Jahandy arbaǵan japondar

Ekspo shejiresi: Osaka, 1970 jyl EKSPO-70 Azııa qurlyǵynda ótken alǵashqy Búkilálemdik jetistikter kórmesi boldy. Ekonomıkasy jáne tehnologııasy qaryshty damyǵan Japonııa kórmeni ótkizýge tyńǵylyqty daıyndyqpen keldi. Sonyń nátıjesinde burynǵy kórmelerge qaraǵanda Osakada ótken EKSPO-ǵa álem memleketteri keńinen qatysty. EKSPO qalashyǵyndaǵy 107 pavılonda álemniń 77 memleketi men halyqaralyq uıymdarynyń jádigerleri oryn aldy. 70-shi jyldary Japonııanyń ekonomıkalyq damý qarqyny eselenip, elde ýrbanızasııa naý­qany keń qanat jaıa bastady. Osy kezeńde ótkizilgen EKSPO kór­mesi eldiń ortalyq aýdandaryn­da qurylys jáne sáýlet óneriniń qar­qyndy damýyna yqpal etti. Búkilálemdik jetistikter kórme­sine daıyndyq barysynda japon­dyq qurylysshylar Osaka qala­syn ýrbanızasııa problema­laryn sheshý maqsatyndaǵy sy­naq or­talyǵyna aınaldyrdy. Qala aýmaǵynan Búkilálemdik jetis­tikter kórmesiniń qalashyǵy úshin 330 gektar jer bólindi. Kórme qa­la­­shyǵynyń qurylysymen qa­tar, Osaka qalasynyń ınfraqu­r­y­lymyn qaıta jańǵyrtý maq­sat­­ynda aýqymdy jumystar atqa­ryl­dy. Atap aıtqanda, qalanyń kólik qatynastarynyń jelisi túbegeıli qaıta quryldy. Úlken áýejaı salyndy. Osaka jáne Tokıo qalasy arasynda úlken jyldamdyqpen júretin poıyzdarǵa arnalǵan temirjol jelisi tartyldy. Sony­men birge, qalany jáne kórme qa­lashyǵyn bir-birimen baılanystyratyn uzyndyǵy 70 shaqyrymdy quraıtyn temirjol jelisi tartyldy. Kórme qalashyǵyn aınaldyra uzyndyǵy 4,3 shaqyrymǵa sozylǵan, 7 stansasy bar aspaly temirjol jelisi salyndy. Qa­la kóshelerinde saǵatyna 10 myń adamdy tasıtyn jyljyma­ly trotýarlar estakadasy orna­tyldy. Osaka qalasynyń ınfra­qu­rylymyn qaıta qurý jáne arhı­tektýralyq beınesin jańǵyrtý bas­qa qalalardaǵy qurylys ın­dýs­trııasynyń qarqyn alýyna úlgi boldy. Osaka qalasyndaǵy Búkil­álemdik jetistikter kórmesi «Adam­­­zat úshin úılesimdilik jáne prog­ress» degen jalpy taqy­ryp­pen ótti. Árbir qatysýshy EKSPO-70 kórmesiniń osy jalpy taqy­rybyn ashý úshin kórmege qoıy­latyn jádigerlerin jan-jaq­ty jetildirýmen boldy. Kórme qalashyǵynyń arhıtektýralyq kórki kelgen qonaqtardyń kóńi­linen shyqty. Búkil kórme eks­pozısııasynyń bas arhıtektory Kendzo Tanga 60-shy jyldary keń qanat jaıǵan japonııalyq metabolızm mektebiniń jetek­shi ókilderiniń biri boldy. Meta­bolızm mektebiniń qalyp­tasýy Japonııada sońǵy jyldary ke­ńinen damı bastaǵan sáýlet óne­riniń úzdik úlgilerimen qatar eski úlgidegi arhıtektýralyq nysandar erekshe úılesim tapty. Kórme qalashyǵynyń quryly­syn salý budan keıingi japondyq arhıtektýraǵa óziniń erekshe izin qaldyrdy. Kórme qalashyǵyndaǵy pavılondar nysanyn turǵyzý barysynda batyl arhıtektýralyq sheshimder is júzine asyryldy. Osyndaı tyń sheshimimen erekshelengen «Sýmıtoma» pavılony boldy. Mamandar ony «ǵaryshtyq» arhıtektýra úlgisi dep baǵalady. Sonymen birge, sáýlet ónerine tán ereksheligi jaǵynan «Tosıba Isı» pavılony kórme qalashyǵyndaǵy nysandar arasynda bólekshelenip turdy. EKSPO-70 kórmesine qatys­qan qonaqtar men týrısterdi «Mı­sýbısı» fırmasynyń pavılony barynsha tańdandyrdy. «Japonııa tabıǵaty jáne japondar armany» uranymen jaraqtanǵan bul pavılon kórmege kelýshilerdi ózine magnıtshe tartty. Teńiz as­tyndaǵy qala sıpatyndaǵy bul pa­vılon jádigerleri kórýshilerdi umytylmas áserge bóledi. Arhıtektýralyq sheshimi ja­ǵynan AQSh pavılony da sáýlet óneriniń tosyn sheshimderimen erekshelendi. Ulybrıtanııa pa­vılondaryndaǵy eksponattar eldiń ónerkásip, qurylys jáne ǵy­lym salasyndaǵy jetistikterin pash etti. Chehoslovakııa memle­ke­tiniń pavılony taza shynydan turǵyzyldy. Ártúrli beıne­ler­men árlendirilgen cheh shynysy qurylys nysanynyń arhı­tektýralyq kórkine sán berdi. Kún nuryna shaǵylysqan shynydaǵy osy órnekter baǵaly asyl tastardaı jarqyrady. EKSPO-70 kórmesi pavılondary ishinde KSRO pavılonyna teń keletin qurylys nysany bolǵan joq. Bas arhıtektor M.Posohın jáne bas konstrýktor A.Kondratev jobalaǵan bul qurylys nysany jınalmaly tuǵyrdan quralyp, sol kezeńdegi sáýlet óneriniń nebir ozyq she­shimderin pash etti. EKSPO-70 kórmesine kýá bolǵan kórermender men mamandardyń pikirinshe, Keńester Odaǵynyń kórmesin tamashalaýǵa yntyqqandar qatary kúnnen-kúnge tolas tappaǵan eken. Qyrkúıek aıynda, EKSPO-70 kórmesi jabylar qarsańynda Keńester Odaǵynyń pavılondaryn tamashalaýǵa 20 mıllıonynshy kórermen kelgen eken. Búkil EKSPO kórmesi tarı­hynda mundaı jetistik eshqa­shan bolyp kórmegen eken. EKSPO-70 kórmesindegi KSRO-nyń ta­bysy budan keıingi jyldarda da sırek qaıtalanatyn kóri­niske aınaldy. Búkilálemdik jetistikter kór­mesiniń tarıhynda Japonııada ótken EKSPO-70 kórmesi má­ni men mazmuny jaǵynan eń úzdikteriniń biri boldy. Sonymen birge, bul EKSPO shejiresinde tabysty ótken jahandyq shara retinde tirkeldi. EKSPO-70 kór­mesi memleket bıýdjetine 146 mıllıon taza tabys túsirdi. Kór­me qorytyndysynda oǵan kelýshiler men qonaqtar sany 64 218 770 adamdy qurady. EKSPO-70 kórmesiniń jalaýy túsirilgennen keıin ony uıym­dastyrýshylar Osaka saraıynyń aldyndaǵy úlken alańǵa kórmege qatysýshylardyń bolashaq ur­paqqa arnaǵan úndeýin arnaıy kapsýlaǵa salyp, saltanatty jaǵ­­­daıda jasyrdy. Kapsýlanyń ishine: «Osydan týra 5000 jyl ót­­kennen keıin, ıaǵnı 6970 jyly ashý­dy ótinemiz» degen joldaýdy da qosa jasyrdy. Jylqybaı JAǴYPARULY, «Egemen Qazaqstan»