Jambyl jurtynyń 95 paıyzy qazaqsha sóıleıdi
Elimiz táýelsizdik alǵan 25 jylda memleket tarapynan birtutas til saıasaty qalyptastyrylyp, qazaq tiline memlekettik mártebesi berilip, qoldanys órisi keńeıdi. Búginde memlekettik til bolyp tabylatyn qazaq tili memlekettiń barlyq aýmaǵynda qoǵamdyq qatynastardyń barlyq salalarynda qoldanylatyn memlekettik basqarý, zań shyǵarý, sot isin júrgizý jáne is júrgizý tiline aınaldy. Bul bizdiń memlekettik tilimizdiń mártebesiniń asqaqtaǵany, elimizdiń eń mańyzdy jetistikteriniń biri.
Áleýmettik zertteý nátıjesi boıynsha búgingi tańda oblys kóleminde memlekettik tildi meńgergenderdiń úlesi – 95,09 paıyzdy, orys tilin – 91,01, al aǵylshyn tilin – 8,03, úsh tildi, ıaǵnı qazaq, orys jáne aǵylshyn tilderin meńgergenderdiń úlesi – 8,02 paıyzdy qurap otyr.
Bıyl bizge qarasty Memlekettik tildi oqytý ortalyǵy Tilderdi oqytý ortalyǵy bolyp ózgertildi. Sebebi, ortalyqta bıylǵy jylǵa deıin basymdyq memlekettik tildi meńgertýge berilip kelgen bolsa, qazirgi ýaqytta aǵylshyn jáne orys tilderin de oqytý jumystary júrgizilýde. Oqytý ortalyǵynda oblys kólemindegi barlyq sala qyzmetkerlerine kýrstar uıymdastyrý arqyly memlekettik tilmen qatar aǵylshyn, orys tilderi de aqysyz negizde oqytylady. Bul rette eresek turǵyndarǵa tilderdi meńgertý úshin oblystyń 10 aýdanynda úsh tilde oqytý kýrstary ashyldy. Tilderdi oqytý ortalyǵynda 26 etnostyń ókili qazaq tilin tegin oqyp úırenýde.
Búgingi tańda til úırenýshilerdiń jalpy sany – 1 837. Onyń 731-si qazaq, 1 106-y ózge ult ókili. Jalpy tyńdaýshylardyń 542-si memlekettik qyzmetshi, 1 101-i bıýdjettik saladaǵy qyzmetker, al 194-i ózge sala ókilderi. Memlekettik tildi 1 219 tyńdaýshy oqyp-úırenýde.
Elimizdegi memlekettik saıasattyń mańyzdy bóligine aınalyp otyrǵan til saıasatynyń basty maqsaty da – memlekettik tildi kóptildi Qazaqstannyń ortaq tiline aınaldyrý, ana tilimizdiń qoldanys aıasyn keńeıtý, jetekshi orynǵa ıe bolatyn dárejege jetkizý. О́zge ult ókilderiniń qazirgi ýaqytta qazaq tilin bilýge degen nıeti, yntasy qýantady. Búginde 26 etnos ókilderinen quralǵan oqytý toptarynda 1089 ózge ult ókili memlekettik tildi oqyp-úırenýde.
2016 jyldyń birinshi jartyjyldyǵynda aǵylshyn tilin oqyp-úırený kýrsynda oqıtyn tyńdaýshylar sany 410-dy qurap otyr. Jalpy oblys boıynsha aǵylshyn tilinde dáris alatyn 36 topta 396 qazaq, 14 ózge ult ókili oqıdy. Orys tilin oqyp-úırený kýrsynda 208 tyńdaýshy oqıdy.
Basqarma Qazaqstan Respýblıkasynda tilderdi damytý men qoldanýdyń 2011-2020 jyldarǵa arnalǵan memlekettik baǵdarlamasyn, Qazaqstan Respýblıkasy memlekettik jastar saıasaty týraly zańyn jáne «Qazaqstan-2020: bolashaqqa jol» Qazaqstan Respýblıkasy memlekettik jastar saıasatynyń 2020 jylǵa deıingi tujyrymdamasyn jáne 2015-2020 jyldarǵa arnalǵan Úshtildi bilim berýdi damytý jol kartasyn basshylyqqa ala otyryp Taraz memlekettik pedagogıkalyq ınstıtýtymen memorandýmǵa qol qoıdy. Memorandým aıasynda úshtuǵyrly til saıasatyn nasıhattaý, úsh tildi meńgergen, saýatty jastardyń sanyn arttyrý maqsatynda 50 stýdentti Tilderdi oqytý ortalyǵyna tarta otyryp, qazaq, orys jáne aǵylshyn tilderin qatar meńgerýine yqpal etilýde.
Tilderdi damytýǵa jáne tildik mádenıetti qalyptastyrýǵa negiz bolatyn til saıasatyn iske asyrýdaǵy mańyzdy salalardyń biri – oqý oryndary, jalpy alǵanda bilim júıesi bolyp tabylady. Búginde, jalpy bilim beretin 449 mektepte 3 365 ózge ulttyń balasy qazaq synybynda oqysa, 425 balabaqsha men shaǵyn ortalyqtyń qazaq tobynda esepti merzimde 3 000-ǵa jýyq bala tárbıelenip otyr. Oblys boıynsha barlyǵy 449 mektep bar, onyń ishinde qazaq mektebi – 311, orys – 15, aralas – 122, 1 – ózbek mektebi.
О́ńirdegi joǵary oqý oryndarynda 2015-2016 jyldary 70-ke jýyq stýdent Polsha, Germanııa, AQSh-qa baryp, 1 oqý semestr merziminde aǵylshyn tili boıynsha bilimderin jetildirip keldi.
Oblys boıynsha shyǵys qujattarynyń memlekettik tildegi úlesi 2016 jyldyń birinshi jartyjyldyǵynda 99,0 paıyzdy qurady. Bul tek memlekettik mekemelerdegi kórsetkish. Memlekettik emes mekemelerdegi is qaǵazdarynyń tek orys tilinde júrgizilýi de – úlken másele. Iаǵnı, keıbir mekemelerdiń Qazaqstan Respýblıkasynyń til týraly zańynyń tıisti baptaryn oryndamaı otyrǵandyǵy aıqyn. Basqarma zań talaptaryna sáıkes tek memlekettik mekemelerdi ǵana teksere alady. Iаǵnı, bul talap oblys boıynsha barlyq uıymdardaǵy zańnyń oryndalýyna baqylaý júrgizýge shekteý qoıyp otyr.
Shyǵys qujattarynyń tildik arasalmaǵy tómen 7 mekemege tekserý jumystary júrgizilip, anyqtalǵan kemshilikter boıynsha ádistemelik kómek kórsetildi. Sonymen qatar, jeke azamattardyń aryz-shaǵymdary boıynsha Jambyl elektr júıesine jáne oǵan qarasty Taraz qalalyq elektr júıesinde Qazaqstan Respýblıkasynyń til týraly zań talaptarynyń saqtalmaýy boıynsha jeke tulǵadan ótinish túsip, tekserý jumystary júrgizildi. О́tinishtegi naqty málimetterge sáıkes qatelikter rastalyp, atalǵan mekeme basshysyna eskertý jasalyp, bir jyl merzim ishinde ketken qatelikterdi túzetý úshin ýaqyt berildi. Tekserýdiń nátıjesi boıynsha atalǵan mekeme qyzmetshileri Tilderdi oqytý ortalyǵyna tartylyp, búginde 2 top ashylyp, qazaq tilin tegin oqyp-úırenýde.
Bul, árıne, bir ǵana mysal, oblysymyzda mundaı mekemelerdiń tizimi, ókinishke qaraı kóp. Basqarma qazirgi ýaqytta osyndaı mekemelermen jumystar júrgizýde. Sol mekemelerdiń qyzmetkerlerin oqytý ortalyǵyna tartyp, ana tilimizde jazýdy, sóıleýdi, is qaǵazdaryn memlekettik tilde júrgizýdi úıretýdi qolǵa alyp otyrmyz.
Qazirgi ýaqytta til janashyrlary, jalpy, kópshiliktiń narazylyǵyn týdyratyn ózekti máselelerdiń biri – til saýattylyǵyn, mádenıetin saqtaý. Básekege qabiletti orta tildik mádenıettiń damýyna, ádebı til normalarynyń saqtalýyna aıryqsha nazar aýdarýdy talap etedi. Bul qazaq tiliniń ǵana emes, barlyq tilderge qatysty. Qazirgi tańda buqaralyq aqparat quraldarynda, onyń ishinde áleýmettik jelilerde tildik normalardyń buzylýy jıi kezdesip jatatyny belgili.
Buqaralyq aqparat quraldaryndaǵy orfografııalyq, orfoepııalyq til normalarynyń saqtalýy basqarma tarapynan qadaǵalanyp otyrady. Oblystyń, qalalyq, aýdandyq basylymdarda til normalarynyń saqtalýyn qadaǵalaý maqsatynda arnaıy komıssııa jumys júrgizedi. 2015 jylda júrgizilgen zerdeleýdiń nátıjesi boıynsha Tilderdi damytý basqarmasy men Qazaqstan Jýrnalıster odaǵy qoǵamdyq birlestiginiń oblystyq fılıalymen birlese otyryp «Buqaralyq aqparat quraldaryndaǵy til normalary» atty oblystyq semınar ótkizildi.
Bizdiń tilimiz búgingi kúni sóz baılyǵy jaǵynan álemde damyǵan tilderdiń qataryna jatady. Sebebi, qazaq tiliniń sózdik quramy halqymyzdyń basynan keshirgen búkil ómiriniń, sharýashylyǵy men kásibiniń, materıaldyq baılyǵy men rýhanı qazynasynyń aınasy, kýási ispetti, jyldar boıy qalyptasqan uzaq damýynyń jemisi. Sondyqtan, ony durys kórsete bilý qalam ustaǵandardyń azamattyq mindeti bolýy kerek.
Basqarma tarapynan jyl saıyn dástúrli túrde uıymdastyrylatyn kórkemsóz oqý sheberleriniń respýblıkalyq baıqaýy, Abaı oqýlary, Jambyl oqýlary, «Til – parasat», «Oı-sana», «Til – tunyq oıdyń káýsary» olımpıadalarynyń til mádenıetin qalyptastyrýda úlesi zor.
Jalpy oblysymyzda 150 aýyldyq okrýg, 3 aýdandyq mańyzy bar qala, 384 eldi meken, 5 394 kóshe bar. Táýelsizdik alǵan 25 jyl ishinde esimderi halyq jadynan umyt bola bastaǵan batyrlar men bılerdiń, kórnekti memleket jáne qoǵam, ádebıet, óner jáne mádenıet qaıratkerleri men ǵalymdardyń esimderi ortamyzǵa qaıta oraldy. Sol arqyly ult tarıhynyń jańa betteri ashyldy. Olardyń qurmetterine aýyldarǵa, mádenıet jáne bilim nysandaryna, kósheler men saıabaqtarǵa esimderi berilip, eńseli eskertkishteri boı kóterdi.
Táýelsizdik alǵan jyldan beri 1 924 kóshe, 172 nysan, 146 eldi meken ataýy qaıta ataldy.
Jalpy, óńirdegi ataý berý jumysyn retke keltirý mindeti júktelgen oblys ákimdigi janyndaǵy onomastıka komıssııasy 2005 jáne 2010 jyldar aralyǵynda oblys boıynsha 240 kósheniń ataýyn ózgertip, onyń 214-ine adam attary, 28-ine tarıhı ataýlary qaıtarylǵan jáne 6-yna jańa ataýlar berilgen. 10 aýyl men 2 aýyldyq okrýg (T.Rysqulov aýdanyna qarasty Lenın aýyldyq okrýgi – Aqbulaq, Merki aýdanyndaǵy Lenın joly aýyly – Aqjol, Krasnaıa zarıa – Turlybaı batyr, Moıynqum aýdanyndaǵy Qyzyl tý – Kókjelek, Qordaı aýdanyndaǵy Slavnoe aýyly – Aral, Rıspole – Báıterek, Jýaly aýdanyndaǵy Maıak – Maıbulaq, Marıanovka – Aqtoǵan jáne Iýsýpovka – Kóktas jáne t.b.) jańa ataýlarǵa ıe bolǵan.
Uly Jeńiske 70 jyl tolýyna oraı Keńes Odaǵynyń batyrlary men birqatar ordendermen marapattalǵan Uly Otan soǵysy ardagerleriniń esimderin kóshelerge, nysandarǵa berý jumystary toqtamnan tys júzege asyryldy. Oblystyq onomastıka komıssııasy 2015 jyly Shý, Talas, Merki, Qordaı aýdandaryndaǵy ıdeologııalyq turǵydan eskirgen jalpy 12 kóshege UOS ardagerleriniń esimin berý týraly usynysty maquldady. Al respýblıkalyq onomastıka komıssııasynyń qorytyndysy negizinde Taraz qalasyndaǵy ataýy joq jańa 2 kóshege (D.Baıanov, P.Tileýbaev) jáne Merki aýdan-dyq bilim bólimine qarasty №7 orta mektebine UOS ardageri, Sosıalıstik Eńbek Eri A.Turǵymbaevtyń esimderi berildi. Jýaly aýdany ákimdiginiń bilim bóliminiń «№7 Jetitóbe orta mektebin» Tursyn Ákimovtiń esimimen qaıta ataý týraly Úkimettiń qaýlysy jobasyna zerdeleý jumystary júrgizilýde. Jalpy 2015 jyly 14 kóshe jáne 2 nysanǵa jańa ataý berildi.
Kósheniń nemese eldi mekenniń ataýyn ózgertý máselesi týyndaǵan jaǵdaıda beriletin jańa ataýǵa jaýapkershilikpen qarap, mán berý basqarma tarapynyń nazarynda. Jalpy ataý berý máselesinde basymdyq baıyrǵy tarıhı ataýlarǵa, dástúrli uǵymdarǵa berilgeni durys. Halyq kóp jaǵdaıda kisi esimderin berýge áýes. Jekelengen tulǵalardyń esimderin berýde, eń aldymen, olardyń jalpy memlekettik, ulttyq deńgeıdegi eńbekteri, ataq-dárejesi eskerilýi tıis. Ataýlar berýde, ásirese, óńirlik, aımaqtyq psıhologııadan arylý qajet.
Ataý berý jáne qaıta ataý barysynda tarıhı, baıyrǵy ataýlardy qaıtarý jóninde kóptep aıtamyz. Degenmen, ólkedegi tarıhı ataýlardyń qundylyǵy men mańyzdylyǵy óskeleń urpaqqa qanshalyqty nasıhattalýda?
Osy rette, oblystyq onomastıka komıssııasy músheleriniń usynysyn basshylyqqa ala otyryp, QR tilderdi damytý men qoldanýdyń 2011-2020 jyldarǵa arnalǵan memlekettik baǵdarlamasyndaǵy «memlekettik BAQ efırindegi memlekettik tildegi jańa televızııalyq jobalar sanynyń ósý» kórsetkishine qol jetkizý maqsatynda basqarmanyń qarjylandyrýymen jergilikti «Qazaqstan-Taraz» telearnasynda memlekettik til saıasatyn nasıhattaýǵa, óńirdiń onomastıkalyq ahýalyn ashyp aıtýǵa baǵyttalǵan «Til saqshysy» atty jańa telebaǵdarlama efırge shyqty. Búgingi tańda, kórermenderdiń jaqsy pikirin qalyptastyryp ta úlgerdi.
Elimizdiń órkenıetti elder sanatyna qosylýyna, memleketimiz ben ultymyzdyń mártebesin tanytatyn memlekettik tilimizdiń odan ári órkendeýi men damýyna, sonymen qatar jańa, básekege qabiletti Qazaqstandy qalyptastyrýda mańyzy zor.
Ǵalııa BORANBAEVA,
Jambyl oblysy ákimdiginiń tilderdi damytý basqarmasynyń basshysy
Elimizdegi memlekettik saıasattyń mańyzdy bóligine aınalyp otyrǵan til saıasatynyń basty maqsaty da – memlekettik tildi kóptildi Qazaqstannyń ortaq tiline aınaldyrý, ana tilimizdiń qoldanys aıasyn keńeıtý, jetekshi orynǵa ıe bolatyn dárejege jetkizý. О́zge ult ókilderiniń qazirgi ýaqytta qazaq tilin bilýge degen nıeti, yntasy qýantady. Búginde 26 etnos ókilderinen quralǵan oqytý toptarynda 1089 ózge ult ókili memlekettik tildi oqyp-úırenýde.
2016 jyldyń birinshi jartyjyldyǵynda aǵylshyn tilin oqyp-úırený kýrsynda oqıtyn tyńdaýshylar sany 410-dy qurap otyr. Jalpy oblys boıynsha aǵylshyn tilinde dáris alatyn 36 topta 396 qazaq, 14 ózge ult ókili oqıdy. Orys tilin oqyp-úırený kýrsynda 208 tyńdaýshy oqıdy.
Basqarma Qazaqstan Respýblıkasynda tilderdi damytý men qoldanýdyń 2011-2020 jyldarǵa arnalǵan memlekettik baǵdarlamasyn, Qazaqstan Respýblıkasy memlekettik jastar saıasaty týraly zańyn jáne «Qazaqstan-2020: bolashaqqa jol» Qazaqstan Respýblıkasy memlekettik jastar saıasatynyń 2020 jylǵa deıingi tujyrymdamasyn jáne 2015-2020 jyldarǵa arnalǵan Úshtildi bilim berýdi damytý jol kartasyn basshylyqqa ala otyryp Taraz memlekettik pedagogıkalyq ınstıtýtymen memorandýmǵa qol qoıdy. Memorandým aıasynda úshtuǵyrly til saıasatyn nasıhattaý, úsh tildi meńgergen, saýatty jastardyń sanyn arttyrý maqsatynda 50 stýdentti Tilderdi oqytý ortalyǵyna tarta otyryp, qazaq, orys jáne aǵylshyn tilderin qatar meńgerýine yqpal etilýde.
Tilderdi damytýǵa jáne tildik mádenıetti qalyptastyrýǵa negiz bolatyn til saıasatyn iske asyrýdaǵy mańyzdy salalardyń biri – oqý oryndary, jalpy alǵanda bilim júıesi bolyp tabylady. Búginde, jalpy bilim beretin 449 mektepte 3 365 ózge ulttyń balasy qazaq synybynda oqysa, 425 balabaqsha men shaǵyn ortalyqtyń qazaq tobynda esepti merzimde 3 000-ǵa jýyq bala tárbıelenip otyr. Oblys boıynsha barlyǵy 449 mektep bar, onyń ishinde qazaq mektebi – 311, orys – 15, aralas – 122, 1 – ózbek mektebi.
О́ńirdegi joǵary oqý oryndarynda 2015-2016 jyldary 70-ke jýyq stýdent Polsha, Germanııa, AQSh-qa baryp, 1 oqý semestr merziminde aǵylshyn tili boıynsha bilimderin jetildirip keldi.
Oblys boıynsha shyǵys qujattarynyń memlekettik tildegi úlesi 2016 jyldyń birinshi jartyjyldyǵynda 99,0 paıyzdy qurady. Bul tek memlekettik mekemelerdegi kórsetkish. Memlekettik emes mekemelerdegi is qaǵazdarynyń tek orys tilinde júrgizilýi de – úlken másele. Iаǵnı, keıbir mekemelerdiń Qazaqstan Respýblıkasynyń til týraly zańynyń tıisti baptaryn oryndamaı otyrǵandyǵy aıqyn. Basqarma zań talaptaryna sáıkes tek memlekettik mekemelerdi ǵana teksere alady. Iаǵnı, bul talap oblys boıynsha barlyq uıymdardaǵy zańnyń oryndalýyna baqylaý júrgizýge shekteý qoıyp otyr.
Shyǵys qujattarynyń tildik arasalmaǵy tómen 7 mekemege tekserý jumystary júrgizilip, anyqtalǵan kemshilikter boıynsha ádistemelik kómek kórsetildi. Sonymen qatar, jeke azamattardyń aryz-shaǵymdary boıynsha Jambyl elektr júıesine jáne oǵan qarasty Taraz qalalyq elektr júıesinde Qazaqstan Respýblıkasynyń til týraly zań talaptarynyń saqtalmaýy boıynsha jeke tulǵadan ótinish túsip, tekserý jumystary júrgizildi. О́tinishtegi naqty málimetterge sáıkes qatelikter rastalyp, atalǵan mekeme basshysyna eskertý jasalyp, bir jyl merzim ishinde ketken qatelikterdi túzetý úshin ýaqyt berildi. Tekserýdiń nátıjesi boıynsha atalǵan mekeme qyzmetshileri Tilderdi oqytý ortalyǵyna tartylyp, búginde 2 top ashylyp, qazaq tilin tegin oqyp-úırenýde.
Bul, árıne, bir ǵana mysal, oblysymyzda mundaı mekemelerdiń tizimi, ókinishke qaraı kóp. Basqarma qazirgi ýaqytta osyndaı mekemelermen jumystar júrgizýde. Sol mekemelerdiń qyzmetkerlerin oqytý ortalyǵyna tartyp, ana tilimizde jazýdy, sóıleýdi, is qaǵazdaryn memlekettik tilde júrgizýdi úıretýdi qolǵa alyp otyrmyz.
Qazirgi ýaqytta til janashyrlary, jalpy, kópshiliktiń narazylyǵyn týdyratyn ózekti máselelerdiń biri – til saýattylyǵyn, mádenıetin saqtaý. Básekege qabiletti orta tildik mádenıettiń damýyna, ádebı til normalarynyń saqtalýyna aıryqsha nazar aýdarýdy talap etedi. Bul qazaq tiliniń ǵana emes, barlyq tilderge qatysty. Qazirgi tańda buqaralyq aqparat quraldarynda, onyń ishinde áleýmettik jelilerde tildik normalardyń buzylýy jıi kezdesip jatatyny belgili.
Buqaralyq aqparat quraldaryndaǵy orfografııalyq, orfoepııalyq til normalarynyń saqtalýy basqarma tarapynan qadaǵalanyp otyrady. Oblystyń, qalalyq, aýdandyq basylymdarda til normalarynyń saqtalýyn qadaǵalaý maqsatynda arnaıy komıssııa jumys júrgizedi. 2015 jylda júrgizilgen zerdeleýdiń nátıjesi boıynsha Tilderdi damytý basqarmasy men Qazaqstan Jýrnalıster odaǵy qoǵamdyq birlestiginiń oblystyq fılıalymen birlese otyryp «Buqaralyq aqparat quraldaryndaǵy til normalary» atty oblystyq semınar ótkizildi.
Bizdiń tilimiz búgingi kúni sóz baılyǵy jaǵynan álemde damyǵan tilderdiń qataryna jatady. Sebebi, qazaq tiliniń sózdik quramy halqymyzdyń basynan keshirgen búkil ómiriniń, sharýashylyǵy men kásibiniń, materıaldyq baılyǵy men rýhanı qazynasynyń aınasy, kýási ispetti, jyldar boıy qalyptasqan uzaq damýynyń jemisi. Sondyqtan, ony durys kórsete bilý qalam ustaǵandardyń azamattyq mindeti bolýy kerek.
Basqarma tarapynan jyl saıyn dástúrli túrde uıymdastyrylatyn kórkemsóz oqý sheberleriniń respýblıkalyq baıqaýy, Abaı oqýlary, Jambyl oqýlary, «Til – parasat», «Oı-sana», «Til – tunyq oıdyń káýsary» olımpıadalarynyń til mádenıetin qalyptastyrýda úlesi zor.
Jalpy oblysymyzda 150 aýyldyq okrýg, 3 aýdandyq mańyzy bar qala, 384 eldi meken, 5 394 kóshe bar. Táýelsizdik alǵan 25 jyl ishinde esimderi halyq jadynan umyt bola bastaǵan batyrlar men bılerdiń, kórnekti memleket jáne qoǵam, ádebıet, óner jáne mádenıet qaıratkerleri men ǵalymdardyń esimderi ortamyzǵa qaıta oraldy. Sol arqyly ult tarıhynyń jańa betteri ashyldy. Olardyń qurmetterine aýyldarǵa, mádenıet jáne bilim nysandaryna, kósheler men saıabaqtarǵa esimderi berilip, eńseli eskertkishteri boı kóterdi.
Táýelsizdik alǵan jyldan beri 1 924 kóshe, 172 nysan, 146 eldi meken ataýy qaıta ataldy.
Jalpy, óńirdegi ataý berý jumysyn retke keltirý mindeti júktelgen oblys ákimdigi janyndaǵy onomastıka komıssııasy 2005 jáne 2010 jyldar aralyǵynda oblys boıynsha 240 kósheniń ataýyn ózgertip, onyń 214-ine adam attary, 28-ine tarıhı ataýlary qaıtarylǵan jáne 6-yna jańa ataýlar berilgen. 10 aýyl men 2 aýyldyq okrýg (T.Rysqulov aýdanyna qarasty Lenın aýyldyq okrýgi – Aqbulaq, Merki aýdanyndaǵy Lenın joly aýyly – Aqjol, Krasnaıa zarıa – Turlybaı batyr, Moıynqum aýdanyndaǵy Qyzyl tý – Kókjelek, Qordaı aýdanyndaǵy Slavnoe aýyly – Aral, Rıspole – Báıterek, Jýaly aýdanyndaǵy Maıak – Maıbulaq, Marıanovka – Aqtoǵan jáne Iýsýpovka – Kóktas jáne t.b.) jańa ataýlarǵa ıe bolǵan.
Uly Jeńiske 70 jyl tolýyna oraı Keńes Odaǵynyń batyrlary men birqatar ordendermen marapattalǵan Uly Otan soǵysy ardagerleriniń esimderin kóshelerge, nysandarǵa berý jumystary toqtamnan tys júzege asyryldy. Oblystyq onomastıka komıssııasy 2015 jyly Shý, Talas, Merki, Qordaı aýdandaryndaǵy ıdeologııalyq turǵydan eskirgen jalpy 12 kóshege UOS ardagerleriniń esimin berý týraly usynysty maquldady. Al respýblıkalyq onomastıka komıssııasynyń qorytyndysy negizinde Taraz qalasyndaǵy ataýy joq jańa 2 kóshege (D.Baıanov, P.Tileýbaev) jáne Merki aýdan-dyq bilim bólimine qarasty №7 orta mektebine UOS ardageri, Sosıalıstik Eńbek Eri A.Turǵymbaevtyń esimderi berildi. Jýaly aýdany ákimdiginiń bilim bóliminiń «№7 Jetitóbe orta mektebin» Tursyn Ákimovtiń esimimen qaıta ataý týraly Úkimettiń qaýlysy jobasyna zerdeleý jumystary júrgizilýde. Jalpy 2015 jyly 14 kóshe jáne 2 nysanǵa jańa ataý berildi.
Kósheniń nemese eldi mekenniń ataýyn ózgertý máselesi týyndaǵan jaǵdaıda beriletin jańa ataýǵa jaýapkershilikpen qarap, mán berý basqarma tarapynyń nazarynda. Jalpy ataý berý máselesinde basymdyq baıyrǵy tarıhı ataýlarǵa, dástúrli uǵymdarǵa berilgeni durys. Halyq kóp jaǵdaıda kisi esimderin berýge áýes. Jekelengen tulǵalardyń esimderin berýde, eń aldymen, olardyń jalpy memlekettik, ulttyq deńgeıdegi eńbekteri, ataq-dárejesi eskerilýi tıis. Ataýlar berýde, ásirese, óńirlik, aımaqtyq psıhologııadan arylý qajet.
Ataý berý jáne qaıta ataý barysynda tarıhı, baıyrǵy ataýlardy qaıtarý jóninde kóptep aıtamyz. Degenmen, ólkedegi tarıhı ataýlardyń qundylyǵy men mańyzdylyǵy óskeleń urpaqqa qanshalyqty nasıhattalýda?
Osy rette, oblystyq onomastıka komıssııasy músheleriniń usynysyn basshylyqqa ala otyryp, QR tilderdi damytý men qoldanýdyń 2011-2020 jyldarǵa arnalǵan memlekettik baǵdarlamasyndaǵy «memlekettik BAQ efırindegi memlekettik tildegi jańa televızııalyq jobalar sanynyń ósý» kórsetkishine qol jetkizý maqsatynda basqarmanyń qarjylandyrýymen jergilikti «Qazaqstan-Taraz» telearnasynda memlekettik til saıasatyn nasıhattaýǵa, óńirdiń onomastıkalyq ahýalyn ashyp aıtýǵa baǵyttalǵan «Til saqshysy» atty jańa telebaǵdarlama efırge shyqty. Búgingi tańda, kórermenderdiń jaqsy pikirin qalyptastyryp ta úlgerdi.
Elimizdiń órkenıetti elder sanatyna qosylýyna, memleketimiz ben ultymyzdyń mártebesin tanytatyn memlekettik tilimizdiń odan ári órkendeýi men damýyna, sonymen qatar jańa, básekege qabiletti Qazaqstandy qalyptastyrýda mańyzy zor.
Ǵalııa BORANBAEVA,
Jambyl oblysy ákimdiginiń tilderdi damytý basqarmasynyń basshysy
