Táýelsiz eldiń tuǵyrnamasy

25 JYLDYŃ 25 SÁTI

Prezıdenttiń baspasóz qyzmeti men  «Egemen Qazaqstannyń» birlesken jobasy

Konstıtýsıonalızm ilimine súıensek, álemde Konstıtýsııanyń eki túri bolady. Birinshisi – qujat túrinde bekitilgen Konstıtýsııa, ekinshisi – jazylǵan nusqasy joq Konstıtýsııa. Máselen, Anglııanyń qaǵaz betine túsirip qabyldaǵan Konstıtýsııasy joq. Bul elde qabyldanǵan tórt myńǵa jýyq zańdar sot sheshimderimen birigip, Konstıtýsııanyń rólin atqarady. Arab elderi negizinen sharıǵat zańyn basshylyqqa alady. Alysqa barmaı-aq ózimizdiń tarıhymyzda qaǵazǵa túsip qattalmaǵan, alaıda Uly Dala dástúrine negizdelgen basty qaǵıdalarymyz bolǵanyn jaqsy bilemiz. Osy maqalada táýelsiz Qazaqstan da­mýyndaǵy Ata Zańnyń áleýetin saralap, otandyq sot júıesiniń damý úrdisi týraly oılarymyzben bólisýdi jón kórip otyrmyz.   Azattyq alý baǵytyndaǵy alǵashqy qujat – Qazaq KSR-niń Memlekettik egemendigi týraly deklarasııasy. Ol 1990 jylǵy 25 qazanda qabyldandy. Deklarasııa memlekettik bılik organ­darynyń qurylymy men quzyretin aıqyndap berdi. Osy táýelsizdiktiń alǵashqy jyldary elimizde qorda­lanǵan máseleler jetkilikti bolatyn. Qol jetkizgen jetistikterimizge súıinýshilermen qatar, kúıinýshiler de joq emes edi. Olardyń qatarynda «Qazaqstan kóp uzamaı áleýmettik kataklızmge ushyraıdy», «Qazaq halqy etnosaralyq daý-janjaldardyń oshaǵyna aınalady» dep boljaǵan «sáýegeıler» de boldy. Iá, ras, elimizde mundaı ssenarıılerdiń órbýi ábden múmkin edi. Buǵan negiz bolatyn birneshe yqtımal faktorlardyń bolǵanyn joqqa shyǵara almaımyz. Sebebi, toqsanynshy jyldar basyndaǵy ótpeli kezeńde keńestik ákimshil-ámirshil júıeniń qursaýynan shyqqan odaqtas memleketterde saıası qaqtyǵystar men áleýmettik kúızelister birinen soń biri oryn alyp jatty. Taýly Qarabaq, Ońtústik Osetııa, Prıd­nestrove, Moldova Respýblıkasy, Gagaýzııa men Abhazııa terrıtorııalyq faktor boıynsha qaqtyǵys oshaǵyna aınaldy. Mine, dál osyndaı etnosaralyq janjaldyń Qazaqstanda bolýy ábden múmkin edi. Sebebi, Keńester Odaǵy tusynda «ulttar laboratorııasy» atanǵan Qazaqstan táýelsizdik alǵanda eldegi memleketquraýshy negizgi ult – qazaqtar respýblıkadaǵy halyqtyń nebári 42 paıyzyn quraıtyn. Halqymyzdyń táýelsizdikke óz atamekeninde azshylyq qurammen jetýin tarıhtyń talaı kúrdeli synaǵynan ótkenimen túsindirýge bolady. Alaıda, bul jaǵdaı sol bir qıyn-qystaý tusta táýelsiz memleket bolýǵa umtylǵan elimiz úshin áliptiń artyn baǵyp, asa saq qımyldaýymyzdy jáne eshqandaı kıkiljińge boı aldyrmaı, ishki jáne syrtqy saıasatty teń ustaýdy talap etti. El basyna kún týǵan osyndaı syndarly kezeńde súrinbeıtin jol taýyp, eldi jarqyn bolashaqqa jeteleý – kósh­basshylardyń ǵana qolynan keletin is. Memleket basshysy Nursultan Nazarbaev álemde, sonyń ishinde, kórshiles elderde bolyp jatqan ahýaldy saralaı kele, elimizdi beıbit damytýdyń túrli amaldaryn qarastyrdy. Sonaý taǵdyrsheshti jyldary Memleket basshysynyń aldynda qadaý-qadaý mindetter turdy. Olar: bıliktiń negizgi ınstıtýttaryn qurý, irge­li reformalar júrgizý úshin kásibı appa­rat qalyptastyrý, memlekettiń saıası rámizderin qabyldaý, álem elderimen dıplomatııalyq baılanys ornatý, josparly óndiristen naryqtyq ekonomıkaǵa kóshý, ulttyq valıýtany aınalymǵa engizý, elde jumys oryndaryn ashý, quldyraǵan ónerkásip salasyn qalpyna keltirý, qoǵamdaǵy ishki turaqtylyqty saqtap, zańsyzdyqpen kúres, ınvestısııalyq ahýaldy jaqsartý jáne t.b. Mine, osyndaı aýqymdy memlekettik máselelerdi oıdaǵydaı sheshý úshin, árıne, elimizge eń birinshi kezekte Konstıtýsııany qabyldaý qajet edi. Táýelsiz Qazaqstannyń alǵashqy Kon­s­tıtý­sııasy 1993 jyldyń 28 qańtaryn­da HII shaqyrylymdaǵy Qazaqstan Respýblıkasy Joǵarǵy Keńesiniń IH sessııasynda qabyl­dandy. Konstıtýsııa kirispeden, 4 bólimnen, 21 taraý men 131 baptan quraldy. Onda memlekettiń táýelsizdigi, bılik tarmaqtaryn bólý, qazaq tilin memlekettik til dep taný, sot organ­darynyń qurylymy sekildi bir­qatar normalar qamtyldy. Alaıda, bul Konstıtýsııa arada eki jyl ótpeı jatyp, kúshin joıdy. Munyń sebebin Elbasy bylaısha túsindirdi: «Egemen Qazaqstanda birshama qysqa merzimniń ishinde eki Negizgi Zań tarıh qoınaýyna ketti. Onyń birinshisi bizge keńestik kezeńnen enshimizge tıse, al 1993 jyly qabyldanǵan ekinshisi, jasyrary ne, keshegi men keleshekti mámilelestirýge tyrysqan áreket qana edi. Onyń ǵumyrynyń qysqa bolary da beseneden belgili edi. Ekonomıka men saıa­sattaǵy, adamdardyń sanasyndaǵy túbe­geıli ózgeristerdiń jedeldegeni sonsha, jańa Konstıtýsııa qabyldaý qajettigi aı­dan anyq boldy». Sóıtip, 1995 jyldyń 30 tamyzynda respýblıkalyq referendýmda qabyldanǵan Qazaqstan Respýblıkasynyń jańa Ata Zańy: «Biz, ortaq tarıhı taǵdyr biriktirgen Qazaqstan halqy, baıyrǵy qazaq jerinde memlekettilik qura otyryp, ózimizdi er­kindik, teńdik jáne tatýlyq murattaryna berilgen beıbitshil azamattyq qoǵam dep uǵyna otyryp, dúnıejúzilik qoǵamdastyqta laıyqty oryn alýdy tileı otyryp, qa­zirgi jáne bolashaq urpaqtar aldyndaǵy joǵary jaýapkershiligimizdi sezine otyryp, ózimizdiń egemendik quqyǵymyzdy negizge ala otyryp osy Konstıtýsııany qabyldaımyz» degen kemel bolashaqqa senim uıalatatyn kirispe sózden bastaldy. Jańa Konstıtýsııa 9 taraý, 98 baptan quraldy. Referendýmǵa qatysqan el azamattarynyń 90 paıyzǵa jýyǵy, ıaǵnı qatysýǵa quqyǵy bar jeti mıllıonnan astam azamat Ata Zańymyzdy qabyldaýǵa biraýyzdan daýys berdi. Konstıtýsııa – eldiń barlyq sala­syn­daǵy: saıasat, ekonomıka, áleýmettik saladaǵy jetistikterdiń, qoǵamdyq turaq­tylyq pen kelisimdi qamtamasyz etýdiń berik quqyqtyq irgetasy bolyp tabylady. Prezıdent memlekettik basqarý júıesiniń irgeli organy retinde sot júıesiniń damýyna aıryqsha mán berip keledi. Buǵan dálel jańa Konstıtýsııa qabyldanǵan tusta Memleket basshysy: «Meniń quqyqtyq memlekette azamattardy Prezıdent te emes, aımaqtyń basshysy – ákim de emes, mınıstr de emes, sot qorǵaýy kerek eke­nine kúmánim joq. Barlyq sot jáne quqyq qorǵaý júıesi óziniń basty muraty – azamattardyń konstıtýsııalyq quqyqtary men bostandyqtaryn qamtamasyz etýge jáne qorǵaýǵa mindetti», degen sózimen otandyq sýdıalar qaýymdastyǵynyń mártebesin arttyryp qana qoımaı, oǵan zor jaýapkershilik júktedi. Osy jańa Kons­tıtýsııanyń qabyldanýyna baılanys­ty sottardyń memlekettik bılikti júzege asyrýynyń tikeleı nysany dep tanylyp, sot organdarynyń zań shyǵarýshy jáne atqarýshy qurylymdardan táýelsizdigi aıqyndaldy. Tórelik sottardyń fýnksııalary jalpy ıýrısdıksııadaǵy sottarǵa berilip, olardy taratý arqyly sot júıesiniń birligi bekitildi. Jergilikti sottar sýdıalaryn el Prezıdentiniń taǵaıyndaýy jáne Joǵarǵy Sot sýdıalaryn Parlament Senaty tarapynan saılaý tártibi engizildi. Sýdıalardy irikteý jáne olardyń táýelsizdigin qam­tamasyz etý jónindegi organ retinde Joǵary Sot Keńesi men Biliktilik ádilet alqasy quryldy. Sýdıalardyń mártebesi men adamnyń quqyqtary men bostandyǵyn qorǵaý júıesindegi rólin nyǵaıta otyryp, olarǵa tıispeýshilik kepildigi kúsheıtildi. Konstıtýsııamyzdyń 3-babynyń 4-tar­maǵyna sáıkes, respýblıkadaǵy mem­lekettik bılik birtutas jáne ol Kon­s­tıtýsııa men zańdar negizinde zań shy­ǵarýshy, atqarýshy jáne sot tarmaq­taryna bóliný, olardyń tejemelik ári tepe-teńdik júıesin paıdalaný arqyly, ózara is-qımyl jasaý qaǵıdatyna sáıkes júzege asyrylýy tıis dep belgilendi. Sot bıliginiń zań shyǵarýshy jáne atqarýshy bılikpen bir deńgeıde turýy – demokratııalyq memlekettiń belgisi. Sot bıligin basqa memlekettik bılik qurylymdarynan bólý, memlekettiń quqyqtyq sıpatyn, sonyń ishinde bostandyq pen ádildik ıdeıasyn júzege asyrýǵa basymdyq beretindigin bildiredi. Alǵash ret sýdıalar sot bıligin iske asyrýshy bolyp jarııalandy. «Sot júıesiniń táýelsizdigin kúsheıtý týraly» 2000 jylǵy 1 qyrkúıektegi Pre­zıdent Jarlyǵy atqarýshy jáne sot bıligi tarmaqtaryna sáıkes onyń quzyretin bólý, sottardy shyndyǵynda atqarýshy organnyń aıasynan shyǵarý máselesin sheshken úlken saıası jáne tarıhı mańyzy bar oqıǵa boldy. Jarlyq boıynsha sottardyń qyzmetin qamtamasyz etý jónindegi fýnksııalar Ádilet mınıstrliginiń qaramaǵynan alynyp, Joǵarǵy Sot janyndaǵy Sot ákimshiligi komıtetine (qazirgi ataýy – Joǵarǵy Sot janyndaǵy Sottardyń qyzmetin qamtamasyz etý departamenti) berildi. 2000 jylǵy 25 jeltoqsanda «Qazaq­stan Respýblıkasynyń sot júıesi men sýdıa­lardyń mártebesi týraly» Konstıtýsııalyq Zań qabyldandy. Sot qurylysynyń negizgi elementteri men respýblıka sottarynyń jumys tártibin aıqyndaǵan osy zańnyń qabyldanýy sot júıesindegi qaıta qurý reformasynyń logıkalyq turǵydan aıaq­talýyn bildirdi. Nátıjesinde, sot bıligi memlekettik bılikti iske asyrýdyń barlyq qajetti tetikterin ıemdendi. Bul ony aza­mat­tardyń quqyqtary men bostandyǵyn tıimdi qorǵaýǵa, memlekettiń údemeli jáne qaýipsiz damý múddesin qamtamasyz ete otyryp, qoǵamdy áleýmettik janjaldardan saqtaýǵa qabiletti turaqtandyrýshy kúshke aınaldyrdy. Memlekettik-quqyqtyq saladaǵy ba­sym­­dyqtarǵa sáıkes sot isin júrgizýdi odan ári jańǵyrtý jáne ońaılatý, sot tóreligi men sot ákimshiligi máseleleriniń ara-jigin ajyratý, mamandandyrylǵan sot­tar qurý, sýdıalar korpýsynyń kásibı deń­geıin arttyrý boıynsha birqatar sharalar qabyldandy. Prezıdenttiń 2002 jylǵy 9 aqpandaǵy Jarlyǵymen kásipkerlik qyzmetti júzege asyrýǵa baılanysty daýlardy qaraýǵa ýákiletti mamandandyrylǵan aýdanaralyq ekonomıkalyq sottar quryldy. Bul sottardyń oıdaǵydaı jumys isteýi naryqtyq ınstıtýttardy damytýǵa, respýblıkanyń ınvestısııalyq ahýalyn jaqsartýǵa oń áser etti. Sottardyń odan ári mamandanýy Memleket basshysynyń 2004 jylǵy 9 qyrkúıektegi aýdanaralyq mamandandyrylǵan ákimshilik sottardy qurý týraly Jarlyǵy arqyly iske asty. Bul qujatqa sáıkes sottarǵa memlekettik bılik organdarynyń ákimshilik ókilet­tikterinen týyndaıtyn isterdi qaraý quzyreti berildi. Osy arqyly azamattardyń jarııa-quqyqtyq saladaǵy quqyqtary men bostandyqtaryn qorǵaý tetigi kúsheıtildi. Prezıdenttiń 2007 jylǵy 23 tamyzdaǵy Jarlyǵymen Astana jáne Almaty qalala­rynda kámeletke tolmaǵandar isteri jó­nindegi mamandandyrylǵan aýdanaralyq sottar quryldy. Keıinnen Memleket bas­shysynyń 2012 jylǵy 4 aqpandaǵy Jar­lyǵy boıynsha mundaı sottar barlyq oblys ortalyqtary men respýblıkanyń keıbir iri qalalarynda quryldy. 2007 jyldyń basynda engizilgen alqabılerdiń qatysýymen qylmystyq sot isin júrgizý ınstıtýty Qazaqstannyń sot júıesi damýyna túbegeıli ózgeris ákeldi. Jurtshylyq ókilderiniń sot ádildigin iske asyrýǵa tikeleı qatysýy qoǵamdyq baqylaý múm­kindigin ulǵaıtyp, azamattardyń sot sheshimderine degen senimin arttyrýǵa shynaıy yqpal etti. Barlyq óńirlerde sottylyǵyna erekshe aýyr qylmystyq ister jatatyn, alqabıler qatysatyn mamandandyrylǵan aýdanaralyq sottar, sondaı-aq qylmystyq ister boıynsha mamandandyrylǵan aýdanaralyq áskerı sottar quryldy. Qazaqstan Respýblıkasynyń 2002-2010 jyldar kezeńine arnalǵan Quqyqtyq saıasat tujyrymdamasyna sáıkes sot júıesiniń kadrlaryn daıarlaý, sýdıalardyń bilimi men kásibı deńgeıin arttyrý mindetteri bel­gilendi. Osy maqsatta 2002 jyly Joǵarǵy Sot janynan Sýdıalardyń jáne sot júıesi qyzmetkerleriniń biliktiligin arttyrý ıns­tıtýty quryldy. 2004 jylǵy qańtardan bastap atalǵan ınstıtýt Joǵarǵy sot janyndaǵy Sot akademııasy bolyp qaıta quryldy. Onyń mindetine respýblıkanyń barlyq sýdıalar korpýsynyń biliktiligin arttyrý jáne mamandandyrylǵan magıs­tratýra arqyly sot júıesi úshin kadrlar rezervin qalyptastyrý kirdi. Prezıdenttiń 2005 jylǵy 31 mamyr­daǵy Jarlyǵyna sáıkes Sot akademııa­sy Sot tóreligi ınstıtýty bolyp qaı­ta qurylyp, Prezıdent janyndaǵy Mem­le­kettik basqarý akademııasynyń quzy­ryna berildi. 2006 jylǵy 18 qańtarda sotty­lyqtyń ara-jigin ajyratý týraly zańnyń kúshine enýi sot júıesindegi mańyzdy jetistikterdiń biri boldy. Atalǵan zań Prezıdenttiń sot rásimderin ońaılatý, sot satylaryn qysqartý, isterdi qaraý kezinde qaǵazbastylyqtan arylý, jergilikti sottardyń rólin kúsheıtý týraly nusqaýlaryna sáıkes qabyldandy. 2006 jyly zańnamalyq deńgeıde sýdıalardyń kásibı biliktiligine qoıylatyn talaptar kúsheıtildi. Sýdıalardyń sot ádildigin iske asyrý kezinde zańdylyqty jáne sýdıa ádebin saqtaý jaýapkershiligin arttyrý jónindegi sharalar kesheni qabyldandy. Jumys istep júrgen sýdıalardyń kásibı deńgeıin anyqtaý úshin Joǵarǵy Sot janynan Sot jıýrıi quryldy. 2007 jylǵy qańtarda «Qazaqstan Res­pýb­­lıkasyndaǵy sot júıesi men sýdıa­lardyń mártebesi týraly» Konstıtýsııalyq zańǵa túzetýler engizildi. Soǵan sáı­kes respýblıkalyq jáne oblystyq tár­tip­tik-biliktilik sýdıalar alqasynyń ókilet­tikteri keńeıtildi. Eger, buryn sýdıalarǵa qatysty tártiptik is júrgizýdi qozǵaý quqy­ǵy Joǵarǵy Sot pen oblystyq sottar­dyń tóraǵalarynda bolsa, endigi jerde bul ókilettikter sýdıalardyń tártiptik-biliktilik alqasyna júkteldi. Keıinnen 2012 jyly tártiptik-biliktilik alqalarynyń fýnksııalary barlyq deńgeıdegi sottardyń ókildigin eskere otyryp, qalyptastyratyn alqalyq organ retinde Sot jıýrıine berildi. Bul júıe jergilikti sottar sýdıa­laryna quqyqqa syıym­syz yqpal etýdi boldyrmaýǵa, olardyń qyzmetin baǵalaýda biryńǵaı tásildi qamtamasyz etýge múmkindik jasady. Sot júıesin jetildirý boıynsha odan keıingi sharalar 2007 jylǵy mamyrda Konstıtýsııaǵa túzetýler engizýmen baılanysty boldy. Qabyldanǵan jańa­shyldyqtardyń arqasynda sot júıesi azamattardyń konstıtýsııalyq quqyqtaryn qorǵaýdy qamtamasyz etý isinde barynsha senimdi quqyqtyq kepildikter aldy. Atap aıtqanda, qamaýǵa alýǵa sottyń ruq­sat berýi (sanksııa) júıesi engizildi. Bul sheshim qazaqstandyq qylmystyq-prosestik quqyqty halyqaralyq quqyqtyq aktilerde belgilengen standarttarmen úılestirýge múmkindik berdi. Ádilet bilik­tilik alqasynyń sýdıalar laýazymyna úmitkerlerdi irikteý jónindegi isin Joǵary Sot Keńesine bere otyryp, ony taratý sottardyń táýelsizdigi qaǵıdattaryn iske asyrýdyń pármendi tetikteriniń birine aınaldy. Bul konstıtýsııalyq túzetý sottardy atqarýshy bılikten túpkilikti oqshaýlaýǵa múmkindik berdi. Sonymen qatar, bilikti sýdıalar kadrlaryn irikteýge jaýapty, sondaı-aq barlyq deńgeıdegi sot sýdıalaryn taǵaıyndaýǵa usynym berýge ýákiletti organ retinde Joǵary Sot Keńesiniń róli kúsheıtildi. Quqyq ústemdigin odan ári nyǵaıtý, elde demokratııalyq ınstıtýttar qyzmetin damytý, sot táýelsizdigin kúsheıtý tıimdi sot júıesin damytýdyń negizgi tetigi bolyp tabylady. Osy rette 2008 jylǵy qarashada «Qazaqstan Respýblıkasynyń Joǵary Sot Keńesi týraly» Zańnyń qabyl­danýy sýdıalardyń táýelsizdigin qam­tamasyz etý, kadrlardy sapaly irikteý boıynsha osy organnyń ókilettikterin keńeıtti. 2010 jylǵy 1 qańtarda «Qyl­mystyq, Qylmystyq-prosestik jáne Azamattyq prosestik kodeksterge sot júıe­sin jetildirý máseleleri boıynsha ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» Zań qoldanysqa engizildi. Bul zań­nyń qabyldanýy sot qurylysyn ońtaılandyrýǵa septigin tıgizdi. Atalǵan zańǵa sáıkes Qazaqstannyń sot júıesi birinshi satydaǵy sottardan (aýdandyq jáne oǵan teńestirilgen sottar), apellıasııalyq jáne kassasııalyq satylardan (oblystyq jáne oǵan teńestirilgen sottar) jáne qadaǵalaý satysynan (Joǵarǵy Sot) turady dep belgilendi. 2009 jylǵy 18 qarashada ótken sýdıa­lardyń V sezinde sot daýlaryn sheshý­diń balama tásilderin, sonyń ishinde tatýlas­tyrý rásimderi men medıasııany engizýdiń mańyzy atap ótildi. 2011 jylǵy tamyzdan bastap Joǵarǵy Sot ázirlegen «Medıasııa týraly» jáne «Qazaqstan Respýblıkasynyń keıbir zańnamalyq aktilerine medıasııa máseleleri boıynsha ózgerister men tolyq­tyrý­lar engizý týraly» zańdar qoldanysqa engizildi. 2013 jylǵy 20 qarashada ótken sýdıa­lardyń VI sezinde Elbasy Nursultan Nazarbaev: «Barlyq quqyq qorǵaý organdary ishinen eń joǵary turǵany Joǵarǵy Sot bolyp tabylady. Joǵarǵy Sottyń abyroıy – Qazaqstannyń abyroıy, jalpy bıliktiń abyroıy», – degen edi. Bul sóz sýdıalar korpýsyna berilgen joǵary baǵa bolýmen qatar, barshamyzǵa zor jaý­apkershilik júkteıdi. Osy sezde Prezı­dent sot qoǵamdastyǵy aldyna bes mindet qoıdy. Solardyń qatarynda zańna­malyq normalardy dáıekti túrde jetildirý, sot qurylysyn jaqsartý, daýlar men janjaldardy balama tásildermen sheshý, azamattardyń keń aýqymdy bóligine sot tóreligine qoljetimdilikti qamtamasyz etý, Qazaqstannyń sýdıalar korpýsynyń kásibıligin arttyrý máseleleri bar. Osy sezde bergen Prezıdenttiń tapsyrmalary Joǵarǵy Sot tarapynan tolyǵymen oryndaldy. Atap aıtqanda, sottar jańa Qylmystyq, Qylmystyq prosestik, Qylmystyq atqarý kodeksteri jáne aıtar­lyqtaı jańartylǵan Ákimshilik quqyq buzýshylyqtar týraly kodeks jaǵdaıynda sátti jumys isteýde. Sottardyń jańa quzyreti, sot isin júrgizýdiń jeńildetilgen tártibi, sot baqylaýy men sot talqylaýy barysyndaǵy sýdıalar quzyretiniń keńeı­tilýi qylmystyq sot ádildiginiń sapasyn art­tyrýǵa jol ashty. Azamattyq sot isin júrgizý prosesi jańǵyrtyldy. Azamattyq isterdi qaraý tártibi zamanaýı tehnologııalardy keńinen qoldanýǵa baǵyttala otyryp, taraptar úshin neǵurlym yńǵaıly ári jedel bola tústi. Medıasııa týraly otandyq zańnama halyqaralyq standart­tarǵa sáıkestendirildi. Daýlar men shıelenisterdi sheshýdiń túrli balamaly joldary tájirıbege keńinen engizilýde. Búginde sot júıesi quqyq ústemdigin qamtamasyz etý máselelerinde joǵary tıim­dilikti kórsetip otyr. Otandyq sot júıe­­siniń kórsetkishteri neǵurlym mańyz­dy halyqaralyq reıtıngter boıynsha jaqsara túsýde. Atap aıtqanda, 2015 jyly Jahandyq básekege qabilettilik ındeksinde «Sottardyń táýelsizdigi» ındeksi boıynsha Qazaqstannyń kórsetkishi 14 pozısııaǵa (86-dan 72-ge deıin) jaqsardy. World Justice Project halyqaralyq úkimettik emes uıymy ázirlegen quqyq ústemdiginiń álemdik reıtıngisindegi sot júıesiniń kórsetkishteri alty tarmaqqa (71-den 65-ke) jaqsardy. Al Dúnıejúzilik banktiń reıtıngisinde sottardyń jumysy «Kelisimsharttardyń oryndalýyn qamtamasyz etý» ındıkatory boıynsha baǵalanady. Osy ındıkator boıynsha ótken jyly Qazaqstan óz kórsetkishin 5 pozısııaǵa jaqsartyp, 189 eldiń ishinde 9-shy orynǵa shyqty. Birikken Ulttar Uıymynyń Damý Baǵdarlamasy júrgizgen táýelsiz áleýmettik zertteý nátıjeleri qazaqstandyq sot korpýsynyń biliktiligi men dárejesin rastady. Suraý salynǵandardyń 71,3 paıyzy sýdıalar jumysyna qanaǵattanýshylyq bildirgen. Bul – quqyq ústemdigin qamtamasyz etý kepildiginiń mańyzdy kórsetkishteriniń biri. Árıne, atqarylatyn jumys áli de kóp, degenmen búginde elimizde zańdardyń oryndalýyn qamtamasyz etetin jáne álemdegi barlyq standarttarǵa sáıkes keletin qýatty sot bıligi qalyptasty dep aıtýǵa tolyq negiz bar. Eń bastysy, qoǵamda zańdardyń oryndalatyndyǵyna, adamnyń óz múddesin qorǵaı alatyndyǵyna degen senim bar. Bul – memleketke degen senim jáne sot qyzmetiniń eń basty kórsetkishi. Sottar jańa qylmystyq jáne qylmys­tyq-prosestik zańnamalar jaǵdaıynda jumys isteýde. Jańa ınstıtýttar is júzin­de keńinen qoldanylýda. Máselen, bıyl árbir onynshy is boıynsha sotqa deıingi tergeý jedeldetilgen tártipte aıaqtaldy. 1423 is boıynsha jeńildetilgen sotqa deıingi tergeý júrgizildi. Kináni moıyndaý týraly kelisim boıynsha sot tájirıbesi qalyptasýda. Kelisimdik is júrgizý tárti­binde qarastyrý úshin 2,5 myńnan astam qylmystyq is tústi. «Jazalaý» praktıkasy aıtarlyqtaı ózgerip, aqtaý úkimderiniń sany úsh ese artty. Bas bostandyǵynan aıyrylýǵa sottalǵandardyń úles salmaǵy 13,1 paıyzǵa azaıdy. Jazanyń balamaly túrine sottalǵandardyń úles salmaǵy tórt ese, aıyppulǵa jáne qoǵamdyq ju­mysqa sottalǵandardyń sany birneshe ese artty. Daýdy retteýdiń balamaly tásil­derin qoldana otyryp sheshilgen aza­mattyq isterdiń sany 23,8 paıyzǵa kóbeıdi. Olardyń jartysynan astamy bitimgershilik kelisim jasaý arqyly aıaqtalsa, 41,6 paıyzy medıatordyń qaty­sýymen qaraldy. 2015 jyldyń sáýir aıynda Elbasy Nursultan Nazarbaev bes ınstıtýttyq reformaǵa negizdelgen Ult Josparyn jarııalady. Atalǵan baǵdarlamalyq qujattyń kirispesinde: «100 naqty qadam» – bul jahandyq jáne ishki syn-qaterlerge jaýap jáne sonymen bir mezgilde, jańa ta­rıhı jaǵdaılarda ulttyń damyǵan mem­leketterdiń otyzdyǵyna kirýi jónindegi jospary» ekendigi atap kórsetildi. 2016 jyldyń 1 qańtarynan bastap elimizde Ult Josparyn oryndaýdyń praktıkalyq kezeńi bastaldy. Memleketimizdi, ekonomıkamyz ben qoǵamdy damytý úshin túbegeıli jańa quqyqtyq orta qurýǵa múmkindik beretin 59 zań qabyldanyp, kúshine endi. Ult Josparynyń ekinshi reformasynda Qazaqstannyń táýelsiz sot jáne quqyq qorǵaý organdarynyń zańdardy múltiksiz oryndaýyna basa mán berýi qajettigi aıtylǵan. Bulaısha basymdyq beriletin jóni de bar. Sebebi, zań ústemdigin qamtamasyz etý – quqyqtyq memlekettiń birden-bir belgisi. Bes ınstıtýttyq reformanyń tabysty oryndalýy da zań ústemdigin qamtamasyz etýge tikeleı baılanysty. Búginde Joǵarǵy Sot Ult Jospary boıynsha ózine júktelgen ekinshi reformanyń barlyq 11 qadamyn zańnamalyq turǵydan iske asyrdy. Sot júıesinde kózdelgen jańashyldyqtardyń qoldanysqa enýi otandyq sot júıesin neǵurlym jańǵyrta tústi. 2015 jylǵy 31 qazanda jańa redak­sııadaǵy Azamattyq prosestik kodekske Memleket basshysynyń jarııaly túrde qol qoıýy atalǵan qujattyń el ómirindegi mańyzdylyǵyn aıqyn kórsetti. Prezıdent jańa kodeks respýblıkanyń quqyqtyq keńistigin túbegeıli jaqsartatyndyǵyn aıryqsha atap ótti. Azamattyq prosestik kodeks sot ádil­diginiń tıimdiligin arttyrý jáne sot daý­lary boıynsha bitimgershilik ınstıtýtyn damytýdyń birqatar máselelerin sheshýge múmkindik beredi. Jalpy alǵanda, jańartylǵan zań qoǵamnyń sot júıesine degen senimin arttyrýǵa yqpal etýde. «Sot júıesi jáne sýdıalardyń mártebesi týraly» Konstıtýsııalyq zańǵa, Qylmystyq prosestik kodeks pen Ákimshilik quqyq buzýshylyqtar týraly kodekske tıisti ózgerister engizildi. «Joǵary Sot Keńesi týraly» jańa Zań qabyldandy. Bul zańdardyń quqyqtyq salany damytýdaǵy áleýeti zor ekenin atap ótken jón. Sot júıesin reformalaýdaǵy basty máseleniń biri – joǵary bilikti sýdıalar korpýsyn qalyptastyrý. Sýdıalarǵa qoıylatyn biliktilik talaptaryn arttyrý sýdıalar korpýsyna kásibı deńgeıi joǵary zańgerlerdi tartýǵa múmkindik beredi. Psıhologııalyq testileý jáne sýdıa­­lyqqa kandıdattardy polıgraf apparaty arqyly tekserý sýdıalar qataryna kezdeısoq adamdardyń kelýiniń aldyn alady. Mindetti tájirıbe men synaq merziminiń engizilýi jas sýdıalarǵa aldaǵy jumysqa neǵurlym daıyn bolýǵa múmkindik beredi. Sýdıalardy irikteý men taǵaıyndaý prosesi qoǵam úshin neǵurlym aıqyn ári ashyq bola túsýde. Osyǵan oraı Joǵary Sot Keńesi derbes apparaty bar, jetkilikti quram men quzyretke ıe avtonomdy memlekettik mekeme retinde qaıta quryldy. Prezıdent janyndaǵy Memlekettik basqarý akademııasyna qarasty Sot tóreligi ınstıtýtyn Joǵarǵy Sottyń basqarýyna berý máselesi sheshildi. Bul bolashaq sýdıa­lardyń tek teorııamen shektelip qalmaı, sot tájirıbesin neǵurlym tereń meńgerýine múmkindik beredi. Bes satyly sot júıesinen úsh deńgeıli júıege kóshý – sot reformasynyń mańyzdy aspektisi bolyp tabylady. Osy rette isterdiń basym bóligin qaraıtyn birinshi jáne apellıasııalyq satydaǵy sottardyń róli aıtarlyqtaı kúsheıe tústi. Sot isin júrgizýdiń úsh býyndy júıesi halyqaralyq standarttarǵa tolyǵymen sáıkes keledi. Bul model sot sheshimderiniń zańdy kúshine jedel enýi­ne yqpal etedi, prosesti qasaqana sozý múmkindigin azaıtady. Azamattardyń jeke ómirin qupııa ustaý quqyǵyna beriletin kepildikti eskere otyryp, sot júıesi baryn­sha ashyq bolmaq. Sot zaldary aýdıo-beınetirkeý qurylǵylarymen jaraq­tandy­rylýda jáne osy rette jazbany toqtatý nemese redaksııalaý múmkindigine jol beril­meıdi. Sot júıesi reformasynyń sheńberinde birqatar ınstıtýttyq sheshimder iske asty. Birinshiden, Joǵarǵy Sot janyndaǵy Sot jıýrıi túbegeıli negizde qaıta quryl­dy. Bul qurylym sýdıalardyń áreket­terine jáne sýdıalar korpýsy ókilderiniń Ádep kodeksiniń normalaryn buzý jaǵdaılaryna qatysty azamattardyń shaǵymdaryn qarastyratyn bolady. Jańa Ádep kodeksiniń jobasy ázirlenip, ol sot qaýymdastyǵy tarapy­nan keń kólemdi talqylaýdan ótti. Ázirlengen joba boıynsha Eýropalyq Keńestiń Vene­sııalyq komıssııasy sarapshylary tarapynan qorytyndy pikir alyndy. Qolda­nystaǵy reglamentke sáıkes Sýdıa­lardyń ádep kodeksi aǵymdaǵy jylǵy qazan aıynda sýdıalardyń jetinshi sezin­de qabyldanady dep kútilýde. Ekinshiden, Joǵarǵy Sottyń janynan daýlardy, sonyń ishinde iri ınvestorlardyń qatysýymen bolatyn isterdi qaraıtyn mamandandyrylǵan alqa quryldy. Onyń sheńberinde sheteldik ınvestorlardyń quqyqtyq daýlary qaralyp, olardyń sapaly ári ádil sheshim tabýyna kepildik beriledi. Jańa alqa men «Astana» halyq­aralyq qarjy ortalyǵynyń qarjy soty ınvestısııa­lardy tartý máselesi boıynsha sot praktıkasyn jaqsartýǵa yqpal etpek. Bul sheteldik kásipkerler úshin elimizdiń tartymdylyǵyn arttyra túspek. Úshinshiden, qylmystyq prosess sheńbe­rinde sotta, sonyń ishinde, sotqa deıingi satyda aıyptalýshy jáne qorǵaýshy ara­syndaǵy teńgerim qamtamasyz etilýi tıis. Bul maqsatqa adamnyń konstıtýsııalyq quqyqtary men bostandyqtaryn shekteıtin barlyq tergeý áreketterin sanksııalaý bo­ıynsha tergeý sýdıalarynyń quzyretin odan ári keńeıtýdiń zańnamalyq tetikteri qabyldandy. Tórtinshiden, sot júıesiniń táýelsizdigin nyǵaıtatyn sharalardy qabyldaý óte mańyzdy. Qurmetti zeınetkerlikke shyqqan sýdıalardy zeınetaqymen qamtamasyz etýdiń barlyq máselelerin retke kel­tirgen zań qabyldandy. Bıyldan bastap otstav­kadaǵy zeınetker sýdıalarǵa aı saıyn ómir boıǵy qamtý tólemaqysy tólene­tin boldy. Atalǵan sharalardyń bar­lyǵy sýdıalardyń turaqtylyǵyna jáne olar­dyń sot ádildigin tek shynaıy júzege asyrýǵa jaǵdaı týǵyzady. Osy rette sot júıesi qoǵamdaǵy turaqtylyqtyń, qoǵam men memleket múddesin berik saqtaýdyń, qazaqstandyqtardyń quqyqtary men bostan­dyq­taryn qorǵaýdyń senimdi kepili bolyp qala bermek. Qaırat MÁMI, Joǵarǵy Sottyń Tóraǵasy