵy kóńil kúıin, san salaly pikirlerin, bylaısha aıtqanda minezin tolyq ashyp kórsetip bere alǵandyǵyn aıtqymyz keledi. Jáne de ár jaıdy syltaýratyp Sheraǵany bir sóıletip, pikirin bilip otyrýdy daǵdyǵa aınaldyrǵandaı bolǵan Ádil Dúısenbek sol arqyly kúndelik ómirdiń bir shejiresin jazǵandyǵyn da joǵary baǵalar edik. Sheraǵa aıtqan árbir utymdy da oıly sózdi sol aıtqan jerinde qaldyrmaı, qaǵazǵa túsirip otyrǵan avtordyń naǵyz qalamgerlik qaıratynyń da tanylar tusy osy. Sheraǵań qaı salada qyzmet jasa­masyn ózin áýeli jýrnalıst, qalam­ger retinde sezinip kele jatqan jan. Sodan da bolar, myna aınala tir­shi­likke qalamgerdiń jiti kózimen qarap, árige oı jiberedi. Sanasymen sar­ǵaıar sátteri de az emes. «Qaıda sol shyndyq degen shirkiniń? – dedi. – Shyndyqty aıtamyn dep ke­zin­de Jumabek Táshenov degen aǵań orys­tarmen jaǵa jyrtysýǵa deıin bardy emes pe?» degen Sher­aǵań­nyń shamyrqana shyqqan únin «Batyrlardyń batyry» degen áńgimeden anyq estir edik. Bul oraıda Sherhan aǵa ataqty Baýyrjan Momysh­ulynyń óz aýzynan estigen Qazaq­stan Joǵarǵy Keńesiniń tór­aǵasy Jumabek Táshenovtiń ult­jan­dylyǵy men ádiletsizdikke tóz­bes qaı­sarlyǵyn súısine aıtady. Reıh­stagqa birinshi bolyp tý tikken Raqymjan Qoshqarbaevqa Keńes Odaǵynyń Batyry ataǵyn berý jónin­degi usynystyń bar ekendigin bi­le­tin Jumabek Táshenov Máskeýde KSRO Joǵarǵy Keńesiniń prezıdıýmy tór­aǵasynyń orynbasary retinde bir aılyq kezekshilikte júrgen kezin­de sol kezdegi Bas shtab bastyǵy, mar­shal Konevpen qat­ty sózge keledi. Aıa­ǵy úlken daý­ǵa ulasqan áńgi­me­niń ýshyqqany sonshalyqty, bul má­se­lege Voro­shılov aralasyp, ekeýin sabyrlaryna túsirse kerek. Mine, bul da bolsa Táshenov ǵumyrynyń beımálim bir tusy bolsa, endi sol beımálim tusqa da Ádil Dúısenbek qalamynyń jaryǵy túsken eken. «Sheraǵamnyń sherýi» – kúndelik ómir kitaby. Avtor men Sheraǵańnyń sol kóptegen kúndelikti ómirleri el gazeti «Ege­men Qazaqstan» basylymynyń  qabyrǵasynda birge ótkeni bar. Mine, sol «Egemenniń» kezeńderindegi Sherhan Murtaza gazet sózine asa jaýapty qaraýdy úıretip qana qoımaı, jazar taqyrypty ár jýrnalıstiń aldyna tartyp otyrar shynaıy kórinis tabady. Sheraǵanyń bar sanaly ǵumyry qazaq baspasózimen tyǵyz baılanysty bolsa, sol ǵumyrdyń da kóptegen jaılary aıtylmaı da qalǵan eken. Kitaptaǵy «Qaqpanǵa túsken qonaq» atty shaǵyn bir áserli áńgimede aıtylatyn myna bir jaıdy ádeıi bóle-jara aldyq. «Jaz myna oqıǵany, – dep aǵam qolma-qol tapsyrma berdi. – Eldegiler oqysyn, bir paıdasy tıip qalar», – degen Sher­aǵań­nyń óziniń senimdi jaýynger qalam­ger inisi Ádil Dúısenbekke bergen tapsyrmasynyń túp-tórkininde «elge paıdasy tıip qalar» degen janashyrlyq oı jatyr. Qashan bolsyn qalamynyń qarymymen óz eli men halqynyń qamyn jep, jaǵdaıyn oılap, eldik sózin aıtyp kele jatqan Sherhan Murtazanyń býyrqanǵan jan qýatyn qalamger óz kitabynda sheberlikpen bere alǵandyǵyn aıtpaq kerek. Jazýshynyń qalam jaryǵynyń sáýlesi túsken ár taqyrypta ómir jatqandyǵyn ańdaımyz. Sol ómirdi avtor Sherhan aǵanyń ǵu­myrymen, kúnbe-kúngi ómir tir­shiligimen kórsete otyryp, tutas bir kezeń ahýalynyń tynysyn sezdirer edi. Árıne, tarıhqa aınalyp bara jatqan kezeńder de bar. Alaıda, sol tarıh qoınaýyndaǵy kezeń­derdiń ózi el taǵdyry, adam taǵ­dyry. Al taǵdyr-tarıhqa kez kel­gen urpaq qashan bolsyn aına­lyp bir so­ǵatyny jáne de bar. Sol kezde jáne sol tusta Ádil Dúısenbektiń «Sher­aǵam­nyń she­rýi» aldymyzdan tabylary da bar. О́ıtkeni, bul kitapta qa­zaq­tyń Sher­hanynyń taǵdyry ja­tyr. Sol Sherhan taǵdyrdyń kóp­­te­gen syrlaryn óziniń shynaıy yqy­­las­­ty qalamynyń ushymen óz kita­­by­­na arqaý ete bilgen jazýshy Ádil Dúı­sen­bek eń áýeli óziniń inilik jáne qa­­lam­gerlik paryzyna adaldyq ta­nyt­qan­dyǵyna rızamyz. Búgingi aǵalar sózi erteńgi babalar sózi bolyp, dú­nıe­ni jańǵyrtyp, keler talaı ur­paq­qa jeteri de anyq. Soǵan jazsyn! Jabal ERǴALIEV, jazýshy, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri, Parlament Senatynyń depýtaty ASTANA