Qytaıda Ortalyq Azııa, sonyń ishinde Qazaqstandy jan-jaqty zertteıtin iri-iri degen 20 shaqty ǵylymı-zertteý ınstıtýttary, ortalyqtary men qaýymdastyqtary bar.
Shahrat NURYShEV,
Qazaqstan Respýblıkasynyń QHR-daǵy Tótenshe jáne ókiletti elshisi:
– Qazaqstan men Qytaı arasyndaǵy dıplomatııalyq qatynastardyń ornaǵanyna shırek ǵasyrǵa qadam basty. Ekijaqty baılanystardyń qazirgi deńgeıin qalaı baǵalaısyz?
– Qytaı Halyq Respýblıkasy – Qazaqstannyń táýelsizdigin moıyndaǵan alǵashqy memleketterdiń biri. Búginde eki memleket arasyndaǵy qatynastar strategııalyq áriptestiktiń jańa kezeńine qadam basty. Bul, árıne, Qazaqstan Prezıdenti N.Nazarbaevtyń QHR Tóraǵasy Sı Szınpınmen jáne onyń aldyndaǵy Qytaı basshylarymen ortaq til tabysa bilýiniń tikeleı nátıjesi.
Eki aradaǵy qol jetkizgen jetistikterge toqtalsaq, shekara máselesiniń tolyq sheshilýin, Qytaıdyń ıadrolyq klýbtyń basqa múshelerimen birge Qazaqstanǵa qaýipsizdik kepilin berýin, transshekaralyq ózender boıynsha ekijaqty kelissózderdiń bastalýyn, kólik-tranzıt salasyndaǵy iri jobalardy iske asyrý, energetıkalyq yntymaqtastyqtyń damýy jáne ekonomıkalyq baılanystardyń serpindiligin aıryqsha atap ótýge bolady.
Sońǵy jyldary saıası baǵyttaǵy yntymaqtastyq ta joǵary deńgeıde damyp keledi. Qytaı tarapynyń Qazaqstannyń kandıdatýrasyn BUU Qaýipsizdik Keńesiniń turaqty emes músheligine saılaý kezinde qoldaýy, Elbasynyń bastamasymen qurylǵan Azııadaǵy ózara is-qımyl jáne senim sharalary jónindegi keńeske tóraǵalyǵy, Álemdik jáne dástúrli dinder kóshbasshylary sezine belsendi qatysýy osy baǵyttaǵy baılanystyń belsendi damyp kele jatqanyn bildiredi.
– Qytaı Tóraǵasy Sı Szınpın Qazaqstan Prezıdenti Nursultan Nazarbaevty ústimizdegi jyldyń 4-5 qyrkúıeginde Hanchjoý qalasynda ótetin «úlken jıyrmalyq» (G20) elderiniń sammıtine qatysýǵa shaqyrdy. Sammıtte Qazaqstan jaǵy qandaı bastamalar usynady dep kútilýde?
– Birinshiden, G20 jabyq klýb ispetti. Onyń jumysyna tereńirek nazar aýdarsańyz, Elbasynyń nelikten G-Global alańyn qurýdy usynǵanyn jaqsy túsinesiz. Onyń jumysyna tek sanaýly memleketter men dúnıejúzilik uıymdar qatysyp, álem ekonomıkasyna, qarjy júıesine, ınvestısııalyq jaǵdaıyna tikeleı áser etetin sheshimder qabyldaıdy.
G20-ǵa tóraǵalyq etýshi memleket oǵan qalyptasqan dástúr boıynsha shaqyrylatyn múshe jáne baıqaýshy elder, Ońtústik-Shyǵys Azııa elderi yntymaqtastyǵy qaýymdastyǵy (ASEAN), Afrıkalyq odaq jáne Afrıkany damytý múddesindegi jańa seriktestik uıymy sııaqty túrli óńirlik qurylymdarǵa tóraǵalyq etetin memleketterden basqa, óz erkimen eki memleketti ǵana qonaq retinde shaqyra alady. Qytaı óz tańdaýyn Qazaqstan men Mysyrǵa jasady. Bul da bolsa, Elbasynyń halyqaralyq saıasat arenasyndaǵy joǵary bedeli men bıik abyroıynyń kórsetkishi.
Hanchjoý qalasyndaǵy basqosý jahandyq ekonomıka men qarjy júıesi úshin eń mańyzdy is-sharalardyń biri bolmaq. Onyń jumysyna tórtkúl dúnıe nazar aýdaratynyna kúmán joq. Elbasy, álbette, tyń bastamalaryn ortaǵa salyp, basqa memleket basshylarymen jahandyq ekonomıkalyq jaǵdaı jáne qarjy daǵdarysynyń zardaptarymen kúresý týraly pikir almasatyny sózsiz.
– Elimizdiń munaı-gaz sektorynda Qytaıdyń úlesi artyp keledi, al ol eldegi qazaqstandyq úles óz deńgeıinde emes degen pikirler bar. Bul jóninde ne aıtar edińiz?
– Ulttyq banktiń resmı derekterine súıensek, 2016 jyldyń 31 naýryzyndaǵy aqparat boıynsha Qazaqstanǵa jalpy somasy 199,5 mlrd AQSh dollary kóleminde sheteldik ınvestısııa tartylǵan. Sonyń ishinde Qytaıdan kelgen ınvestısııa kólemi 14,7 mlrd dollardy qurap, ol bizdiń sheteldik ınvestorlar ishinde tórtinshi memleket bolyp tabylady. Birinshi orynda Nıderland (62,9 mlrd dollar), ekinshi orynda Ulybrıtanııa (25,8 mlrd dollar), úshinshi orynda AQSh (24,5 mlrd dollar) tur. Halyqaralyq statıstıkada jeke kórsetiletin Qytaıdyń Gonkong Arnaıy ákimshilik aýdanynan tartylǵan ınvestısııa kólemi 5,26 mlrd dollar shamasynda. Al dál osy merzimde Qazaqstannyń Qytaıǵa salǵan ınvestısııasy 3,24 mlrd dollardy qurap otyr.
Qytaıdyń «Bir beldeý, bir jol» dep atalatyn strategııasyna kiretin «Jibek jolynyń ekonomıkalyq beldeýi» jáne «XXI ǵasyrdaǵy Teńiz Jibek joly» sııaqty bastamalary, bir jaǵynan, basqa memleketterdiń qajettilikterine sáıkes jańa ınfraqurylymdar men óndiristik kásiporyndaryn ashýǵa kómektesse, ekinshi jaǵynan, Qytaıdyń tehnologııalaryn, qural-saımanyn, qarajatyn, eńbek kúshin syrtqa shyǵarý arqyly ishki máselelerdi sheshýdi jáne Qytaıdyń turaqty damýyn qamtamasyz etýdi kózdeıdi.
Osy oraıda Qazaqstan úshin kórshi memlekettiń múmkinshilikterin utymdy paıdalana otyryp, ındýstrııalyq-ınnovasııalyq damýymyzdyń maqsattarymen ushtastyrý arqyly Qazaqstan aýmaǵynda jańa kásiporyndar ashý men óndirilgen ónimdi Qytaıǵa shyǵarý arqyly ekijaqty ekonomıkalyq qatynastardy jáne ınvestısııalyq yntymaqtastyqty ilgeriletýge bolady.
Elimizde sońǵy eki-úsh jyl ishinde et, bal, un sııaqty daıyn ónimderdi Qytaı naryǵyna shyǵarýǵa baǵyttalǵan keshendi jumys júrgizilip jatyr. Karantındik-veterınarlyq talaptarǵa qatysty ruqsat alynǵan soń, otandyq ónim jaqyn arada qytaılyq tutynýshylarǵa jetýi múmkin.
Bıylǵy jyldyń qańtar-shilde aılary aralyǵynda Qytaıǵa 216,6 myń tonna astyq eksporttaldy. Jyldyń aıaǵyna deıin osyndaı qarqyn saqtalatyn bolsa, onda 2014 jylǵy 251 myń tonnaǵa jetken eń bıik kórsetkishten edáýir artýy yqtımal.
– Qytaıdyń demografııalyq ósimi ulan-baıtaq jeri bar, biraq halyq sany az elderge qaýip tóndirmeı me?
– Shyndyǵyn aıtý kerek, bizde Qytaıǵa qatysty neshe túrli fobııa bar. «Halyq sanymen-aq jaýlap alady», «alyp eldiń ekonomıkasy damyǵan saıyn bizdiń ekonomıka quldyraıdy», «salǵan ınvestısııalary men bergen nesıeleri ósken saıyn táýelsizdigimizge qaýip kúsheıedi» degen pikirler jıi aıtylady. Bir jaǵynan, halqymyzdyń atalǵan suraqtarǵa erekshe nazar aýdaratyny qýantady, óıtkeni otansúıgish azamattarymyzdyń bar ekendigin kórsetedi. Ekinshi jaǵynan, osy qorqynyshtarǵa boı aldyryp, kórshi memleketpen qarym-qatynasty tejeý durys sheshim bolyp shyqpaıdy. Búkil shekaramyzdyń boıyna taǵy bir uly qorǵan turǵyzyp, kórshi memleketten irgeni aýlaq sala almaımyz ǵoı. Qaıta Qytaıdyń damý barysyna tereń saraptama jasaý arqyly onyń tıimdi jaqtaryn utymdy paıdalaný ózimizge tıimdi bolmaq.
QHR Bas týrızm basqarmasynyń málimeti boıynsha, 2015 jyly shetelge shyǵyp, saıahattaǵan Qytaı azamattarynyń sany 120 mln adamdy quraǵan. Olar saıahat jasaǵan memleketterde 160 mlrd dollardan astam qarjyǵa túrli taýarlar satyp alyp, qyzmetterin paıdalanǵan kórinedi. Sol sebepti dúnıe júzinde qytaılyq týrısterdi meılinshe kóbirek tartý el qazynasyna, orta jáne shaǵyn bızneske paıda túsirýdiń negizgi kózderiniń biri sanalady. Olaı bolsa biz de týrızmdi damytý arqyly qazyna qorjynyna qomaqty úles qosýymyzǵa bolady.
Al qytaılyqtardyń shetelge kóshý máselesine keletin bolsaq, olardyń eń jıi qonys aýdaratyn memleketteri – AQSh, Kanada, Avstralııa, Jańa Zelandııa, Ońtústik-Shyǵys Azııanyń damyǵan memleketteri. Olar osy elderde jyljymaıtyn múlik satyp alýǵa, balalaryn oqytýǵa, bıznesterin damytýǵa yntaly.
– Qytaı ınvestorlarynyń aýyl sharýashylyǵyna ınvestısııa salýǵa múddeli ekeninen habardarmyz. Olar qandaı ónimder óndirýge yqylas tanytyp otyr?
– Qytaılyqtardyń sońǵy kezde Qazaqstanda ósirilgen jáne óńdelgen ónimderge qyzyǵýshylyǵy artyp otyrǵandyǵyn aıtýǵa bolady. О́ıtkeni Qytaı 1,5 trln AQSh dollary kólemindegi azyq-túlik naryǵynyń qajettilikterin qanaǵattandyrý úshin shetelderden qosymsha ónimderdi tasymaldaýǵa májbúr. Mysaly, 2014 jyly shetelden 580 myń tonna et, sonyń ishinde 297 myń tonna sıyr etin jáne 282, 8 myń tonna qoı etin tasymaldaǵan. Sondyqtan da qytaılyq kompanııalar Qazaqstanda aýyl sharýashylyǵy ónimderin óńdeıtin birlesken zaýyttar salýǵa, óndirilgen ónimdi Qytaıǵa jáne basqa kórshi memleketterge eksporttaýǵa daıyn otyr. Sonyń ishinde et, ósimdik maıy, tomat, un, soıa óndirýge erekshe yqylasty ekeni kórinedi. Zaýyttar salynatyn bolsa, onda negizinen qazaqstandyq azamattar jumys isteıdi jáne óńdeletin ónimderdiń barlyǵyn jergilikti dıqandardyń qolymen ósiredi.
– Ústimizdegi jyly eki el arasyndaǵy saýda aınalymy azaıǵany baıqalady. Buǵan álemdik qarjy daǵdarysy sebep bolǵany belgili, al bizdiń bilgimiz keletini eki aradaǵy saýda aınalymy qanshalyqty deńgeıde tómendedi?
– 2015 jyly Qytaıdyń syrtqy saýda aınalymy 3,95 trln AQSh dollaryn qurady, bıylǵy jyldyń qańtar-maýsym aralyǵynda bul kórsetkish 1,71 trln dollar (-8,8 paıyz) boldy.
Qazaqstan Respýblıkasy Qarjy mınıstrligi memlekettik kiris komıtetiniń málimeti boıynsha, 2015 jyly ekijaqty saýda aınalymynyń kólemi 10,6 mlrd dollar bolyp, 2014 jylmen salystyrǵanda 34,8 paıyzǵa tómendegen. Ústimizdegi jyly qańtar-maýsym aralyǵynda bul kórsetkish 3,65 mlrd dollar bolyp, odan ári tómendeı túsýde.
QHR Bas keden basqarmasynyń málimeti boıynsha, 2015 jyly ekijaqty saýda kólemi 14,2 mlrd dollardy (-36,6 paıyz) qurady. Bıylǵy jyldyń birinshi jarty jyldyǵy boıynsha bul kórsetkish 5,6 mlrd dollar (-20,1 paıyz) ǵana bolyp otyr.
Ekijaqty saýda aınalymy tómendeýiniń sebebi, birinshiden, Qazaqstannyń eksportqa shyǵaratyn negizgi ónimderine baǵalardyń túsýinde, ekinshiden, jalpy Qytaı ekonomıkasy damý qarqynynyń báseńdeýinde jatyr.
Eki aradaǵy ındýstrııalyq-ınnovasııalyq salada ózara tıimdi áriptestiktiń de mańyzy zor. Qazirgi tańda eki memleket arasynda mashına jasaý, hımııa ónimderin shyǵarý, metall óńdeý, metallýrgııa, ınfraqurylym salý, elektr energetıkasy, munaı óńdeý jáne jeńil ónerkásip salalaryn qamtyǵan somasy 26 mlrd AQSh dollarynan asatyn 51 jobany iske asyrý kózdelýde. Bul jobalar iske qosylǵan soń ekijaqty saýdanyń qurylymyn jaqsartýǵa jáne saýda aınalymyn arttyrýǵa septigin tıgizetini sózsiz.
– Kórshi el ekonomıkasynyń qarqyndy damýy álem sarapshylarynyń nazaryn aýdartyp, jiti qadaǵalaýynda otyrǵany málim. Jalpy, Qytaıdyń sıaokandy qalyptastyrýǵa qatysty tájirıbesine toqtala ketseńiz.
– Kórshimizdiń ekonomıkalyq damýy sońǵy 25 jyl ishinde eki sandy qarqynmen damyǵan bolsa, ótken jyly ol 6,9 paıyzdy qurady, al ústimizdegi jyldyń birinshi jartysynda kórsetkish budan da sál tómendep, 6,7 paıyzǵa deıin tústi. Eger buryn Qytaı ekonomıkasy negizinen eksportqa baǵyttalǵan bolsa, qazir negizgi kúsh ishki suranysty arttyrýǵa jumsalyp, suranys pen usynys arasyndaǵy tepe-teńdikti saqtaý máselesine basa kóńil bólinýde. Sońǵy kezde ósimniń basym bóligi qyzmet kórsetý salasynyń damýyna táýeldi bolyp otyr.
Qytaıdyń XIII besjyldyqtaǵy (2016-2020 jyldardaǵy) damý josparyna sáıkes, jyl saıyn kem degende 10 mln adamǵa jumys ornyn ashý jolymen ekonomıkanyń ósý qarqynyn 6,5-7 paıyz arasynda qamtamasyz etý kózdelgen. Tek osy kórsetkishter iske asyrylǵan kezde ǵana, Qytaı úkimeti men kommýnıstik partııasy «sıaokan» dep atalatyn orta aýqatty qoǵam qurý, bylaısha aıtqanda, orta tap qurý jónindegi qoıylǵan maqsattaryna – ishki jalpy ónimniń kólemin 13,8 trln dollarǵa jetkizý arqyly adam basyna shaqqanda IJО́ kórsetkishin 10 myń AQSh dollaryna deıin arttyra alady.
– Elbasynyń 2014 jyly mamyr aıynda QHR-ǵa sapary sheńberinde 2011-2014 jyldary Transshekaralyq ózenderdi sý bólý jónindegi tehnıkalyq jumystar josparyn júzege asyrýdy aıaqtap, kelisimniń jobasyn qaraýdy jáne kelisýdi 2015 jyly bastaıtyny aıtylǵan edi. Memleketaralyq kelisimde ilgerileýshilik bar ma?
– Eki memleket arasyndaǵy 24 úlkendi-kishili ózenniń sýyn bólý máselesi boıynsha qurylǵan arnaıy úkimetaralyq birlesken komıssııa búgingi kúnge deıin óziniń 13 otyrysyn ótkizdi. Komıssııa músheleriniń ári qıyn, ári jaýapty eńbeginiń nátıjesinde sý sapasy, tótenshe jaǵdaılar kezinde dereý aqparattandyrý, ǵylymı-zertteý jumystaryn júrgizý, gıdrologııalyq jáne gıdrohımııalyq derektermen almasý, birlesken gıdrotoraptar salýǵa qatysty birqatar úkimetaralyq nemese vedomstvoaralyq kelisimderge qol qoıylyp, sý bólý jumysyna negiz jasaldy.
Komıssııanyń qaramaǵynda turaqty túrde jumys isteıtin úsh arnaıy jumys toby bar. Sonyń ishindegi bireýi transshekaralyq ózenderdiń sýyn bólý jónindegi kelisim jobasyn qarastyrý jáne kelisý jumysyna jaýapty. Atalǵan jumys toby 2015 jyldyń naýryzynan bastap eki otyrysyn ótkizip, eki taraptyń kelisim jobasy boıynsha usynystary men pikirlerin jınaqtady. Kelesi, úshinshi otyrys osy qyrkúıek aıynda Almatyda ótkiziledi dep josparlanyp otyr. Onda kelisimniń ýaǵdalasqan qurylymyna sáıkes qujattyń mátinin kelisý boıynsha qıyn ári jaýapty jumys júrgizilmekshi. Jalpy alǵanda, eki tarap bul jumystyń ońaı bolmaıtynyn túsinedi, biraq ózara múddelerdi eskere otyryp, ortaq mámilege kelý múmkin dep paıymdaıdy.
– Alyp memleketpen kórshi bolǵannan keıin bir-birimizdi tereń zerttep, tanyp-bilý zańdylyq. Bul jaǵynan alǵanda Qytaıdaǵy ǵylymı-zertteý ortalyqtary belsendi jumys isteıtin kórinedi. Al biz alpaýyt kórshimizdiń baǵyt-baǵdarynan qanshalyqty habardarmyz?
– Shynyn aıtsaq, Qytaı qudaıy kórshimiz bolǵanymen, bizdiń ol týraly biletinimiz áli de bolsa az. Mysaly, Qytaıda Ortalyq Azııa, sonyń ishinde Qazaqstandy jan-jaqty zertteıtin iri-iri degen 20 shaqty ǵylymı-zertteý ınstıtýttary, ortalyqtary men qaýymdastyqtary bar. Sońǵy kezde «Bir beldeý, bir jol» strategııasyn iske asyra bastaǵaly beri zertteý oryndarynyń sany 50-den asqan. Olar bizdiń áleýetimiz ben múmkindigimizge qanyq. Ár jasaǵan qadamymyz ben qabyldaǵan sheshimderimizdi jan-jaqty zertteý arqyly óz úkimetine Qazaqstanǵa qatysty bolashaqta saıasatty qaı baǵytta júrgizý qajettiligi týraly naqty usynystar beredi.
Elimizge Qytaıdyń saıasatyn, ekonomıkasy men túrli bastamalaryn júıeli túrde tereń zertteıtin biregeı ortalyq qajet. Sondyqtan da meniń pikirimshe, Qytaımen uzaq merzimdi strategııalyq áriptestikke negizdelgen tatý kórshilik qatynastardy utymdy ári tıimdi damytý maqsatynda úlken bir, múmkindik bolsa, birneshe qytaıtaný ortalyqtaryn ashý, sondaı-aq ony tıisti qarajat jáne kadrmen qamtamasyz etý máselesine erekshe kóńil bólgen oryndy bolar edi.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken
Gúlbarshyn SABAEVA,
jýrnalıst,
arnaıy «Egemen Qazaqstan» úshin
Qytaıda Ortalyq Azııa, sonyń ishinde Qazaqstandy jan-jaqty zertteıtin iri-iri degen 20 shaqty ǵylymı-zertteý ınstıtýttary, ortalyqtary men qaýymdastyqtary bar.
Shahrat NURYShEV,
Qazaqstan Respýblıkasynyń QHR-daǵy Tótenshe jáne ókiletti elshisi:
– Qazaqstan men Qytaı arasyndaǵy dıplomatııalyq qatynastardyń ornaǵanyna shırek ǵasyrǵa qadam basty. Ekijaqty baılanystardyń qazirgi deńgeıin qalaı baǵalaısyz?
– Qytaı Halyq Respýblıkasy – Qazaqstannyń táýelsizdigin moıyndaǵan alǵashqy memleketterdiń biri. Búginde eki memleket arasyndaǵy qatynastar strategııalyq áriptestiktiń jańa kezeńine qadam basty. Bul, árıne, Qazaqstan Prezıdenti N.Nazarbaevtyń QHR Tóraǵasy Sı Szınpınmen jáne onyń aldyndaǵy Qytaı basshylarymen ortaq til tabysa bilýiniń tikeleı nátıjesi.
Eki aradaǵy qol jetkizgen jetistikterge toqtalsaq, shekara máselesiniń tolyq sheshilýin, Qytaıdyń ıadrolyq klýbtyń basqa múshelerimen birge Qazaqstanǵa qaýipsizdik kepilin berýin, transshekaralyq ózender boıynsha ekijaqty kelissózderdiń bastalýyn, kólik-tranzıt salasyndaǵy iri jobalardy iske asyrý, energetıkalyq yntymaqtastyqtyń damýy jáne ekonomıkalyq baılanystardyń serpindiligin aıryqsha atap ótýge bolady.
Sońǵy jyldary saıası baǵyttaǵy yntymaqtastyq ta joǵary deńgeıde damyp keledi. Qytaı tarapynyń Qazaqstannyń kandıdatýrasyn BUU Qaýipsizdik Keńesiniń turaqty emes músheligine saılaý kezinde qoldaýy, Elbasynyń bastamasymen qurylǵan Azııadaǵy ózara is-qımyl jáne senim sharalary jónindegi keńeske tóraǵalyǵy, Álemdik jáne dástúrli dinder kóshbasshylary sezine belsendi qatysýy osy baǵyttaǵy baılanystyń belsendi damyp kele jatqanyn bildiredi.
– Qytaı Tóraǵasy Sı Szınpın Qazaqstan Prezıdenti Nursultan Nazarbaevty ústimizdegi jyldyń 4-5 qyrkúıeginde Hanchjoý qalasynda ótetin «úlken jıyrmalyq» (G20) elderiniń sammıtine qatysýǵa shaqyrdy. Sammıtte Qazaqstan jaǵy qandaı bastamalar usynady dep kútilýde?
– Birinshiden, G20 jabyq klýb ispetti. Onyń jumysyna tereńirek nazar aýdarsańyz, Elbasynyń nelikten G-Global alańyn qurýdy usynǵanyn jaqsy túsinesiz. Onyń jumysyna tek sanaýly memleketter men dúnıejúzilik uıymdar qatysyp, álem ekonomıkasyna, qarjy júıesine, ınvestısııalyq jaǵdaıyna tikeleı áser etetin sheshimder qabyldaıdy.
G20-ǵa tóraǵalyq etýshi memleket oǵan qalyptasqan dástúr boıynsha shaqyrylatyn múshe jáne baıqaýshy elder, Ońtústik-Shyǵys Azııa elderi yntymaqtastyǵy qaýymdastyǵy (ASEAN), Afrıkalyq odaq jáne Afrıkany damytý múddesindegi jańa seriktestik uıymy sııaqty túrli óńirlik qurylymdarǵa tóraǵalyq etetin memleketterden basqa, óz erkimen eki memleketti ǵana qonaq retinde shaqyra alady. Qytaı óz tańdaýyn Qazaqstan men Mysyrǵa jasady. Bul da bolsa, Elbasynyń halyqaralyq saıasat arenasyndaǵy joǵary bedeli men bıik abyroıynyń kórsetkishi.
Hanchjoý qalasyndaǵy basqosý jahandyq ekonomıka men qarjy júıesi úshin eń mańyzdy is-sharalardyń biri bolmaq. Onyń jumysyna tórtkúl dúnıe nazar aýdaratynyna kúmán joq. Elbasy, álbette, tyń bastamalaryn ortaǵa salyp, basqa memleket basshylarymen jahandyq ekonomıkalyq jaǵdaı jáne qarjy daǵdarysynyń zardaptarymen kúresý týraly pikir almasatyny sózsiz.
– Elimizdiń munaı-gaz sektorynda Qytaıdyń úlesi artyp keledi, al ol eldegi qazaqstandyq úles óz deńgeıinde emes degen pikirler bar. Bul jóninde ne aıtar edińiz?
– Ulttyq banktiń resmı derekterine súıensek, 2016 jyldyń 31 naýryzyndaǵy aqparat boıynsha Qazaqstanǵa jalpy somasy 199,5 mlrd AQSh dollary kóleminde sheteldik ınvestısııa tartylǵan. Sonyń ishinde Qytaıdan kelgen ınvestısııa kólemi 14,7 mlrd dollardy qurap, ol bizdiń sheteldik ınvestorlar ishinde tórtinshi memleket bolyp tabylady. Birinshi orynda Nıderland (62,9 mlrd dollar), ekinshi orynda Ulybrıtanııa (25,8 mlrd dollar), úshinshi orynda AQSh (24,5 mlrd dollar) tur. Halyqaralyq statıstıkada jeke kórsetiletin Qytaıdyń Gonkong Arnaıy ákimshilik aýdanynan tartylǵan ınvestısııa kólemi 5,26 mlrd dollar shamasynda. Al dál osy merzimde Qazaqstannyń Qytaıǵa salǵan ınvestısııasy 3,24 mlrd dollardy qurap otyr.
Qytaıdyń «Bir beldeý, bir jol» dep atalatyn strategııasyna kiretin «Jibek jolynyń ekonomıkalyq beldeýi» jáne «XXI ǵasyrdaǵy Teńiz Jibek joly» sııaqty bastamalary, bir jaǵynan, basqa memleketterdiń qajettilikterine sáıkes jańa ınfraqurylymdar men óndiristik kásiporyndaryn ashýǵa kómektesse, ekinshi jaǵynan, Qytaıdyń tehnologııalaryn, qural-saımanyn, qarajatyn, eńbek kúshin syrtqa shyǵarý arqyly ishki máselelerdi sheshýdi jáne Qytaıdyń turaqty damýyn qamtamasyz etýdi kózdeıdi.
Osy oraıda Qazaqstan úshin kórshi memlekettiń múmkinshilikterin utymdy paıdalana otyryp, ındýstrııalyq-ınnovasııalyq damýymyzdyń maqsattarymen ushtastyrý arqyly Qazaqstan aýmaǵynda jańa kásiporyndar ashý men óndirilgen ónimdi Qytaıǵa shyǵarý arqyly ekijaqty ekonomıkalyq qatynastardy jáne ınvestısııalyq yntymaqtastyqty ilgeriletýge bolady.
Elimizde sońǵy eki-úsh jyl ishinde et, bal, un sııaqty daıyn ónimderdi Qytaı naryǵyna shyǵarýǵa baǵyttalǵan keshendi jumys júrgizilip jatyr. Karantındik-veterınarlyq talaptarǵa qatysty ruqsat alynǵan soń, otandyq ónim jaqyn arada qytaılyq tutynýshylarǵa jetýi múmkin.
Bıylǵy jyldyń qańtar-shilde aılary aralyǵynda Qytaıǵa 216,6 myń tonna astyq eksporttaldy. Jyldyń aıaǵyna deıin osyndaı qarqyn saqtalatyn bolsa, onda 2014 jylǵy 251 myń tonnaǵa jetken eń bıik kórsetkishten edáýir artýy yqtımal.
– Qytaıdyń demografııalyq ósimi ulan-baıtaq jeri bar, biraq halyq sany az elderge qaýip tóndirmeı me?
– Shyndyǵyn aıtý kerek, bizde Qytaıǵa qatysty neshe túrli fobııa bar. «Halyq sanymen-aq jaýlap alady», «alyp eldiń ekonomıkasy damyǵan saıyn bizdiń ekonomıka quldyraıdy», «salǵan ınvestısııalary men bergen nesıeleri ósken saıyn táýelsizdigimizge qaýip kúsheıedi» degen pikirler jıi aıtylady. Bir jaǵynan, halqymyzdyń atalǵan suraqtarǵa erekshe nazar aýdaratyny qýantady, óıtkeni otansúıgish azamattarymyzdyń bar ekendigin kórsetedi. Ekinshi jaǵynan, osy qorqynyshtarǵa boı aldyryp, kórshi memleketpen qarym-qatynasty tejeý durys sheshim bolyp shyqpaıdy. Búkil shekaramyzdyń boıyna taǵy bir uly qorǵan turǵyzyp, kórshi memleketten irgeni aýlaq sala almaımyz ǵoı. Qaıta Qytaıdyń damý barysyna tereń saraptama jasaý arqyly onyń tıimdi jaqtaryn utymdy paıdalaný ózimizge tıimdi bolmaq.
QHR Bas týrızm basqarmasynyń málimeti boıynsha, 2015 jyly shetelge shyǵyp, saıahattaǵan Qytaı azamattarynyń sany 120 mln adamdy quraǵan. Olar saıahat jasaǵan memleketterde 160 mlrd dollardan astam qarjyǵa túrli taýarlar satyp alyp, qyzmetterin paıdalanǵan kórinedi. Sol sebepti dúnıe júzinde qytaılyq týrısterdi meılinshe kóbirek tartý el qazynasyna, orta jáne shaǵyn bızneske paıda túsirýdiń negizgi kózderiniń biri sanalady. Olaı bolsa biz de týrızmdi damytý arqyly qazyna qorjynyna qomaqty úles qosýymyzǵa bolady.
Al qytaılyqtardyń shetelge kóshý máselesine keletin bolsaq, olardyń eń jıi qonys aýdaratyn memleketteri – AQSh, Kanada, Avstralııa, Jańa Zelandııa, Ońtústik-Shyǵys Azııanyń damyǵan memleketteri. Olar osy elderde jyljymaıtyn múlik satyp alýǵa, balalaryn oqytýǵa, bıznesterin damytýǵa yntaly.
– Qytaı ınvestorlarynyń aýyl sharýashylyǵyna ınvestısııa salýǵa múddeli ekeninen habardarmyz. Olar qandaı ónimder óndirýge yqylas tanytyp otyr?
– Qytaılyqtardyń sońǵy kezde Qazaqstanda ósirilgen jáne óńdelgen ónimderge qyzyǵýshylyǵy artyp otyrǵandyǵyn aıtýǵa bolady. О́ıtkeni Qytaı 1,5 trln AQSh dollary kólemindegi azyq-túlik naryǵynyń qajettilikterin qanaǵattandyrý úshin shetelderden qosymsha ónimderdi tasymaldaýǵa májbúr. Mysaly, 2014 jyly shetelden 580 myń tonna et, sonyń ishinde 297 myń tonna sıyr etin jáne 282, 8 myń tonna qoı etin tasymaldaǵan. Sondyqtan da qytaılyq kompanııalar Qazaqstanda aýyl sharýashylyǵy ónimderin óńdeıtin birlesken zaýyttar salýǵa, óndirilgen ónimdi Qytaıǵa jáne basqa kórshi memleketterge eksporttaýǵa daıyn otyr. Sonyń ishinde et, ósimdik maıy, tomat, un, soıa óndirýge erekshe yqylasty ekeni kórinedi. Zaýyttar salynatyn bolsa, onda negizinen qazaqstandyq azamattar jumys isteıdi jáne óńdeletin ónimderdiń barlyǵyn jergilikti dıqandardyń qolymen ósiredi.
– Ústimizdegi jyly eki el arasyndaǵy saýda aınalymy azaıǵany baıqalady. Buǵan álemdik qarjy daǵdarysy sebep bolǵany belgili, al bizdiń bilgimiz keletini eki aradaǵy saýda aınalymy qanshalyqty deńgeıde tómendedi?
– 2015 jyly Qytaıdyń syrtqy saýda aınalymy 3,95 trln AQSh dollaryn qurady, bıylǵy jyldyń qańtar-maýsym aralyǵynda bul kórsetkish 1,71 trln dollar (-8,8 paıyz) boldy.
Qazaqstan Respýblıkasy Qarjy mınıstrligi memlekettik kiris komıtetiniń málimeti boıynsha, 2015 jyly ekijaqty saýda aınalymynyń kólemi 10,6 mlrd dollar bolyp, 2014 jylmen salystyrǵanda 34,8 paıyzǵa tómendegen. Ústimizdegi jyly qańtar-maýsym aralyǵynda bul kórsetkish 3,65 mlrd dollar bolyp, odan ári tómendeı túsýde.
QHR Bas keden basqarmasynyń málimeti boıynsha, 2015 jyly ekijaqty saýda kólemi 14,2 mlrd dollardy (-36,6 paıyz) qurady. Bıylǵy jyldyń birinshi jarty jyldyǵy boıynsha bul kórsetkish 5,6 mlrd dollar (-20,1 paıyz) ǵana bolyp otyr.
Ekijaqty saýda aınalymy tómendeýiniń sebebi, birinshiden, Qazaqstannyń eksportqa shyǵaratyn negizgi ónimderine baǵalardyń túsýinde, ekinshiden, jalpy Qytaı ekonomıkasy damý qarqynynyń báseńdeýinde jatyr.
Eki aradaǵy ındýstrııalyq-ınnovasııalyq salada ózara tıimdi áriptestiktiń de mańyzy zor. Qazirgi tańda eki memleket arasynda mashına jasaý, hımııa ónimderin shyǵarý, metall óńdeý, metallýrgııa, ınfraqurylym salý, elektr energetıkasy, munaı óńdeý jáne jeńil ónerkásip salalaryn qamtyǵan somasy 26 mlrd AQSh dollarynan asatyn 51 jobany iske asyrý kózdelýde. Bul jobalar iske qosylǵan soń ekijaqty saýdanyń qurylymyn jaqsartýǵa jáne saýda aınalymyn arttyrýǵa septigin tıgizetini sózsiz.
– Kórshi el ekonomıkasynyń qarqyndy damýy álem sarapshylarynyń nazaryn aýdartyp, jiti qadaǵalaýynda otyrǵany málim. Jalpy, Qytaıdyń sıaokandy qalyptastyrýǵa qatysty tájirıbesine toqtala ketseńiz.
– Kórshimizdiń ekonomıkalyq damýy sońǵy 25 jyl ishinde eki sandy qarqynmen damyǵan bolsa, ótken jyly ol 6,9 paıyzdy qurady, al ústimizdegi jyldyń birinshi jartysynda kórsetkish budan da sál tómendep, 6,7 paıyzǵa deıin tústi. Eger buryn Qytaı ekonomıkasy negizinen eksportqa baǵyttalǵan bolsa, qazir negizgi kúsh ishki suranysty arttyrýǵa jumsalyp, suranys pen usynys arasyndaǵy tepe-teńdikti saqtaý máselesine basa kóńil bólinýde. Sońǵy kezde ósimniń basym bóligi qyzmet kórsetý salasynyń damýyna táýeldi bolyp otyr.
Qytaıdyń XIII besjyldyqtaǵy (2016-2020 jyldardaǵy) damý josparyna sáıkes, jyl saıyn kem degende 10 mln adamǵa jumys ornyn ashý jolymen ekonomıkanyń ósý qarqynyn 6,5-7 paıyz arasynda qamtamasyz etý kózdelgen. Tek osy kórsetkishter iske asyrylǵan kezde ǵana, Qytaı úkimeti men kommýnıstik partııasy «sıaokan» dep atalatyn orta aýqatty qoǵam qurý, bylaısha aıtqanda, orta tap qurý jónindegi qoıylǵan maqsattaryna – ishki jalpy ónimniń kólemin 13,8 trln dollarǵa jetkizý arqyly adam basyna shaqqanda IJО́ kórsetkishin 10 myń AQSh dollaryna deıin arttyra alady.
– Elbasynyń 2014 jyly mamyr aıynda QHR-ǵa sapary sheńberinde 2011-2014 jyldary Transshekaralyq ózenderdi sý bólý jónindegi tehnıkalyq jumystar josparyn júzege asyrýdy aıaqtap, kelisimniń jobasyn qaraýdy jáne kelisýdi 2015 jyly bastaıtyny aıtylǵan edi. Memleketaralyq kelisimde ilgerileýshilik bar ma?
– Eki memleket arasyndaǵy 24 úlkendi-kishili ózenniń sýyn bólý máselesi boıynsha qurylǵan arnaıy úkimetaralyq birlesken komıssııa búgingi kúnge deıin óziniń 13 otyrysyn ótkizdi. Komıssııa músheleriniń ári qıyn, ári jaýapty eńbeginiń nátıjesinde sý sapasy, tótenshe jaǵdaılar kezinde dereý aqparattandyrý, ǵylymı-zertteý jumystaryn júrgizý, gıdrologııalyq jáne gıdrohımııalyq derektermen almasý, birlesken gıdrotoraptar salýǵa qatysty birqatar úkimetaralyq nemese vedomstvoaralyq kelisimderge qol qoıylyp, sý bólý jumysyna negiz jasaldy.
Komıssııanyń qaramaǵynda turaqty túrde jumys isteıtin úsh arnaıy jumys toby bar. Sonyń ishindegi bireýi transshekaralyq ózenderdiń sýyn bólý jónindegi kelisim jobasyn qarastyrý jáne kelisý jumysyna jaýapty. Atalǵan jumys toby 2015 jyldyń naýryzynan bastap eki otyrysyn ótkizip, eki taraptyń kelisim jobasy boıynsha usynystary men pikirlerin jınaqtady. Kelesi, úshinshi otyrys osy qyrkúıek aıynda Almatyda ótkiziledi dep josparlanyp otyr. Onda kelisimniń ýaǵdalasqan qurylymyna sáıkes qujattyń mátinin kelisý boıynsha qıyn ári jaýapty jumys júrgizilmekshi. Jalpy alǵanda, eki tarap bul jumystyń ońaı bolmaıtynyn túsinedi, biraq ózara múddelerdi eskere otyryp, ortaq mámilege kelý múmkin dep paıymdaıdy.
– Alyp memleketpen kórshi bolǵannan keıin bir-birimizdi tereń zerttep, tanyp-bilý zańdylyq. Bul jaǵynan alǵanda Qytaıdaǵy ǵylymı-zertteý ortalyqtary belsendi jumys isteıtin kórinedi. Al biz alpaýyt kórshimizdiń baǵyt-baǵdarynan qanshalyqty habardarmyz?
– Shynyn aıtsaq, Qytaı qudaıy kórshimiz bolǵanymen, bizdiń ol týraly biletinimiz áli de bolsa az. Mysaly, Qytaıda Ortalyq Azııa, sonyń ishinde Qazaqstandy jan-jaqty zertteıtin iri-iri degen 20 shaqty ǵylymı-zertteý ınstıtýttary, ortalyqtary men qaýymdastyqtary bar. Sońǵy kezde «Bir beldeý, bir jol» strategııasyn iske asyra bastaǵaly beri zertteý oryndarynyń sany 50-den asqan. Olar bizdiń áleýetimiz ben múmkindigimizge qanyq. Ár jasaǵan qadamymyz ben qabyldaǵan sheshimderimizdi jan-jaqty zertteý arqyly óz úkimetine Qazaqstanǵa qatysty bolashaqta saıasatty qaı baǵytta júrgizý qajettiligi týraly naqty usynystar beredi.
Elimizge Qytaıdyń saıasatyn, ekonomıkasy men túrli bastamalaryn júıeli túrde tereń zertteıtin biregeı ortalyq qajet. Sondyqtan da meniń pikirimshe, Qytaımen uzaq merzimdi strategııalyq áriptestikke negizdelgen tatý kórshilik qatynastardy utymdy ári tıimdi damytý maqsatynda úlken bir, múmkindik bolsa, birneshe qytaıtaný ortalyqtaryn ashý, sondaı-aq ony tıisti qarajat jáne kadrmen qamtamasyz etý máselesine erekshe kóńil bólgen oryndy bolar edi.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken
Gúlbarshyn SABAEVA,
jýrnalıst,
arnaıy «Egemen Qazaqstan» úshin
Sońǵy jańalyqtar
Asa iri kólemde alaıaqtyq jasaǵan Qazaqstan azamaty Túrkııadan ekstradısııalandy
Qazaqstan • Búgin, 10:40
Shymkent farmasevtıkasyna 39,5 mlrd teńge ınvestısııa quıylady
Investısııa • Búgin, 10:32
Sıfrlyq transformasııa kitaphanalardy qalaı ózgertip jatyr?
Ádebıet • Búgin, 10:20
«Short-trektiń Marko Roısy men shyǵarmyn...»: Abzal Ájiǵalıev jankúıerlerine alǵys aıtty
Qysqy sport • Búgin, 10:12
Jerasty sý qory: El aýmaǵynda 700-den astam bulaq anyqtaldy
Qoǵam • Búgin, 09:49
Elimizdiń qaı óńirlerinde joldar jabyq tur?
Aýa raıy • Búgin, 09:25
Birqatar oblysta aýa raıyna baılanysty eskertý jarııalandy
Aýa raıy • Búgin, 09:16
Búgin 1 dollardy qansha teńgege satyp alýǵa bolady?
Qarjy • Búgin, 09:10
