Tańdaý aldyndaǵy tartys
Bul elde parlament saılaýynyń ótýine bir jarym aıdan az ýaqyt qalsa da, úlken kúrestiń lebi syrtqa estile qoımaıdy. Basqa jerlerde, tipti bir jyl buryn-aq saıası shaıqas bolyp jatady. Sirá, saılaý naýqany munda elishilik sıpatta júrip jatsa kerek.
Sóıtse de, sońǵy aptada 8 qazanda ótetin parlament saılaýyna qatysty nazar aýdararlyq eki habar boldy. Birinshisi – eldiń Ortalyq saılaý komıssııasy Reseıge ish tartatyn «Grýzııanyń sentrıstik odaǵy» partııasyn saılaýǵa qatystyrmaý jóninde sheshim qabyldady. Sondaı-aq, Grýzııa Ishki ister mınıstrliginiń qarsy barlaý departamentiniń Vladıkavkaz – Tbılısı – Erevan gaz qubyryn jarmaq bolǵandardyń jolyn keskendigin de saılaýǵa qatystyryp otyr.
Saıası partııany saılaýǵa qatystyrmaý – demokratııaǵa qaıshy is. Batys nege aıqaılamaıdy deýge de bolar. Tipti, sol sentrısterdiń ózi de oǵan onsha qarsylyq kórsete qoımaı, onda basqa partııalardyń qoltyǵyna kirip, óz ıdeıamyzdy bildiremiz deıdi. Al bulardyń ıdeıasy qandaı? Sentrısterdiń jetekshisi, 1992-1993 jyldarda E.Shevardnadze tusynda ishki ister mınıstri bolǵan jáne sol Shevardnadzege qastandyq jasaǵany úshin 1995 jyly 11 jylǵa sottalǵan Temýr Hachıshvılı Grýzııa qoǵamdyq telearnasy arqyly sóılep, ózderi bılikke kelse, Reseı zeınetaqysyn berip, elde Reseı áskerı bazalaryn ornalastyrmaqtaryn málimdedi. Vladımır Pýtınmen, Memdýmamen kelisip qoıǵandaı sóıledi. Bul halyqty yzalandyrdy. Telearna ony kórsetýin doǵardy. Partııanyń saılaýǵa qatysýyna tyıym salyndy.
Bul, árıne, basty jańalyq. Al gaz qubyryn jarmaq máselesiniń saılaýǵa qatystylyǵy – ol Ýkraına basshylyǵynyń nusqaýlyǵymen jasalmaq bolǵan eken deıdi. Oǵan naqty dálel joq. Tek ustalǵandar ishinde buryn Ýkraına jaǵynda soǵysqandar bar kórinedi. Bul Grýzııanyń burynǵy prezıdenti, qazir sol Ýkraınadaǵy Odessa oblysynyń gýbernatory Mıhaıl Saakashvılıdiń Grýzııadaǵy «Biregeı ulttyq qozǵalys» partııasyna qarsylyqtyń bir kórinisi edi. Sirá, budan eks-prezıdenttiń partııasyna úlken nuqsan kele qoımas.
Grýzııa – parlamenttik bılik nysanyndaǵy el. Qazir bılik basynda – «Grýzııa armany» koalısııasy. Ony mıllıarder Bıdzına Ivanıshvılı basqarady. Premer sonyń degenimen taǵaıyndalady. Prezıdent te sonyń degenimen saılanyp edi, biraq atqa mingen soń G.Mergvalıshvılı onyń aıtqanyna kónbeı ketti. Jańa saılaý bılikti qaıta irikteıdi. Sóıtse de, qazirgi bıliktegi koalısııa óz upaılaryn joǵalta qoımaıtyn syńaıly.
Saılaý naýqany kezinde saıası partııalar kóbine eldiń syrtqy saıasatyn, bul salada ustanar baǵytyn sóz etti. Belgili qaıratker Nıno Býrdjanadzeniń parlamentten tys oppozısııalyq «Birikken demokratııalyq qozǵalys» partııasy konstıtýsııaǵa eldiń bloktarǵa qosylmaýy jóninde ózgertý engizýdi usynsa, parlamenttik oppozısııalyq Respýblıkashylar partııasy konstıtýsııada eldiń eýroatlantıkalyq kirigýin negizdeýdi usynyp otyr. Bul usynystar parlamentte talqylanýy tıis edi. Biraq depýtattar jınalmaı, kvorýmǵa tolmady.
Jaı halyq ne deıdi? Sońǵy saýaldamada Eýroodaqqa qosylýdy jaýap bergenderdiń 72 paıyzy qoldaǵan, 64 paıyzy NATO-ǵa kirýdi qalaıdy, 29 paıyzy Reseımen jaǵdaıdy jaqsartaıyq deıdi eken. Sirá, saılaýda da sony aıtatyn shyǵar.
О́lshemge syımaıtyn óreskel sózder
Bıylǵy mamyr aıynda Fılıppın Respýblıkasyna prezıdent bolyp saılanǵan Rodrıgo Dýterteniń órkenıettilikke úılese bermeıtin málimdemeleri men áreketteri jurtty tańdandyrǵan. Bılik tizginin ustap, jaýapkershilikti sezingen soń, ózgerer degen boljam aqtalmady, qaıta ol órshı túskendeı.
Onyń Birikken Ulttar Uıymynyń atyna aıtylǵan ǵaıbat sózderin, sirá, buǵan deıin eshkim aıtpaǵan da shyǵar. Eger BUU-nyń sarapshylary aldaǵy ýaqytta da bizdi synaıtyn bolsa, bul uıymnan shyǵamyz degenin, bálkim, qabyldaýǵa bolar, al «ne úshin biz qaıdaǵy bir naqurystardy tyńdaýymyz kerek?!» – degeni eshqandaı ólshemge syımaıtynyn dáleldep jatý artyq.
Fılıppın prezıdentiniń naqurys dep otyrǵany BUU-nyń adam quqy jáne densaýlyq jónindegi sarapshylary Anes Kallamar men Daınıýs Pýras. Olar Fılıppındegi jaǵdaı týraly arnaıy baıandamalar ázirlep, ony jarııalaǵan bolatyn. Buǵan álem jurtshylyǵy ún qatyp, Fılıppındegi adam quqynyń aıaqasty bolǵanyna narazylyqtaryn da bildirgen. Dýterte oǵan qatty shamdandy «Men senderdiń topas sarapshylar ekendikterińdi álemge pash etemin», – dep órekpidi.
Daýdyń máni mynada. Bul elde esirtkini paıdalaný, ony saýdalaý jáne tasymaldaý etek alǵan. Jalpy málimetterge qaraǵanda, bul jóninen olar álemde birinshi orynda eken. Eldi kúızeltip bara jatqan qubylys. Keshegi prezıdent saılaýynda Davao qalasynyń meri Rodrıgo Dýterte halyqqa esirtkini, jalpy qylmysty joıamyn, olarmen aıaýsyz kúresemin degen baǵdarlamamen jeńiske jetken. Buǵan qosa, sol qylmyskerlermen kúres jóninde biraz «tájirıbesi» de bar. Onyń qoldaýymen áreket etetin «О́lim eskadrony» deıtin beıresmı top eshqandaı sotsyz-aq esirtki tasıtyndardy, satatyndardy, jalpy qylmyskerlerdi óltire beredi. Árıne, bul – adam quqyna qaıshy. Qylmysty sot anyqtap, sheshimdi sot shyǵarýǵa tıis.
Dýterte bılik tizginin ustaǵan soń-aq óziniń Davaodaǵy «tájirıbesin» búkil el kóleminde júzege asyra bastady. BUU-nyń baıandamasynda sońǵy úsh aıda (ol prezıdent bolǵan) 900 adam sotsyz-aq ólimge ushyraǵan. Endi bir aqparat quraldary 1800 dep te jatyr. О́lim jazasyna kesetin sot emes, polısııa. Atady da tastaıdy. Eshkimniń aldynda jaýap bermeıdi. Prezıdent bylaı deıdi: «Sol silimtikterdi óltirińder. Jaýapty men beremin!». Budan keıin polısııa aıanbaıdy. «О́lgenderdiń ishinde qanshama jazyqsyzdar ketýi múmkin, tipti polısııa ózine jaqpaǵandardy óltire salýy múmkin», dep adam quqyna arashashylar shyryldaıdy. Dýterteniń olardy estigisi joq.
Naýqan kúsheıip tur. 5400 adam tutqyndalǵan. 560 myń adam «erikti túrde berilgen». Onyń mánisi: óz erkińmen berilseń, aman qalýyń múmkin. Áıtpese, polısııa seni ata salýy kádik. 8 tamyzda 7 sot, 95 polıseı, 18 mer «óz erkimen berilipti». Olardy ne kútip tur? Belgisiz.
BUU-dan shyqqanda, Dýterteniń pikirinshe, biraz el ózderinshe uıym qurmaq. Oǵan Qytaı, Afrıkanyń BUU-ny unatpaıtyn biraz eli kiredi deıdi. BUU-dan Qytaı shyǵyp, belgisiz uıymǵa kiredi degenge sený qıyn, árıne. Bul el bizdiń esirtkimen kúresimizdi qoldaıdy dep qýanady Dýterte. 80 mıllıonnan astam halqy bar eldiń basshysynyń mundaı málimdemeler jasap, mundaı árketterge barýyn aqylǵa syıdyra almaısyń.
Mamadııar JAQYP, jýrnalıst
