Dúbirge toly dúnıe

IRANDAǴY QARSYLYQ ÁREKETTERI О́ZGEShELEÝ Týnısten bastalyp, keıin Egıpette shyrqaý bıigine jetken qarsylyq áreketteri arab dúnıesi sheginen asyp, álemdik sıpat alyp bara jatqandaı. Ol Iranǵa da kelip jetti. Dúısenbide bastalǵan kóp adam qatysqan qarsylyq aksııalary el astanasy Tehranda ǵana emes, basqa da birshama qalalarda jalǵasty. Árıne, jurt qa­zir sherýge shyq­­­­­­qandarǵa, qala kó­she­lerin basyp alyp, onda kólikti júr­gi­zbeı qoı­ǵan­dar­ǵa tań­dan­baı­dy. Sóıtse de, Iran­­daǵy boı kór­se­týdiń orny bólek­teý. Bul elde tártip qatal. Jáne ol dinı talapqa negizdelgen. Al bul el halqynyń dinge beriktigi, oǵan qurmeti aıryqsha kúshti. Tipti, soǵan qaramaı, halyq qarsylyq áreketterine shyqsa, onda shy­damnyń da shegine jetkenin ań­ǵarǵandaısyń. Sol Irannyń ózinen jetken ha­barlarǵa qaraǵanda, dúısen­bide buqa­ralyq sıpat alǵan qar­sylyq áreketteri saldary­nan, halyqtyń polısııamen qaqty­ǵy­synan bir adam qaza taýyp, on­daǵan adam jaraqat alǵan kóri­nedi. Júzdegen adam qamaýǵa aly­nypty. Kóp­tegen nysan­darǵa qatań kúzet qo­ıylǵan. Tipti oppozısııa kósemde­riniń úıle­ri de kúzette. Halyqtyń talaby ne? Iran Islam Respýblıkasynyń prezıdenti Mahmud Ahmadınejad bılikten ketsin deıdi. Árıne, mu­­ny qarsylyq­tyń syrtqy kóri­nisi degen jón bolar. Ahmadınejad ketkenimen, bul elde jaǵdaı ózgere qoımasy belgili. Ol bar-joǵy eldegi júıe­niń qazirgi ma­qul­daǵan adamy ǵana. Ol ketse, basqany qoıady. Eldegi qalyp­tasqan jaǵdaıdy ózgertý úshin sol júıeniń óz­gerýi qajet. О́z­deriniń qarsylyq áreket­te­rin júzege asy­rý úshin oppozısııa barlyq múm­kin­dik­ti paı­dalanyp qalǵysy keledi. Olar osy dúı­sen­­bide Egıpettegi jaǵ­daıǵa baı­­la­nysty on­daǵy ha­lyq­tyń ta­labyn qoldaý ak­sııasyn ótkizýge ruqsat su­ra­ǵan. Jáne  ony jurtqa da jarııa etti. On­da­ǵy maqsat – Teh­ran­daǵy Aza­dı (Azat­tyq) ala­ńyna ha­lyqty kó­bi­rek jınaý edi. Biraq bılik ruq­­sat etpeýimen qatar, sol alańǵa óz­de­riniń kúsh­terin de kóbi­rek jınap, myq­tap daıyn­dalýǵa múm­­kin­dik aldy. Re­pres­­sııalyq áre­­ketke kóshti. Osy jerde pre­zıdent Ah­ma­­dı­nejadtyń sha­lys basqan bir qa­damyn aıta ket­ken jón. Ol Egı­­pettegi oqı­ǵalar 1979 jyl­ǵy Irandaǵy Homeını basqar­ǵan Islam revolıýsııa­synyń áserinen boldy dep maq­tanǵany bar. Demek, Egıpet oqıǵasy qup­tarlyq jaı. Sony eskerip, oppozısııa osyny qol­daý úshin jıyn ót­kizýge ruqsat suraǵanda, bıliktiń oǵan qarsy bolýyn oppozısııa eki­júzdilik dep jarııalap, prezıdent óz abyroıyn biraz tógip aldy. Jalpy, Irandaǵy tártip, ol júrgizip otyrǵan saıasat álem jurt­shylyǵy tarapynan aıtar­lyq­taı synǵa ushyrap júr. Onyń ıadrolyq baǵdar­lamasyna baı­lany­sy BUU Qaýipsizdik Ke­ńesi tórt ret sanksııa jarııa­la­dy. Ony Iran basshylyǵy mo­ıyn­da­ma­ǵanmen, bul shara el halqyna aıtarlyq­taı aýyrt­palyq bolyp tıip otyr. Qazir elde qatań tártip ornyq­qan. Aqparat quraldary aýyzdyq­talyp, ınternet-saıttar, spýtnıktik telearnalar jabyl­ǵan, tipti uıaly telefon baı­lanysy da toq­ta­­tylǵan. Oppozısııa kósemderi Mır-Hosseın Mýsavı men Madı Karrýbı uı­qamaqta otyr. Biraq, búkil halyq­ty qamaýǵa alý qıyn. Egıpet hal­qyn qoldaý aksııasyn ótkizýge ruqsat etpegenmen, bılik osy ju­mada óz tarapynan 1979 jylǵy Islam revolıýsııasynyń 32 jyl­dy­ǵyna baılanysty sharalar ótkiz­bek. Oǵan barǵan halyqtyń tek sol revolıýsııa kúnin ǵana oı­laıtynyna shúbá kóp. Bılikke ja­ńa talaptar qoıýy ábden múmkin. Iran  kúrdeli jaǵdaıdy bas­tan keship otyr. * * * BERLÝSKONIDIŃ KО́ŃIL-KÚII BURYNǴYDAI EMES Italııanyń premer-mınıstri Sılvıo Berlýskonıdi qazir álem­dik telearnalar jıi kórsetedi. Basqa da aqparat qu­ral­dary óz habar­laryna basty taqyryp etedi. Memlekettik má­selege qa­tysty emes, onyń pendeshilik isine qatysty. Ita­lııa soty oǵan ká­meletke tol­maǵan emıgrant qyzben qatynasta bolǵan degen aıyp taǵyp otyr. Adamnyń mun­daı pendeshilik isin sóz etý de artyqtaı kó­ri­nedi. Ber­lýs­konı jaı qa­tardaǵy pende emes, memlekettik tulǵa. Oǵan mun­daı pen­de­shi­lik jaras­paıtyny óz aldyna, osy­naý iste onyń jalǵan sóı­le­geni, óz kinásin basqalardyń ja­­lasy dep aıtqany, ıaǵnı bas­qa­lardy aıyptaǵany adamgershilikke múldem úıles­pe­ýimen birge, qyl­mystyq sıpattaǵy áre­ket degen pikirler aıtqyzyp otyr. Jalpy, Berlýskonıge árkez sóz eredi de júredi. Eldegi eń qarjyly adamnyń biri retinde onyń menshigindegi dúnıesiniń zańsyzdyǵy, bireýdiń esesin jegeni, salyqtan jasyrǵany tý­­raly aıtylyp jatady. Áı­teýir, sonyń bárinen qutylyp ketedi. Keıde joǵary laýa­zymdy qyz­metiniń arqasynda, ıaǵnı jeke ba­syna qol suǵyl­maýshylyq qu­qyn paıdalanyp qutylady. Basqa qaıratkerler mundaı áń­gimeden keıin qyzmetin de tastap, bas saýǵalap keter edi. Al Berlýskonıge mundaı «ál­sizdik» jat. Sottassa, jeńip shy­­ǵady, al otbasylyq áńgi­meni kúndeste­riniń kóre al­maý­­shy­lyǵy dep bet baqtyr­maıdy. Qa­shyp qutyla­tyn jer qalma­ǵanda, jeke ba­symnyń isi­ne eshkim ara­las­pa­syn dep qas­qa­ıyp turar edi. Sonyń bá­rin­de de ol kú­ıiný, renjýdi bil­meı­tin, kú­lip tu­ryp jaýap beretin. Osy­­dan dál bir aı buryn, qań­tar­dyń orta­syn­da, búgingi áń­gime shyq­­qan kezde de álem­niń kóptegen ba­sy­lymy onyń ja­dy­rap kúlip tur­ǵan sýreti men «olar meni toq­tata al­­maıdy» degen só­zin ja­rııa­la­ǵan. Qazir Berlýs­ko­nıdiń kóńil-kúıi pás. Telearnalarda onyń mu­ńaıyp tur­ǵanyn kóresiń. Ga­zet­terdegi sýretterinde de son­daı sátteri beınelenedi. Bu­ryn­ǵydaı, qa­shyp qu­ty­la­tyn jol­dyń qal­maǵany ma dersiń. Sirá, kádimgi sottan góri oǵan Italııa áıel­deriniń bas biriktirip, ony aı­yp­­ta­ǵany qat­tyraq tıgen sy­ńaıly. 100 myńnan asa áıel já­ne olar­dy jaqtaýshylar sherýge shyǵyp, 74 jastaǵy premer­­­diń qyz­metinen ketýin talap etip otyr. Olar­dyń pikirinshe, Berlýs­ko­nı­diń qylyǵy eldiń búkil áıel­der qaýymyn qorla­ǵandyq bolyp kórinedi. Bir jaǵy sol áıelderdiń bas kóterýiniń yqpaly da bolar, Italııa soty Mılan prokýra­týrasynyń usynysyn qabyl­dap, Berlýskonıdiń ústinen is qoz­ǵaýǵa sheshim shyǵardy. Sýdıa Krıstına dı Sensonyń málim­deýin­she, sot 6 sáýirde bastalmaq. Al prokýratýranyń aıyp­taýyn­sha, Berlýskonı Marokkodan kelgen 17 jasar bıshi qyz Rýbıge ózimen qatynasta bol­ǵany úshin aqsha bergen. Keıin bul qyz urlyǵy úshin degen aıyppen polısııaǵa túskende, ony premer ajyratyp alǵan. Berlýskonı muny jaı adamgershilik aıaýshy­lyqpen jasadym deıdi. Berlýskonıdiń tun­jyra­ýy­na qaraǵanda, prokýratýranyń tap­jyltpas dálelderi kóp sııaq­ty. Mamadııar JAQYP.