Qaýipsizdik qaǵıdasy

«Adamzat balasyn ıadrolyq qaýipten qutqarýǵa sheshýshi úles qosatyn jahandyq deńgeıdegi antııadrolyq qozǵalys qurý – bizdiń paryzymyz», – dedi N.Nazarbaev «Iаdrolyq synaqtarǵa tyıym salýdan – ıadrosyz álemge» atty halyqaralyq konferensııada sóılegen sózinde. Jıyrmasynshy júzjyldyq aıaqtalyp, adam balasy «Atom ǵasyry» jáne «Ekologııa kezeńi» atalyp júrgen HHI ǵasyrǵa aıaq basty. Jer ǵalamshary óziniń berik damýynda alǵashqy qadamdaryn sátti jasady. Al bizdiń maqsatymyz – tabıǵat baılyqtaryn saqtaý jáne onyń múm­kindikterin qazirgi jáne bola­shaq urpaqqa amanat etý. Jalpy, adamzat ba­lasy ıondyq radıasııanyń sal­dary týraly HH ǵasyrdyń qyrqynshy jyldary Hırosıma jáne Nagasakı qala­laryna tastalǵan ıadrolyq bomba jarylysynan keıin bile bastady. Biraz ýaqyt ótken soń Chernobyl apaty oryn aldy, odan keıin Semeı polıgony da qupııa bolmaı qaldy. Qazirgi ýaqytta ıadrolyq trage­dııanyń jaralary jazylyp keledi, synaqtarǵa qatań túrde tyıym salynǵan. Alaıda, 1945 jyly tamyzda japondyq Hırosıma jáne Nagasakı qalalarynda bolǵan jaǵdaı jan túrshiktirdi. Ondaǵan myń beıbit turǵyn bir saǵat ishinde kúl­ge aınaldy, birneshe urpaq sáýle aýrýymen qınaldy, qa­lada iri shuńqyrlar paıda boldy. Eki mıllıonǵa jýyq adamdy qaıǵy-qasiretke bóktirgen Semeı polıgonynyń jabylǵanyna jaqynda 25 jyl bolady. Sóıtip, jarty ǵasyrǵa jýyq jarylystardan zardap shekken Qazaqstan jerinde ıadrolyq qarýdy synaqtan ótkizýge sońǵy núkte qoıyldy. Polı­gon zardabyn tartyp, ıadro­lyq qarýdan paıda bolǵan qaı­ǵy-qasiretten kóz ashpaı kelgen hal­qymyz bul bastamany zor rıza­shylyq sezimmen qabyl aldy. Semeı polıgonyndaǵy jarylys­tar halqymyz úshin orny tolmas aýyrtpalyqtar ákeldi. Jabylyp, úni óshse de talaı adamdy shyrmaýyna batyryp, talaı urpaqty qurbandyǵyna aınaldyrǵan jarylys dúmpýi áli alystap kete qoıǵan joq. Qy­ryq jyldan asa ýaqyt Semeı hal­qy­nyń sanasyn ýlap, janyn jara­laǵan bul qasirettiń zardaby kúni búginge deıin sezilýde. Búginde álem ǵalymdary Se­meı polıgonynyń jarylys qýa­ty 1945 jyly Hırosımaǵa tas­tal­ǵan bombanyń qýatynan 2,5 myń ese­ge asyp túsedi degen tujy­rym jasaý­da. Aýada jáne jer astyn­da 500 shamasynda ıadrolyq ja­ry­lys jasalǵany aqıqat. Ja­ry­lys zar­daby­nyń qurbany bol­ǵan halyq­tyń jarym kóńili áli de kúpti. Jarym­jan bala, órim­deı jastar­dyń ólimi qabyrǵany qaıys­tyryp-aq tur. Táýelsiz memleket bolǵaly beri polıgon aımaqtarynda turatyn jáne sol óńirde týyp-ósken, sol ýaqyt­­tarda turyp, ómirlik muqtaj­dyqpen elimizdiń basqa óńirine qonys tepken halyqqa kómekti kúsheıtsek jón bolar edi. Qazaqstan Respýblıkasynyń 1992 jylǵy 18 jeltoqsandaǵy za­ńy áli kúnge deıin tolyq sheshi­min tappaı otyr jáne de ol zań polıgonynyń zardaptaryn, sebep-saldaryn, taýqymetin tolyq sheshýge qaýqarsyz. Bul Chernobyl jáne Japonııanyń zańdarynyń deńgeıindeı jetilmegen. Osynyń ózi-aq Semeı ıadrolyq polıgonynan zardap shekkenderdiń áleý­met­tik máselesi qaıta qaraýdy qajet­sinetinin baıqatady. Semeı polıgonynyń 2 mıllıon­ǵa jýyq halyqty, 304 myń sharshy kılometr aýdandy qamtýy myń­daǵan otan­das­tarymyzdyń ómirine zardabyn tıgizdi, týǵan jerimizdi tabıǵı apatqa ushyratty. Semeı polıgony aımaǵyndaǵy jarylystardyń 160-y atmosferada jasaldy. Sondyqtan bul aımaq ǵa­lam­dyq aýqymdaǵy ekologııalyq apat aımaǵyna jatady, onyń keıbir bólikteri áli de saǵatyna 3-5 mıkrorentgen sáýlesin kórsetedi. Japondyq ǵalymdardyń Semeı eliniń tózimdiligine, halqynyń jany­nyń siriligine amalsyz bas shaı­qaýǵa májbúr bolǵany áli este. Áýelde Semeı polıgony aımaǵyn meken­degen halyqtyń áýlemettik jaǵ­daıyna asa mán berilmedi. Po­lıgon aımaqtaryn tazartýǵa jón­di qarjy bólinbedi. Al jalpy ǵalym­dar aımaqtyń radıasııalyq qaýip­tiligi 24000 jylǵa sozylady degen tu­jy­rym jasaýda. Sońǵy kezde Qa­zaq­stan Respýblıkasy Ulttyq ıad­ro­lyq ortalyǵy Iаdrolyq fızıka ıns­­tı­týtynyń dırektory bolǵan Qaı­rat Qadyrjanov, polıgon aı­maq­taryn arhıpelagqa aınaldy­ryp, halyq sharýashylyǵynyń qa­je­­ti­ne jaratýǵa bolatynyn jıi aıtyp júr. О́z basym polıgon aımaqtaryn halyqtyn múddesine paıdalanýǵa qarsymyn, muny qoldamaımyn da. Sebebi biz halyqqa jarylys zardaptaryn, jarylystyń zań­dy­lyqtaryn, jarylysty zertteý nátı­jelerin áli de ashyq kórsete almaı júrmiz. Al Prezıdentimiz N.Á.Nazar­baevqa rızamyz, ol óziniń saıası erik-jigerimen álem­dik tájirıbede tuńǵysh ret polı­gondy jaýyp, biz­diń res­pýb­lıkamyzdy ıadrolyq der­ja­valar quramynan erikti túrde shyǵardy. Qazaqstan Prezıdenti N.Á.Nazar­­baev­tyń Vashıngtonda ótken Iаd­rolyq qaýipsizdik jónindegi sammı­tte sóılegen sózinde: «Jańa ǵasyr oqıǵalarynyń talpy­nysy qaýipsizdiktiń eski mehanızm­derine jańa kózqaraspen qaraýǵa máj­búrleýde. Sonyń ishinde ıadro­lyq  el­derdi basqarýshy saıasatkerler toby jappaı qyryp-joıý qarýyn aldyn ala josparlanǵan jaǵ­daı­ǵa alyp kele aldy ma? Iаdro­lyq teh­nologııalardy tıimdi baqy­laý, sonymen qatar, egemen elder­­diń beıbit maqsattaǵy atom óndiri­sin damytýǵa qalaı kepildik berýge bolady? Iаdrolyq salada aldam­shy emes, shynaıy teńdikti qalaı or­natý­ǵa bolady? Iаdrolyq qarýdy taratpaý máselesinde dıplomatııanyń sheshim qabyldaý deńgeıi qandaı? Meniń oıymsha, osy jáne basqa máseleler Vashıng­tondaǵy kelesi Iаdrolyq qaýipsizdik sam­mıtin­de ashyq jáne mańyz­dy talqy­lanatynyna senimdi­miz. Iаdrolyq derjavalar klýbynyń baqy­laý­syz nyǵaıý qaýiptiligi – HHI ǵasyr­daǵy eń kúrdeli másele­ler­diń biri. Eger halyqaralyq qaýym­das­tyq saıası erkindikti tyımasa, ıadro­lyq qarýdy ıelenýshi el­­derdiń qata­ry kóbeıip, bul qaı­tarym­syz sal­dar­larǵa alyp kelýi múmkin», – dedi. Astana qalasynda turyp jat­qan, polıgonnyń zardabyn tartqan azamattardyń máselesin sheshý úshin 2007 jyly «Semeı-IаP» qoǵam­dyq qory  qurylǵan edi. Qor­dyń naq­tyly alynǵan tizimi boıyn­sha Astana qalasynda 5 myń­ǵa jýyq adam, al joramal boıyn­sha 200 myń­ǵa jýyq Semeı polı­go­nynan zardap shekkender turyp jatyr. Úkimet tarapynan olar soǵys múge­­dekteriniń gospıta­line tirkel­gen, biraq bul emdeý orta­ly­ǵynyń múm­kindikteri ázirge shekteýli bolyp tur. Bolatbek ÁBDIKÁRIM, «Semeı-IаP» qoǵamdyq  qorynyń tóraǵasy ASTANA