Jahandyq jarasym jolynda

XVIII ǵasyrdyń aıaqtalar kezinde nemistiń álemge máshhúr fılosofy Immanýıl Kant «Máńgilik álemge» – «K vechnomý mırý» traktatynda «Eger soǵys úshin qarýlaný osylaı jalǵasa berse, adamzat balasynyń aldynan bir ǵana naqty tańdaý shyǵady: ne soǵys ataýlydan bas tartyp, beıbitshilikti tańdaıdy, ne órkenıetti jalmaǵan ortaq zıratta bastary toǵysady», degen oı aıtady. Beıbit maqsattardy júzege asyrý úshin ol adamzat balasyn ortaq múddege biriktiretin dúnıejúzilik federasııa qurýdy usyndy. Kanttyń bul eńbegi Napoleon soǵysynyń aldynda týǵan bolatyn. Odan keıingi eki ǵasyrda adam balasynyń baıaý bolǵanymen, osy fılosof atap ótken úrdiske kele jatqanyn baıqaımyz. HH ǵasyrda álemdik úkimet qurý qajettigin Albert Eınshteın de kóterdi. Eınshteınniń aıtqan sózderin jınaqtaýshylardyń jazýynsha ol bylaı depti: «Meniń pasıfıstigim – adamdardy óltirý jeksuryndyq dep uǵatyn túısik sezimim. Ol qaı­sy­bir ıntellektýaldyq teorııadan týyndamaǵan, biraq kez kelgen qa­tygezdik pen jekkórýshilikti túbegeıli jaratpaýǵa negizdelgen». Sondaı-aq: «Men ómirimde bir qatelik jasadym – prezıdent Rýzveltke atom bombasyn jasaý jóninde hat jazdym. Biraq, ony nemister de osy ispen aınalysyp, álemdik bılikti bir qolǵa jınaǵysy kelip jatqan soń usynǵanym úshin meni keshirýge bolady dep oılaımyn», dep ókinish bildiripti. XXI ǵasyrdyń basynda adamzat órkenıeti ekonomıkalyq, saıası, quqyqtyq, aqparattyq turǵydan qurylymy kúrdeli bolǵanymen, tutas júıege aınalyp bara jatyr. Alaıda, bul jolda keri ketýshilik te joq emes, jańa syn-qaterler, qaıshylyqtar, soǵys oshaqtary týyp, memleketter búlinip, adamdar bas saýǵalaǵan bosqyndarǵa da aınalýda. Osylardyń barlyǵyn jeńý álemdik qoǵamdastyqtan asa kóp kúsh-jigerdi talap etýde. Álemde buryn-sońdy bolmaǵan jalpyǵa birdeı qater tóndiretin qarý túrleri jasalyp, ol álemniń tynyshtyǵyn buzýda. Bıyl Semeı ıadrolyq synaq po­lı­go­nynyń jabylǵanyna 25 jyl to­lyp otyr. Osyǵan oraı elordada aýqym­dy halyqaralyq basqosý ót­pek. Al osy turǵydan kelsek, Prezı­denttiń «Álem. XXI ǵasyr» manıfesi – álemdi beıbit damytýdaǵy mańyzdy qujat ekendigine kózimiz jete túsedi. Onda álemdegi tynysh­tyq­ty saqtaý jolynda ne isteý kerek­tigi jaıyn­da naqty usynystar, planetadaǵy ór­ke­nıetterdiń bir-biri­men beıbit qaty­nas­tarda bolýy jolynd­a álem­dik azamattyq qoǵam men mem­leket bas­shylarynyń nege basa nazar aýdarýy qajettigi naqpa-naq kór­setilgen. Manıfeste alǵash ret «ózińdi demılıtarızasııalaý» úshin qandaı qadamdar jasaý qajettigi aıtyldy. Memlekettik basqarý kimniń qolynda ekenine baılanysty, onyń syrtqy jáne ishki saıasaty júrgizilip, soǵan saı ol izgilikti úndeıdi nemese jamandyq shashady. Zaıyrly, demokratııalyq, quqyq­tyq memleketter ózin ózi toqtatyp, teris áserge boı aldyrmaı, ydyratýshy kúshterden góri biriktirgish jasam­paz áleýetti arttyrýy tıis. Bul rette memlekettiń isine barlyq el­derdiń izgi oıly kúshteri, mem­leket, qoǵam qaıratkerleri, ǵalym­dar men mádenıet ókilderi, zııalylar kómekteskenderi durys. Manıfeste jańadan «ólim sebetin qarýlardy ǵarysh keńis­ti­gi­ne, álemdik muhıttyń beıtarap sýlarynyń túbine qatysty já­ne Arktıkaǵa ornalastyrýǵa tyıym salatyn jahandyq sheshim qabyl­daý qajettigi usynylady. Qazirgi ýaqytta bul óte ózekti. Jahandyq jylynýdyń saldarynan muzdaqtar erip, Arktıka bóline bastady. Kóptegen sarapshylardyń piki­rinshe, jaqyn aradaǵy 15-20 jyl ishinde ǵarysh keńistigin ıgerip, onyń ishinde Aı men Mars jáne ózge planetalardy, asteroıdtar men shyǵandaǵy ǵaryshty zertteýge degen memleketterdiń belsen­di­ligi joǵarylaı túspek. Osy sebep­­ten ǵaryshtyq keńistiktegi qı­myl­­dardy da quqyqtyq retteý, ony baqylaý qajettigi týady. Ol jer betindegi beıbitshilikti saq­taý men ǵaryshtyq soǵystardy bol­dyr­­maý­dyń qajettiginen kelip shyǵady. Manıfestegi mańyzdy ereje – BUU aıasynda beıbitshilik pen turaqtylyq jáne qaýipsizdik boıynsha Jahandyq koalısııa qurý. Jer júzindegi barlyq memleketter birikken tusta, ózara syndarly áriptestik qatynastar ornaǵanda ǵana bir-birine qarsy áskerı bloktarǵa bólshektenýge jol berilmeıdi. Árıne, keleshekte bi­tim­gershilik operasııalaryn tıim­di júrgizý úshin, memleketter ara­syn­da áskerı qaqtyǵystardy bol­dyr­maý úshin BUU bitimgershilik kúshterin jańǵyrtý qajettiligi týyndaıdy. Manıfest – 2010 jyly sáýir aıynda Vashıngtonda ótken I sam­mıttegi Elbasynyń sóılegen sóziniń zańdy jalǵasy. Atalǵan sammıt­tegi Prezıdent baıandamasynda óte ózek­ti másele qozǵaldy. Sodan beri alty jyl ótti. Shyndyqqa týra qaraǵanda, dúnıeniń jaqsy ja­ǵy­­n­a, jaqsy baǵytqa ózgeretin túri joq. Kerisinshe, ótken jyldar ishinde Taıaý Shyǵystaǵy geosaıası ahýal tym shıelenisip ketti. Lıvııa­da, Sırııada soǵys oty órship, Iraktaǵy qaqtyǵystar eldiń ydy­raýyna ákeldi. Sońǵy kezde DAISh tárizdi búldirgi kúshter paıda bol­dy. Qysqasy, qazirgi kezde álem apatty jaǵdaıda tur. Bir jaǵy­­nan álemdik-órkenıettik tur­ǵy­­daǵy problema paıda bolsa, ekin­shi ja­ǵy­nan Irak, Sırııa men Páki­stan­­nyń 1,5 mıllıonǵa jýyq hal­qy bas saýǵalap, Eýropaǵa qaraı aǵyldy. Búgingi qater burynǵydan da qaýiptirek. Álemde terror­lyq kúsh­ter ıadrolyq qarýdy qolǵa túsi­rýge jantalasyp álek. Mundaı um­ty­lys Nıderlandta, Pákistanda boldy. Nursultan Ábishuly bylaı dedi: «HHI ǵasyrǵa aıaq basqan adam balasy qııaldyń ózin tańǵaldyratyn ǵylymı jańalyqtar ashyp, jańa býyn tehnologııalaryn jasap jatyr. Adamzat óz damýynyń sapaly jańa satysyna ótýde. Álem Tórtinshi ónerkásip tóńkerisiniń tabaldyryǵynda tur. Kóptegen qorqynyshty aýrýlardyń tamyryna balta shabylýda. Biraq, soǵys vırýsy halyqaralyq jaǵdaıdy ýshyqtyrýyn jalǵastyrýda. Ol birqatar memleketterde ekono­mıkanyń ólim uryǵyn sebetin eń qýatty salasyna aınalyp, áskerı-ónerkásiptik keshenniń áleýetin arttyryp otyr». Adamzat búginde arnasynan asyp-tasyǵan óziniń aqylynyń azabyn tartýǵa aınaldy. Qaryshty qadammen damyǵan ǵylym men tehnıka alty qurlyqqa bólingen alyp planetaǵa qaýip tóndirip tur. Manıfest soǵyssyz álem qurýǵa umtylǵan uly maqsattan týyndaǵan ordaly oıdyń jemisi. Dúbirge toly dúnıeniń túkpir-túkpirindegi tútindep jatqan terrorızm oshaq­tarynyń kóbeıip, qandy qaq­ty­ǵystardyń beleń alǵany eske túskende, boıyńdy eriksiz úreı bıleıdi. Álemdegi áskerı blok­tardyń bir-birimen teketiresi tereń­deı berse, onyń aıaǵy qaıda aparyp soǵatynyn eshkim boljaı almaıtyn jaǵdaıǵa jettik. Osyndaı alma­ǵaıyp ýaqytta Qazaqstan kósh­basshysynyń ǵalamdyq deń­geıin­degi kókeıkesti másele kóterýi tarıh betinde tańbalanýǵa tıis asa mańyzdy oqıǵa. «HHI ǵasyrda adamzatqa ózin ózi demılıtarızasııalaý jaǵyna qaraı sheshimdi qadam jasaý qajet. Bizde mundaı basqa múmkindik bolmaıdy. Bulaı jasamaǵan jaǵdaıda planeta radıo­aktıvti materıaldardyń orasan zor tirshiliksiz úıindisine aınalady. Bizdiń planetamyz biregeı, bizde basqa ondaı planeta joq jáne bolmaıdy», endeshe, ıadrolyq qarý ıemdengen ımperııalar jantalasa qarýlanýdy toqtatyp, beıbitshilik jolyna bet bursa, mynaý alasapyran zamanda asa qajet aqyl-oıdyń saltanat qurǵany bolar edi. Bolyp jatqan oqıǵalardyń barlyǵy alystaǵy planetada emes. Kórshi elderdegi, basqa qurlyq­tardaǵy bolyp jatqan qaqty­ǵys­tardy jaı ǵana teledıdardan kórip, baqylap otyra beretin ýaqyt ótti. Zamanaýı ǵylym men teh­no­logııanyń damyǵany sonsha­lyq, álem bir sátte jarylyp, barly­ǵynan aıyrylyp qalýymyz múmkin. Sebep, tipten, áldebir saıası she­shimniń qabyldanýyna da baıla­nysty bolmaı, tehnıkalyq qate­likten de bola salatyn kez kelipti. Sondyqtan bul máseleler óte úlken álemdik deńgeıdegi áńgime­niń arqaýyna aınalýy tıis, bul taqyryp parlamentte, buqaralyq aqparat quraldarynda, qoǵamdyq birlestikterde talqylanǵany jón. Birinshiden, biz – ıadrolyq qarýdan alǵashqy bolyp óz erkimizben bas tartqan elmiz. Ekinshiden, biz O­rta­lyq Azııa óńirinde beıbit­shi­lik­ke, tynyshtyqqa udaıy shaqyryp kelemiz. Úshinshiden, barlyq ha­lyq­aralyq qaqtyǵystar boıyn­sha elimizdiń usynystary aıtylyp, BUU, EQYU jáne basqa da uıymdardyń jumysyna belsendi qatysýdamyz. Biz shırek ǵasyr burynǵy Qazaqstan emes, jan-jaqty kórkeıgen, sóziniń salmaǵy basym elge aınaldyq. Bizdiń aıt­qany­myzǵa álem qulaq túredi. Qazaqstan XX ǵasyrdyń eki ǵalamat oqıǵasyna – ıadrolyq qarý­dy ıgerý jáne kosmostyq keńis­tikke shyǵý sekildi tarıhı oqı­ǵa­laryna tikeleı qatysy bar eldiń qataryna qosylýǵa májbúr boldy. Keńes ókimetiniń ekonomıkasynyń mılıtarlandyrylýy qorshaǵan ortaǵa keri áserin tıgizdi, ıadrolyq qarýlardy jasap shyǵarý, onyń synalýy jáne saqtalýy Qazaqstan terrıtorııasyna úlken zııanyn tıgizdi. Qazaqstan óziniń beıbitshili­k­súıgish baǵytqa degen adaldyǵyn uzaq jyldar boıyna sózben emes, ispen beınelep keledi. Oǵan dálel  osydan shırek ǵasyrdan astam ýaqyt buryn, 1991 jyldyń tamyzynda Prezıdent Nursultan Nazarbaev óz Jarlyǵymen Semeı ıadrolyq polıgonyn japty. Bizdiń res­pýblıka óz aýmaǵynda ıadrolyq qarýdy joıǵan birinshi memleket boldy. Munyń ózi Qazaqstannyń ıadrolyq arsenaly óziniń ajalsepkishtik áleýeti jaǵynan álemde tórtinshi sanalǵan jaǵdaıda júzege asty. Semeı synaq polıgonynan keıin basqalary da (Nevada, Lobnor, Jańa Jer polıgondary) jabyl­dy. Sodan beri Qazaqstan jappaı ıadrolyq qarýsyzdaný jolyn tabandylyqpen jaqtap keledi. Jer sharynyń halqy ár mınýt saıyn shamamen 150 adamǵa kóbeıip otyrady eken. Bul damyǵan elderdiń ekonomıkasyna qaraǵanda óte kenje qalǵan damýshy elder halqy sanynyń jedel ósimimen sıpattalady. Artta qalǵan óńirler men damýshy elderdiń kenjelep qalýyn boldyrmaý barshaǵa, onyń ishinde, asa damyǵan elderge de óte qajet. Ol kóp jaǵdaıda adamzattyń taǵdyryn, ońtaıly ómir izdeý men energııaǵa, sý men azyq-túlik­ke qol­jetim­dilik maqsatynda ha­lyq­tyń jahandyq mıgrasııasyn aıqyn­daı­dy. Osyndaı jaǵdaılarda adamzat óz damýynyń sapaly jańa fazasyna ótedi. Alaıda, ekonomıkalyq sanksııalar men saýda-sattyq soǵysy ádettegi qubylystarǵa aınalsa, endi dúnıeni jahandyq Internet jeli­degi aqparattyq soǵystar men aran­datýshylyqtar dúrliktirip tur. Osyndaı jaǵdaılarda adamzat bala­sy mılıtarızmge tartylmaı, para­satqa júginýi tıis, óıtkeni, mu­nyń órkenıetti joıýdan basqa jol­ǵa apar­maıtyny aıtpasa da túsinikti. Iаdrolyq nysandar men materıaldar qaýipsizdiginiń deńgeıi eń joǵary memleketterdiń alǵash­qy jıyrmalyǵyna kiretin Qazaq­stan basshysynyń soǵystyń túp-tamyryn birtindep joıyp, or­nyqty álemniń geografııasyn qalyp­tastyrý ıdeıasyn kóterýi óte qup­tarlyq. Halyqaralyq qarýsyz­daný úderisterin jańa tarıhı jaǵdaılarǵa beıimdeýdiń mańyzy zor. О́ıtkeni, kıberqylmystar údep ketse, apattyń aldyn alý ońaıǵa túspesi anyq. Soǵyssyz álem – búginde bú­kil adamzat tilegi. Rasynda, tek beı­bitshilik pen qaýipsizdikke teń jaýapkershilik, ózara syılastyq jáne ishki máselelerge aralas­paý qaǵıdattary negizindegi beıbit únqatysý men syndarly kelissóz­der ǵana memleketter arasyndaǵy barlyq daýlardy retteýge negiz bolyp tabylady. Búginde jahan jurtyn alań­dat­qan álemdik daǵdarystyń zardaptary halyqaralyq qaýymdastyqtan ekonomıkalyq ósý boıynsha jańa tásilder men joldar izdestirýdi ta­lap etýde. Al onyń biregeı ba­ǵyty ekonomıkany barynsha árta­­raptandyrý úderisi bolyp taby­lady. Tipti, uzaqqa sozylǵan ekonomıkalyq quldyraýmen kúresý múmkindigi de osyǵan kelip tirel­gendeı. Mine, osy turǵyda álem ǵalymdary jahan ekonomıkasyn ilgeriletýdiń tıimdi ádisin oılasýda. Shyndyǵynda, daǵdarys ınno­vasııalyq tásilder jáne tıimdi tehnologııalardy engizý esebinen, barlyq elderge jańa naryqtardy ıgerý, eńbek ónimdiligin arttyrý boıynsha qosymsha múmkindikter usynýda. Biz qazirgi zamanǵy kommýnıkasııa quraldary ómirimizdiń barlyq salalaryn baılanystyryp otyrǵan aqparattyq tehnologııalar ǵasyrynda ómir súrip jatyrmyz. Bul turǵyda bilim, eńbekpen qamtý, mádenıet, qarjy, jarııa saıasat, jarnama, saýda baǵyttarynyń barsha úderisteri XXI ǵasyrda ınter­nettiń yqpalymen damyp keledi. Atap aıtqanda, postındýstrııalyq kezeń­de sıfrlyq teńsizdik áleý­mettik jáne ekonomıkalyq teńsiz­dik­ke ákeledi. Sondyqtan da adam­dar arasyndaǵy sıfrlyq alshaq­tyqty joıýdyń maqsaty ol óziniń aýqymy boıynsha kedeılikti eń­se­rý­­men para-par. Bul problema jahandyq mánge ıe jáne ózekti­lik­­tiń túrli dárejesimen árbir el­de bar. Osy rette halyq, ásirese jas­tary­­myz, jelilerge belsen­direk mo­­ıyn buryp, qazirgi zamanǵy teh­no­­l­o­­gııalardy jyldam meńgerýi tıis. Qazirgi kezeńde aqparat alý, almasý, óńdeý máseleleri ózgeshe sıpat alyp, jańa naryqtar qalyp­tasty. Internet pen jańa tehnolo­gııalar ǵalamdy ózgertti. Jáne de 4-shi óndiristik tóńkeris ǵalam­tor arqyly júzege asýda. Bul jerde áńgime saǵattar, uıaly tele­fon­dardyń san túri nemese jańa markaly avtokólikter jaıynda aıtylyp otyrǵan joq, jańa teh­nologııalarǵa negizdelgen óner­kásip salasynyń damýy aıtylyp otyr. Bıyl Qazaqstan Táýelsizdigine 25 jyl tolǵaly otyr. Osy shırek ǵasyr ishinde elimiz kóptegen jaǵdaılardy bastan ótkerdi. Turǵyndarymyz turaqtylyq pen áleý­mettik jetistik jáne ekonomı­kalyq múmkindikterge nıettilik tanyta otyryp, jaqsy ómir súrýge talpyndy. 90-jyldardyń ekinshi jartysynda elimiz áleýmettik-ekonomıkalyq damýdyń qarqyndy josparyn júzege asyrýǵa kiristi. Bul rette álemdik qaýymdastyq tarapynan bizdiń memlekettik organdarǵa óz fýnksııalaryn tıim­direk oryndaýǵa septigin tıgizip, qoldaý kórsetildi. Tek qana BUU Damý baǵdarlamasy Qazaqstan Úki­metimen, úkimettik emes uıym­darmen, kásipkerlermen jáne múd­deli tulǵalarmen birlesip 180-ge jýyq jobany iske asyrdy. Bul jobalar bizdiń elimizdi ózgertýge kómektesken kóptegen qyzyqty ári ınnovasııalyq ıdeıalardy ómirge engizýge járdemin tıgizdi. Qazirgi tańda bizde aldaǵy baılanysty odan ári damytý múmkindikterin zerdelep, alys bolashaqty boljaýǵa, júıeli yńǵaımen ilgeri jyljýǵa múmkindik bar. Biz jahandaǵy túrli oqıǵalarǵa qarap otyryp, ekonomıkamyzdy damytýdyń kóptegen joldaryn qarastyrýǵa tıispiz. Sebebi, shıkizat, tabıǵı resýrstar, paıdaly qazbalar zamany aıaqtalyp keledi. Adamı faktor kezeńi aıaq basýda. Ekonomıkany, densaýlyq saqtaý, bilim berý men ǵylym salasyn qarastyratyn kún jetti. Kelesi bir nazar aýdaratyn jaıt – BUU Bas Assambleıasynyń sessııasynda Elbasy Nursultan Nazarbaev əlem elderine əskerı bıýd­jetiniń 1 paıyzyn kedeı elder­diń əleýmettik máselesin sheshý­ge jumsaý kerektigin aıtty. Shynynda, jyl saıynǵy əlem boıynsha árqaı­sysy óz elin qarý-jaraqpen jaraq­tandyrýdy arttyrýǵa jumsap jatqan 1 trln 700 mlrd dollardyń bir bóligin kedeılikpen kúreske, jumys­syzdyqqa, ashtyqqa, tynyshsyz­dyqqa jáne ómirlerine qaýip nátı­jesinde halyqtyń birazy­nyń mynaý órkenıetke umtylǵan, aqpa­rat­tanǵan zamanda údere kóship, bos­qynǵa aınalǵanyn syrttan baqy­lap, sharasyzdyqpen qol qýsyryp qarap otyra bermeı, solardyń ómir sapasyn arttyrýǵa jumsaýǵa bolmas pa?! Bulaı etýdiń basty joly ár el ózderiniń múmkindigine oraı óz turǵyndaryn ashtyqqa ushyratpaı, jeterlik azyq-túlikpen jáne otbasyna kúndelikti qajettilikpen qamtýǵa basymdyq berýi tıis. Onyń joly ár otbasyna jan basyn asyraýǵa múmkindik týǵyzý, adamdardy eńbek etýge baýlý. Prezıdentimizdiń «Álem. HHI ǵasyr» manıfesi álem elderiniń búkil kúsh-jigerin ekonomıkany, ǵylymdy, densaýlyq saqtaýdy, t.s.s. damytýǵa baǵyttaıtyn bas­pal­­daq bolyp baǵalanýda. Jahandyq bulǵaqqa qur qarap otyra berýge bolmaıdy. Adamzat tarıhyndaǵy 5 myń jyl ishinde jyl saıyn orta eseppen úsh ret ótip turǵan soǵystardyń qasireti, adam jáne múlik shyǵyny, azyp-tozý, joǵalǵan qalalar men azǵyndyqqa ushyraǵan jer qaıǵysy qashanǵy jalǵasa bermek?! Álemde bolyp jatqan oqıǵa­lar­dyń barlyǵy meniń otbasyma da qatysty dep túsinýge tıispiz. О́ıt­keni, álem óte tez ózgerýde. Buryn alys-jaqyn elderde ne bolyp jatqany bizge qatyssyz dep oı­lasaq, qazirgi kezde álem men teh-nologııanyń damyǵany son­sha­­lyq, apat kez kelgen elge kez kel­gen kúni kele salýy yqtımal. Artta qalǵan óńirler men damýshy elderdiń kenjelep qalýyn boldyrmaý barshaǵa, onyń ishin­de, asa damyǵan elderge de óte qajet. «Meniń elimniń jaǵdaıy jaqsy» dep toqmeıilsýge bolmaıdy, alys-jaqyn elderdegi ashtyq, jumyssyzdyq pen soǵys qaýpi adamdardy jappaı bosqyndyqqa ushyratty. Halyqtyń jahandyq mıgra­sııasyn kóp jaǵdaıda adam­zat­tyń óz taǵdyryn beıbit tur­mys­­qa, ońtaıly ómirge, azyq-túlik pen taza sýǵa qoljetimdilik maq­sa­ty aıqyndap otyr. Osyndaı jaǵ­daı­­lar­da adamzat óz damýynyń sapaly jańa fazasyna ótýi úshin ár el­degi eko­nomıkalyq ósim damyp, ju­mys­­syzdyq aýyzdyqtalýy, ke­deı­lik­­tiń joly kesilýi tıis ekeni ám­bege aıan. Alaıda, búginde ekonomıkalyq sanksııalar men saýda-sattyq soǵysy ádettegi qubylystarǵa aınalyp, dúnıeni jahandyq Inter­net jelidegi aqparattyq soǵys­tar men arandatýshylyqtar dúrlik­tirip tur. Sondyqtan adamzat balasy mılıtarızmge tartylmaı, parasatqa júginýge tıis, sebebi, bul dúrligistiń órkenıetti joıýdan basqa jolǵa aparmasy anyq. Bar másele saıası kózqaras­tar­dyń árqılylyǵyna ǵana tirelip turǵan joq. О́mir kórsetip otyr­ǵandaı, mundaı qasiretti saldarlar jekelegen memleket basshylary men yqpaldy adamdardyń je­ke­bastyq ambısııasynan týyndap otyrǵanynan, qarý-jaraq shyǵa­rýshylardyń aýyr zardaptarǵa uryndyratyn is-qımyldarynyń toqtaýsyz jalǵasyp kele jatqa­ny­nan da bolyp otyr. HHI ǵasyr jahandyq yntymaq­tastyqtyń jańa dáýiri retinde tarıhqa enýi tıis. Ol úshin álem lıderleri salıqaly oı ıeleriniń sózderine qulaq túrip, Elbasy usynǵan «ınklıýzıvti jahandaný» jolyna túsýi qajet. Bul – «Sizder men bizder birigip» jahandaný úderisin beıbit baǵytqa burýǵa, aldymen órkenıetimizdegi eń qymbat nársege – adamnyń ómirine, onyń qaryny men kóńiliniń toqtyǵyna, beıbit turmysynyń qamtamasyz etilýi men sol arqyly ónimdi eńbek etip ózderin asyraýǵa múmkindik týǵy­zýymyz kerek degen sóz. Salı­qaly da kemeńger sóz! Myrzageldi KEMEL, ekonomıka ǵylymdarynyń doktory, professor