«Men bir jumbaq adammyn...»

Abaıtanýdaǵy keıbir kemshilikterdiń tórkini týraly Uly aqyn murasyn mektep pen joǵary oqý oryndarynda oqytyp, tanytýda aldymyzdan úsh túrli kederginiń shyǵa keletinin kórip, bilip júrmiz. Birinshi kedergi, Abaı ómir kesh­ken zamanda otarshyldyq dáýir­de el bıleý júıesindegi saıası-áleýmettik aıla-amaldyń shyn bolmysyn tanyp-bile berme­gendikten Abaıdyń saıası-áleý­met­tik lırıkasynyń paıda bolý sebebin, saıası-áleýmettik motıvin tereń bilýge bara almaı júrmiz. Ekinshi kedergi, oıshyl aqyn shyǵarmalarynda paıdalanyl­ǵan pálsapalyq, teologııalyq shyǵystyq termındik máni bar sózderdi qoldaný joldary men mán-maǵynasyn ashyp, túsindirip berý mindeti alǵa qoıylyp otyr. Bul shyǵys­tyq termın sóz­der Abaı zaman­dastarynyń ózine aýyr soǵyp, qıyndyq týdyr­ǵan. Al búgingi oqyrman mate­rı­a­lıs­tik, ateıstik tanym ne­gizinde qalyptasqan. Sondyqtan olar­dyń mán-maǵynasynan ha­bar­syz. Osydan kelip bul uǵym­­dar­dy meńgerip, tanyp-bilý jo­ly­n­da qıyndyqqa ushyraýda­myz. Úshinshi kedergi, ásirese, Abaı dúnıetanymyn tanyp-bilý jaǵyna keıingi jastar kem­shin bolyp, tanymda adasyp otyrǵany ótkir máselege aınalýda. I El bıleý isi qazaqtar úshin aı­tar­lyqtaı mánge ıe ekenin Shoqan Ýálıhanov «...ákimshilik máselesiniń bizdiń qazaqtar úshin orasan zor máni bar, oǵan ústirt qaraı almaımyz», dep aıryqsha atap ótken Otarshyl patsha úkimeti tarapynan júrgi­zi­letin qazaqtar arasynda el bı­leý júıesindegi ákimshilik ózgeris­ter­diń otarshyldyq múdde tur­ǵy­synan júzege asyrylatyny aqyn-jyraýlar poezııasynda óz kórinisin tapty. Otarshyl patsha úkimeti «uzyn arqaý, keń tusaý» dep atalatyn el bıleýdiń sultan pravıteldik, aǵa sultandyq jańa júıeleri arqyly bılik qurǵanda, qazaq elin jýasytyp, óz qalaýynsha jat­qyzyp-órgizýdiń saıası-áleý­met­tik tiregin qazaqtar­dyń óz ishinen izdestire bastady. Eldiń satymsaq atqaminer ákim­sy­maq­tary osy otarshyldyq múddeni júzege asyrýdyń basty tetigine aı­nalyp júre berdi. Abaıdyń ádebı-rýhanı mura­syn tanyp-bilýde, oqytýda mektep pen joǵary oqý oryndarynda, ásirese úsh túrli tosqyndy keder­gi qol baılaý bolyp keledi. Olar­dy bas-basyna atap óter bolsaq: Birinshiden, qazaqtyń tabıǵı túrde qalyptasqan dástúrli el bıleý júıesin otarshyldyq saıa­sat setinetip, Abaı ómir kesh­ken kezdegi jurty­myzdyń min­ez-qulqyn, qazaqy bolmysyn buzý­dy maq­sat etip qoıdy. Másele Abaı ómir súrgen bodandyq zamandaǵy saıası qupııa kómbelerdiń astarly syryn bilmeıinshe, otarshyldyq dáýirde ómirge kelgen aqyn-jyraý­lar poezııasynyń ózekti syry saralanyp, tarıhı mán-maǵy­nasy ashylmaıdy. Olardy jete zerdelep, astarly saıası-áleýmettik bolmysyn aqyndar týyndysy arqyly, olardaǵy otarshyldyqqa qarsy ortaq sarynnyń paıda bolý syryn jan-jaqty ashý arqyly ǵana oqyrmannyń kókirek kózine jetkize almaqpyz. Sondyqtan da osy aqyndar bolmysynyń tabıǵatyn tereńdeı tanyp, syryn ashýǵa osy atalyp ótken úsh túrli kederginiń bolmysyn bilip meńgermeıinshe, jastarǵa ǵylymı negizde tanylǵan sapaly oı bolmysyn ashyp berýimiz ekitalaı bolmaq. Abaıdyń: Qaıǵy shyǵar ilimnen, Yza shyǵar bilimnen. Qaıǵymen yza qysqan soń, Zar shyǵady tilimnen, degen sherli oı tolǵany­sy­n­yń mán-maǵynasyn uǵyný úshin oıshyl aqyn ómir súr­gen otar­shyl­dyq zamanda qol­danysqa tús­ken Reseı ımperııasynyń qazaq dalasyna birtindep endirgen el bıleý júıesiniń ishki syryn, ıaǵnı saıası bolmysyn bilý kerek. Onsyz shyndyqtyń astary ashylmaıdy. Batys general-gýbernatory M.Spıranskıı: «Qazaq jerin­de sekseýil degen aǵash ósedi. So­ny bir-birine uryp jarady. Sol sııaqty qazaqtar úsh júz­ge, rýǵa bólinedi. Biz solardy bir-birine uryp jarýymyz kerek», dep patshaǵa oı tastaýynda Reseı ımperııasy ustanǵan otar­shyl­dyq maqsattaǵy basty saıa­satynyń negizi jatyr. Olar sekseýildiń ózine ózin uryp, byt-shyt etý ádisin tú­rik ha­ly­q­taryna, ásirese qazaq pen noǵaıdy jer betinen jo­ıyp jiberip, jerin ıemdený maq­satynda qoldanylatyn ım­pe­rııalyq basty saıasatyna aınaldyrdy. Muny qazaq elin bı­leý jaıyndaǵy HIH ǵasyrdyń birin­shi jartysyndaǵy «uzyn arqaý, keń tusaý» (1822-1867, ıaǵ­nı 45 jyl) jáne 1867 jy­ly engizilgen «jabaıylardy ja­baıy­lardyń qolymen tun­shyq­tyrýǵa» aınalǵan el bı­leý­diń bolystyq júıesinen kóremiz. El bıleý júıesiniń alǵashqy túri Kishi júzde sultan pravıtel, Orta júzde aǵa sultan túrinde endi. Bul kezeń HIH ǵasyrdyń birinshi jartysynda ótip jatty. Sultan pravıtelder boıynsha tek tóreden shyqqan senimdileri ǵana bılik tizginin ustady. Orta júzde de aǵa sultandyq bılikte áýeli tóreler otyrdy. Kenesary kóterilisinen keıin tóreler saıa­sı senimnen shyǵýy sebepti aǵa sultandyq bılikke qarapaıym halyqtan qoıyla bastady. Mysaly, Qunanbaıdyń bılikke kelýinde osyndaı syr jatyr. HIH ǵasyrdyń birinshi jartysyndaǵy bul bılik túrin ádebıette «uzyn arqaý, keń tusaý» dep atap júrmiz. Bul bı­lik túri qazaqtardyń bo­ıyn, oı-tanymyn, minez-qulqyn birtindep otarshyldyq bılikke beıimdeýdi maqsat etti. HIH ǵasyrdyń ekinshi jartysynda, ıaǵnı qazaq dalasy tutastaı jaýlanyp, Reseı men Qytaı arasyndaǵy shekara máselesine kelisip alǵan soń, Reseı ımperııasy Qazaq elin shoqyndyrý saıasatyn mıssıoner ǵalymdar arqyly áýeli qupııa túrinde, keıin ýaqyt ótýine baılanysty ashyq túrde memleket bólgen mol qarjyǵa súıene otyryp, qyzý nasıhattaı bastady. Reseı patshalyǵy túrik halyqtaryn (qyryq jeti túrik halqyn), ásirese qazaq pen no­ǵaıdyń eń osal tusy – rýlyq júıesin sekseýil sııaqty bir-birine soǵyp qıratý ádisin sheshý­shi saıasat retinde ustandy. Osy­laısha, 1867 jyly «Jańa nızam» zańyn engize otyryp, el bıleýdiń bolystyq saılaý júıesin júzege asyrdy. Reseı ımperııasy otarlaý­daǵy basty maqsatyn júzege asyrýdyń sheshýshi kilti retinde qazaqtardyń el bıleý júıesine «sekseýil» aılasyn endirýdi jón kóredi. El bıleýdiń «uzyn arqaý, keń tusaý» túrin endi tereńdetip, «ja­baıylardy jabaıy­lar­dyń qolymen tunshyq­tyrý» aılasyna, ıaǵnı bolystyq el bıleý júıesine kóshire bastaıdy. Bul saıasatty qoldanýda qate­lespes úshin olar aldyn ala el ishine ǵylymı ekspedısııalar jiberip, zertteýler júrgizý arqyly oı eleginen ótkizip alady. Saıası polıgon retinde qazirgi Ońtústik Qazaqstan oblysy, Túlkibas aýdany Maılykent bolysy dep atalatyn aýmaqty tańdap alǵan. Muny júzege asyrýdyń basynda Syrdarııa oblysynyń general-gýbernatory Grodekov boldy. Ol bastan-aıaq tikeleı baqylap, aralasyp otyrdy. General-gýbernator el bıleýdiń jetildirilgen bolys­tyq tásilin engizýde qazaqtardy sek­seýil sekildi bir-birine uryp syn­dyrýdy, rýlardy bir-biri­ne aıdap salýdy maqsat et­keni belgili boldy. Bul úshin ol  qı­ratý úshin bolystyq bılik­tegi aýyldyq  birtutas rý­dan qural­maı, ártúrli atadan taraǵan bolǵanyna nazar aýdardy. Bo­lys­tyq bılikte eki myńǵa taıaý tútin boldy. Olar ártúrli rýdan turatyn on eki aýyldan quraldy. Olardan tórt aýylnaı, tórt bı saılandy. Bolysty shar salyp saılaıtyn qyryq shamaly elý basy boldy. Olarǵa partııa­qorlyqtyń, baqtalastyqtyń otyn laýlata qyzdyratyn eki júzge jýyq on basy qosyldy. Muny Shortanbaı aqyn sheber sýrettegen: Elý basy, on basy, Ol shaıtannyń joldasy. Jaqynnan basqa qasy joq Endiginiń myrzasy, Osylaısha bir bolystyń adamdary ózara tartysyp, jan berip, jan alysyp, ash ıtterdiń qý súıekke talasqanyndaı kúıge túsedi. Bolystyq bılikti alýǵa, on eki aýylǵa tórt bı men tórt aýyl­naı saılanýǵa talasqan jurt. Bolystyq basqarý túri el ishine iritki salýdyń kútken nátı­jesinen asyp túskenine kózi jet­ken otarshyldar endi eldi alataıdaı búldiretin osy bolystyq bılik túrin búkil qazaq dalasyna jaıýǵa kiristi. Bul júıe bes bolys tobyqty eli­ne de jetti. Bılik úshin talas el­diń qazaqy baýyrmal qalpyn aryzqoılyqqa, jala japqyshtyqqa aınaldyryp, ishten ydyratatyn partııager­shilikti ákeldi.  Mine, oıshyl aqyn Abaıdyń bar sanaly ómiri osy bolystyq bılik zamanynda ótti. О́zi de on segiz jyl bolys, bı, tóbe bı bolyp saıla­nyp, bolys­tyq­tyń el bıleý júıe­siniń qupııa syryna jastaı qanyǵyp ósýi sebepti: Qadirli basym, Qaıratty jasym, Aıqaımen ótti, amal joq dep kúıinip, qasiret shekti... Bul ómirdiń shyndyǵynan týyndaǵan rýhanı qasiret edi. Bul qubylystyń astarly syryn sezine bildi de óziniń ózekti máseleden týyndaǵan synshyl oı-tanymyn qara sózderinde, saıası-áleýmettik lırıkalarynda kórsete otyryp, qoǵamdyq oıdyń sarabyna usyndy. О́ıt­keni bolystyq el bıleý júıesi otarlanǵan bodan eldiń ǵasyrlar boıy qalyptasyp kelgen bere­ke-birligin bılikke talastyrý arqyly buza bastady. Qazaq arasynda ómirde bolmaǵan aryz, ótirik aryz, domalaq aryz, para berý arqyly bir-birine jala jabý tárizdi el ishine iritki salar ádetter, tipti, sútteı uıyp otyrǵan otbasy, ıaǵnı bir ata-anadan týǵan aǵaıyn arasyna deıin buzyp, partııaǵa bóliný sekildi jaǵymsyz minezder shóp­ke túsken órtteı qaýlap ketti. Abaıdyń patsha aǵzamnyń ózi­ne jazǵan telegrammasynda: «Qazaq dalasynda bolys saılaý­dy qoısańyzdar, gýbernator saılaýsyz-aq bolysty óz ýkazdaryn shyǵaryp naznachıt etse. Sebebi bolys saılaımyz dep halyq arasynan ádeıi daý-damaı týǵyzyp, iritki salynyp jatyr», dep halyqqa jat saıasattan, ıaǵnı «jabaıylardy jabaıylardyń qolymen tunshyqtyrý» saıasatyn ádeıi jasap otyrǵanyn meńzeı aıtatyny bar. (Marǵulan úı arhıvinen) («О́mirin ánmen árlegen. Almaty, «Tolǵanaı» bas­pasy, 2016»). Bolys­tyq bıliktiń qaskóı saıası astaryn sezingen sol kezdegi «Saryarqa» gazeti «Qazaq zamany qalyp, orysqa qaraǵan soń, bir taǵylymdy el, bilimdi jurtqa erip, ilgeri baspaq túgil, burynǵydan jaman keıin kettik... Endi bizdiń kókser­lik isimiz – tastaǵan súıek­ke talasqan moınaqsha orystyń znagine talasyp, ata-babamyzdyń eldik, jurttyq saqtap kelgen birlik-berekesin jyrtyp alǵa­ny­myz» dep jazýynda syrttan engen saıasattyń zııanyn seze bas­ta­ǵany anyq baıqalyp tur. Qazaq qaýymynda oryn alǵan otarshyldyq pıǵyldyń bar bolmysyn tanyp-bilip otyrǵan oıshyl Abaı aqynnyń «Zar shyǵady tilimnen» degen qaıǵy­nalasyn shyndyqtyń kelmes­ke ketkenin tap basyp resmı úkimetke ashynyp aıtyp otyr. Abaıdy nalytqan basqarý túrin HIH ǵasyrdyń ekinshi jartysynda zar zaman aqyn­dary da áshkerelep, jańa júıeniń qazaqtyń ata-babadan bermen qaraı saqtalyp kel­gen el bıleýdegi bereke-bir­ligin, rý­ly eldi irkitteı irit­ip, el tutas­tyǵyn qıratýǵa baǵyt­tal­ǵan búldirgi saıasat ekenin bári de sezindi. Ol sebepti de bolys­tyq basqarý júıesimen engen keleń­sizdik ataý­ly zar zaman aqyn­dary poezııa­synda ótkir syn­ǵa alynyp, minelip jatty. Bul sol zamannyń aqyn ataý­ly­synyń óleń-jyr­larynyń or­taq taqyrybyna, ortaq sarynyna aınalǵan biregeı qubylys boldy. Iаǵnı oıshyl aqyn Abaı­dyń bul qubylystardy oı ele­ginen ót­kizip-taldaýynan týyn­dap jat­qan «zar shyǵa­dy tilim­nen» deı­tin qaıǵy-nala­sy­nyń se­bep-sal­­daryn osylaı uǵyna almaqpyz. Abaı derttengen bul halyq qasireti áýelgi kezde qupııalanyp júrgizildi, kele-kele ashyq áreketke ula­syp ketken ımperııalyq saıa­satqa aınaldy. Sóıtip, ol qazaqtyń rýhanı álemine syna qaǵa bastady. Otarlaýdyń kilti túzemdik mektepter  dep bilgen (qazirgi aralas mektep) mıssıoner ǵalymdar arab jazýyn orys qarpine almastyrýdy úlken maqsat retinde usyndy. Muny Ybyraı Altynsarın de, Abaı da bildi. Otarlaýshylar qazaq elin ekonomıkalyq jaǵy­nan meńgerýmen birge saıa­sı ıdeo­logııalyq turǵydan da shyrmap alýǵa qyzý kiristi. Bul ıdeıa­laryn júzege asyrýda olar kóp nársege qol jetkizdi. Im­perııanyń osyndaı ospadar qımyl-áreketi Qazaqstan tarıhy men ádebıetinde sońǵy jyldarǵa deıin órkenıetti quby­lys retinde kýltragerlik ádis­pen sanamyzǵa sińirilip keldi. 1982 jyly qazaq eliniń Reseı­ge qosylýynyń 250 jyl­dyǵy keń kólemde resmı atalyp ta ótti. Qazaqstannyń Reseıge otarlanýy kertartpa qubylys degen tanym qýdalaýǵa alyndy. Tipti, olardyń oı pikirin oqyrmandar nazarynan tys qaldyryp keldi. Mysaly, M.Shoqaı Reseı ımperııasynyń óziniń týǵan jerin jaýlap, hal­qyn bodan etken qandy qol áre­ketin áshkereleı jazatyn «Jeńilmes ultshyldyq» degen maqalasynda Reseı otarshyl­dyǵyna «...dúnıe júzinde Túrkistannan basqa da elder bar. Ol jerlerde ústem ulttyń ozbyrlyǵynan jábir shekkender az emes. Alaıda, dál orystyń otarshyldyq saıasatyndaı sumdyqtardy tarıh áli kórgen joq» dep ashyna jazdy. Osyndaı pikirdi 1905 jyly Sankt-Peterbýrg stýdenti M.Tynyshpaev ta aıtqan edi. Osyndaı saryndaǵy ótkir pikirdi «Aıqap» jýrnaly men «Saryarqa» gazeti de jarııalap jatty. Osy saryndas pikirdi otyzynshy jyldary professor Q.Jubanov «Reseıge qaraǵannan keıin qaıta álsirep, qazaq eli­niń birligi ydyrap, qoǵam orga­nızmderi usaqtap, osyǵan sáı­kes qazaqtyń burynǵy týma mádenıetiniń negizderi sógilip, usaqtanyp, jaryqshaqtanyp, bytyraýǵa aınalǵanyn kóremiz» dep jazdy. Mine, Reseıdiń qazaq dalasyn otarlaýdaǵy qoldanǵan astarly syryn, ıaǵnı onyń el bıleý júıesindegi «sekseýil amalyn» «jabaıylardy jabaıylardyń qolymen tunshyqtyrýdyń» saıası áleýmettik tamyryn tereń tanyp bilmeı, Abaıdyń saıası áleý­mettik lırıkalarynyń mán-ma­ǵynasyn tereń túsine almaı kelemiz. Jalǵan tanymnyń tutqynyna shyrmalyp qaldyq. Bul kedergi búgingi jańa dúnıe­tanym turǵysynan jazylatyn mektep pen joǵary oqý oryndaryna arnalǵan oqýlyq­tar­da meılinshe ashyq baıandalýy kerek ekenin túsinetin ýaqyt jetti. II Oıshyl aqyn murasyn tanyp-bilý jolyndaǵy ekinshi kederginiń – Abaı týyndylarynda jıi kezdesetin termındik mándegi sózderde jatyr. Bul ásirese, Abaıdyń óleńderi men qara sózderinde jıi ushyrasatyn ıslam álemindegi termın sóz­der­de kezdesedi. Bul termın sóz­der aqyn zamandastaryna tanymal bolsa da, materıalıstik, ateıstik dúnıetanym negizinde qalyptasqan keńestik dáýirdegi oqyrmandar úshin shyn máninde kedergige aınalǵan syry beı­maǵ­lum uǵymdar edi. О́ıtkeni, Abaı shyǵarmalaryn oqyǵan kezde maǵynasy beımaǵlum shy­ǵys­tyq termın sózder oqyr­man ataýlyny qıyndyqqa ushy­ratty. О́ıtkeni, bul termın sózder ıslam tarıhynan beıhabar oqyrmanǵa túsiniksiz. Bul  termındik sózdiń mán-maǵynasyn ashyp, meńgerip ketý jaǵy tuıyqqa tirele berdi. Mysaly, men ózim Abaıtanýshy ǵalym bolsam da otyz segizinshi qara sózdegi «jáýanmártlik» sózi­niń mán-maǵynasyn túsi­nip kete almaı izdene basta­dym. «Jáýanmártilik» termınin ǵy­lymı aınalymǵa túsirýge um­­tyl­­dym. Bir bilse, ózbek ǵa­lym­­­dary biler dep solar­men pikir­lestim. О́zbek ádebıe­ti­niń aq­saqaly, akademık Izet Sultanov­pen pikirlesý ústin­de «jáýan­mártlik» týraly bil­genimdi aqtardym. Sonda Izet aǵaı: «Áı, baýyrym, sen menen keńes surap kelip, qaıta jáýan­márt­likpen meni baıytyp tas­tadyń ǵoı», dep ázildep kúlgeni bar. «Jáýanmártlik» týraly iz­dene júrip, Abaıdyń ádebı shy­­ǵar­­malarynda ushyra­sa­tyn shyǵystyq termın sóz­der­­diń mán-maǵynasyn ashyp, oqyr­mandar nazaryna usyný úshin «Abaı luǵaty» degen kitap­ty jazyp, baspaǵa usy­ný maq­satyn alǵa qoıdym. Ol úshin Qazaq KSR Ǵylym aka­demııasynyń fılologııa se­rııa­symen shyǵatyn jýrna­lynda alǵashqy maqala, sóz­dik­terim jarııalana bastady. Uzaq jyldar boıy izdene júrip, Abaıdaǵy termın sózderdiń mán-maǵynasyn qysqasha baıan­daıtyn «Abaı luǵaty» degen kitapty aldymen «О́ner» basp­a­sy, keıinirek «Ulaǵat», «Mektep» baspalary jarysa jarııa­laǵany bar. Jaqynda Qytaı qazaqtary surap alyp edi, olar tóte jazýmen basylymǵa daıar­lap jatyr. Bul basylymdar oqyrmandar úshin Abaı mura­syna kirý, termın sózderdi uǵyný, mánisine túsiný – qıyn­nyń qıyny ekenine izdený ús­tinde kózim jete tústi. «Abaı luǵa­tyn» jazý arqyly Abaıdy taný jolyndaǵy ekinshi kedergi alyndy. Munda Abaıdyń termın sózderi tolyq qamtylǵan joq, ony taǵy da izdený arqyly tolyqtyryp qaıta jarııalaý mindeti aldymda tur. III Úshinshi kedergi Abaıdyń saıa­sı-áleýmettik, fılosofııalyq dúnıetanymyn tanyp, meńgerý qajettiligi. Ol sol eski qalpyn­da ornynan qozǵalmaı tur. О́ıtkeni, Abaı­dyń etıkalyq, este­tıka­lyq, pedagogıkalyq t.b. kóz­qarastary týraly ja­zyl­­ǵan zert­teýler, dıs­ser­ta­sııa­­­lar birjaqty, syńarjaq saıasat­tanǵan keńestik ıdeolo­gııanyń turǵysynan jazylyp, shyrmaýynan shyǵa almaǵan. Mysaly, Abaıdyń etıkalyq, este­tı­ka­lyq kózqarasyna Abaı mura­synyń nár alǵan rýhanı kóz­derinen, ásirese, onyń shyǵy­synan tys alyp qaralýy sebep­ti, zertteý­ler syńar­­jaqtyqqa uryndy. Mysa­ly, Abaıdyń etıka tanymyna ar­nalǵan dıssertasııa – Abaı­dyń tolyq adam iliminen tys alynyp qaralýynan da óz maq­satyna jetpeı qalýy, ásirese, KOKP OK kosmopolıtızm týraly qaýlysy alǵa qoıǵan talaptyń yrqynan shy­ǵa almaýy da sol tustyń saıa­sı-áleýmettik jaǵdaıyna baı­lanys­ty qubylys ekeni belgili. Abaı oıshyldyq jaıynan ózine-ózi baǵa bergen óleńinde: О́kinishti kóp ómir ketken ótip, О́tkizdik bir nársege bolmaı jetik. Oıshyldyń men de sandy birimin dep, Talap, oısyz, maqtandy qaldyń kútip. (1886) Úlgisiz jurt úıretip qaldy keıin, Kóp nadandar ózine tartar beıim. (1957, I tom, 56-bet) dep, ózine qyryq bir jasynda oıshyldardyń birimin degen baǵa beredi. Oıshyldardyń biri bolsam da, ónerdiń bir salasyna «О́tkizdik bir nárseni bolmaı jetik» dep ózine-ózi syn aıtatyny bar. Shynynda, Abaı aqyndyq ónerge qyryq jasynan keıin ǵana qulaı berilip, oıshyldyqtyń qoljetpes bıigi­ne samǵaı kóterildi. Abaı óziniń ómiriniń sońǵy tusynda oı qorytyndysy retin­de 1902 jylǵy «Allanyń ózi de ras, sózi de ras» degen ataq­ty pálsapalyq lırıkasyn jazdy. Onda adamzat dúnıetany­myn­daǵy sheshýshi másele – jaratýshy ıe men onyń sózi Qurandy jáne Paıǵambardyń jolyndamyz degen ustanymyn ashyq jazdy. Shyndyq negizinde osylaı bolsa da ári ony Abaı óz tanymy­nyń irgetasy retinde málimdep otyrsa, qazaq fılosoftary Abaı­dyń osy dúnıetanymdyq álemin Keńestiń totalıtarlyq ıdeologııasyna beıimdep, Abaı materıalıst, ateıst dep tanytyp, qalyń oqyrmandy osy zatshyldyq tanymǵa uıytty. Buǵan naqty mysal, 1954 jyly pro­fessor Q.Beısenbıevtiń dok­torlyq dıssertasııasy retin­de «Mırovozrenıe Abaıa» de­gen monografııasy jarııalan­dy. Abaı materıalıst, ateıst degen qorytyndy retinde beril­gen oı-tanym sol tustaǵy qoǵam­dyq sanada birden-bir ǵy­lymı ustanym retinde, birden-bir durys dúnıetanym dep baǵa­­lanyp, oqyrman sanasyna sińi­rilip jatty. Jastar dúnıe­tanymy materıalıstik, ateıs­tik negizde qalyptasyp, Abaı­dy tanyp-bilýde de osy zat­shy­l­dyq baǵytta órbip jatty. Abaı murasyn, onyń asa kúr­deli pálsapalyq dúnıe­tanymyn tanyp-bilýdegi qol artqan jetistigimiz osy bolǵandyqtan, bul máseleni Abaı murasyn tanyp-bilýdegi úshinshi kedergi degen pikirdi usynyp otyrmyz. Bul asa kúrdeli másele, ıaǵnı oıshyl hakim Abaıdyń pálsapalyq dúnıetanymy Keńestik bılik tusynda materıalıstik, ateıs­tik tanym negizinde barlyq aq­pa­rat quraldary arqyly keń turǵydan tolassyz nasıhatta­lyp oqyrman ataýlynyń oı-ta­ny­my­na birtindep sińip jatty. Al búginde kvantty fızıkter ózderi negizin salǵan materıa­lıstik, ateıstik dúnıe­tanymdy teristep, álemdi materııa bıle­meıdi, Uly Sana bıleıdi degen jańa dúnıetanymǵa taban tire­di. Kvantty fızıkterdiń kóshbasshysy nemis ǵalymy Maks Plank «Ǵalamdy Joǵary Sana bıleıdi. Kúlli álem Onyń kózge ilikpes qýaty men óz­ara baılanysta» degen oı baı­lamyna keldi. Kúlli materııa atomdardan, al atomdar energetıkalyq óristen turatynyna kóz jetkizdi. Kúlli materıaldyq álem qozǵalys ústindegi energetıkalyq tylsym órisinen turatynyn, ol ener­getıkalyq óris bizge, biz oǵan áser etip tabıǵı baılanys­ta bolatyny anyqtaldy. Endigi maqsat kedergiden arylýdyń joly — álemdi Uly Sana bıleıdi degen uly, túbirli ózgeris jolyna túsip, Abaı dúnıetanymyn osy ıdeıalyq baǵytymyzǵa aınaldyrýda jatyr. Osydan týyndaıtyn ekinshi bir kúrdeli mindet qalyń oqyrman qaýymdy eski zatshyldyq tanym negizinen aryltý jolynda uzaq ýaqyt nasıhattyń kórigin basa túsýge, talassyz ǵylymı nasıhatqa jol berý mindetine tirelemiz. О́ıtkeni, zatshyldyq, qudaısyzdyq eski tanymynan arylý, birinshiden, álemdi Uly Sana bıleıdi degen jańa tanymdy sanaǵa sińirý, ornyqtyrý asa qıyn iske aınalyp otyr. Eski dúnıetanymnan arylý, jańa dúnıetanymdy sanaǵa endirý joly, ásirese, eýropalyqtar men reseılikter úshin uzaqqa sozylmaq. Sebebi, HVI ǵasyrdan búginge deıin bes ǵasyr merzim ishinde olardyń oı-sanasy, dúnıetanymy materıalıstik, ateıstik dúnıetanym negizinde qalyptasyp, tas bolyp qatyp qalǵan. Mundaı sananyń ózgerýi – qıynnyń qıynyna aınalary anyq. Reseıge bodan bolǵan qyryq jeti túrik halyqtarynyń jıyrma jetisi otarlaý saıasatyna urynyp, jutylyp ketse, qalǵan jıyrmasy jetpis tórt jyldaı Keńestik bılik ustanǵan materıalıstik, ateıstik saıasattyń qysymyna tússe de, ulttyq dástúri men dininen, ata-baba saltynan múldem qol úzip ketken joq. Sol sebepti, búkil túrik halyqtary túgeldeı álemdi Uly Sana bıleıdi degen jańa dúnıetanymyna eýropalyqtardan burynyraq túse alady. О́ıtkeni, otarlaý qasiretine qatty urynǵan qazaq halqy, búginde onyń jas urpaqtary ıslam jolyna tutas bet burǵanyn eshkim de teristeı almasa kerek. Osy sebepterdi eske ala otyryp, qazaq ádebıetiniń asa qýatty salasy sanalatyn Abaıtaný boıynsha júrgiziletin ǵylymı zertteýler onda óris alǵan eski dúnıetanymdy teristep, Abaıtanýdyń jańa dúnıetanymy negizinde túbir­li ózgeriske túspeı tura almaıdy demekpiz. Sonda ǵana Abaı dúnıetanymyndaǵy eski kedergi alynyp, másele túıini túbirli jańa tanym turǵysynan sheshilýge bet almaq. Mekemtas MYRZAHMETULY, professor, Memlekettik syılyqtyń laýreaty