Ajalǵa attanǵandar

Osydan 95 jyl buryn Jetisýdaǵy shaǵyn qala Jarkentte Búkilodaqtyq mańyzy bar memlekettik operasııa oılastyrylyp, júzege asty. Ol shekaranyń arǵy betine amaldap ótip, artynsha bergi jaqtaǵy beıbit ómirge endi kirisken elge zor qaýip tóndirgen aq gvardııashylar generaly, ataman Aleksandr Dýtovtyń kózin joıý jónindegi áreket edi. Oǵan qatysqan jerlesterimiz jóninde shyndyq tolyq aıtylyp bitti me? Joq. Zertteýshiler kóbinese VChK-nyń^* 1920 jylǵy kúz, qys aılaryndaǵy atalmysh operasııaǵa arnalǵan daıyndyq jumystaryn aıtýmen, 1921 jylǵy 6 aqpandaǵy Qytaıdyń Súıdin qamalyndaǵy bolǵan oqıǵany baıandaýmen, sodan soń oǵan qatysqandardy Tashkentke aparyp marapattaǵandyǵyn sóz etýmen shekteledi de qoıady. Al odan keıin she? Ajal aýzyna attanyp, aman kelgenderdiń 1929-1937 jyldardaǵy taǵdyry qalaı boldy? Olardan urpaq qaldy ma? Qaıda turady? Týǵan-týysqandarynyń qoldaryndaǵy qujattar ne deıdi? «Atamannyń aqyry» fılminiń túsirilý tarıhy she? Ol qalaı ómirge keldi? Bilgen adamǵa oǵan qatysqan akterler estelikteriniń de aıtary az emes. Osy jáne odan basqa da oqıǵalardy tómendegi maqalada qaderı-halimizshe aıtýǵa kúsh saldyq, qurmetti oqyrman! Oqyńyzdar, keltirilgen derekterge nazar aýdaryp, habardar bolyńyzdar demekpiz biz sizderge. Sonymen... 1. Ataman Biz sóz etkeli otyrǵan adam­nyń ata-babalary baıyrǵy samara­lyq kazak áskerıleriniń otbasy­nan taraıdy. Ákesi – patsha ás­keriniń Orta Azııany jaýlap alý­daǵy Túrkistan joryǵyna qatys­q­an ofıser Ilıa Petrovıch Dýtov. Al sheshesi – Orynbor gýbe­r­nııa­­syn­daǵy ýrıadnıktiń qyzy Elı­zaveta Nıkolaevna Ýskova. Bu­lar­­­dyń balasy, ıaǵnı, ózimiz áńgi­mele­mek bolyp otyrǵan Alek­sandr Ilıch Dýtov qazaq jerin­de, atap aıtqanda sol kezdegi Syr­darııa oblysynyń Qazaly kentinde joryq ústinde dúnıege kelgen. Balalyq shaǵy Ferǵana, Orynbor, Sankt-Peterbýrgte ótken. Aleksandr Dýtov 1897 jyly Orynbordaǵy Neplıýev kadet korpýsyn, 1899 jyly sondaǵy atty ásker mektebin aıaqtaǵan soń horýnjıı shenin alady. Sóıtip Harkov qala­synda ornalasqan 1-shi Oryn­bor kazak polkine jiberiledi. 1903 jyly Sankt-Peterbýrgtegi Nı­ko­laev ınjenerlik mektebi ja­nyn­­­daǵy kýrsty támamdap, Bas shtab akademııasyna oqýǵa túsedi. 1905 jyly ol ózi suranyp Qıyr Shy­­­ǵy­sta júrip jatqan orys-japon soǵysyna attanady. Onda 2-shi Manchjýrııa áskeri armııasy quramynda shaı­qasyp, urystaǵy «janqııarlyq er­ligi jáne erekshe eńbegi» úshin úshin­shi dárejeli Áýlıe Stanıslav or­deni­men marapattalady. Soǵys bitip, Sankt-Peterbýrgke oralǵan soń Bas shtab akademııasyndaǵy oqýyn jalǵas­tyryp, ony 1908 jyly shtabs-kapıtan shenimen aıaqtaıdy. 1909 jyldan 1912 jylǵa deıin Aleksandr Dýtov Orynbordaǵy kazak ıýnkerlik mektebinde ustazdyq etedi. Osy áskerı oqý orny qabyr­ǵasynda jas kýrsanttarǵa kórset­ken qamqorlyǵy arqasynda ol ıýn­ker­lerdiń ystyq yqylasy men qur­metine bólenedi. Máselen onyń sol kezdegi shákirtteriniń biri, keıin jazý­shy K.Sedyhtyń «Daýrııa» romanyna bas keıipker bolǵan, 1918-1920 jyldary Zabaıkale kazak áskerleriniń atamany dárejesine kóterilgen G.Semenov edi. Osy jer­­de sóz retine qaraı myna derek­­ti de aıta keteıik. Aleksandr Dýtov Orynbordaǵy ómiriniń biz sóz etip otyrǵan kezeńinde sol kez­degi pod­polkovnık dárejesine teń qosyn starshınasy shenine joǵary­laty­lyp, úshinshi dárejeli Áýlıe Elena ordenimen marapattala­dy. Jáne osy qalada 1907 jyly Olga, 1909 jyly Nadejda, al 1912 jyly Marııa esimdi qyzdary dúnıege kele­di. Kenjesi Elızaveta birinshi dúnıe­júzi­lik soǵys júrip jatqan 1914 jyly týǵan. Atamannyń Oleg esim­di uly bolǵan deıdi. Alaıda onyń qashan, qaıda týǵany jóninde qujattar joq. 1914 jyly birinshi dúnıe­júzilik soǵys bastalǵanda Alek­sandr Dýtov ózi suranyp maıdanǵa attanady. Alǵy sheptegi 10-atty ásker dıvızııa­sy quramyndaǵy 1-Orynbor kazak polki qatarynda shaıqasady. Onda ol Ońtústik-Batys maıdanynda general A.A.Brý­sılov qolbasshylyq etken áskerı qımyldardyń bel ortasynda bolady. Sol urystar barysynda bizdiń keıipkerimiz qyzmet etken 9-orys armııasy Dnestr jáne Prýt ózenderi aralyǵyndaǵy plasdarmdy ustap turǵan 7-avstrııalyq-vengrlik armııany talqandaıdy. Osy shaıqasta Aleksandr Dýtov eki ret jaralanady. Sońǵy jarasy óte aýyr edi. Alaıda, Orynborda eki aı emdelisimen polkke qaıtyp oralady. Kóp keshikpeı knıaz Spırıdon Bartenevpen qatar 1-Orynbor kazak polkiniń teń dárejedegi tete basshysy bolyp taǵaıyndalady. Sol kezderi oǵan bergen minezdemesinde graf F.Keller: «Áskerı qosyn star­shınasy Dýtovtyń polki qatys­qan Rýmynııa jerindegi soń­ǵy shaıqastardy óte kúrdeli dep sı­pattaýǵa bolady. Sonda ol ózin qalyp­tasqan jaǵdaıdy bilik­tilik­pen baǵalap, batyl sheshim qabyl­daı alatyn ofıser retinde tanytty. Osy sebepti de men ony erekshe qabiletke ıe, polktiń tamasha basshysy dep esepteımin», – dep jazǵan. 1917 jyldyń aqpanynda Aleksandr Dýtov joǵarydaǵydaı jaýyngerlik qyzmeti úshin ekinshi jáne úshinshi dárejeli Áýlıe Anna ordenderimen marapattalady. 1917 jylǵy aqpan tóńkerisi buryn aty onsha shyǵa qoımaǵan kazak shtabs-ofıseriniń birsaryndy ómirin túbegeıli ózgertip jiberedi. Oǵan áser etken 1917 jyldyń naý­ryzynda Ýaqytsha úkimettiń bas mınıstri G.E.Lvovtyń Petro­grad­ta kazaktardyń birinshi jalpy quryl­taıyn ótkizýge ruqsat bergen pármeni edi. Áskerı qosyn starshınasy Aleksandr Dýtov mine, osyǵan baılanysty óz polki­niń ókili retinde Reseı astanasyna keledi. Sol kezden bastap 38 jastaǵy saqa ofıserdiń ómiri túbegeıli ózgeredi. Ol saıası oqıǵa­larǵa belsendilikpen aralasa jú­rip, aıtarlyqtaı nátıjelerge qol jetkizedi. Aqyry 1917 jyldyń kú­zin­degi jıynda jasyryn daýyspen Orynbor kazaktarynyń áskerı atamany bolyp saılanady. Qazan tóńkerisin Aleksandr Dýtov esh moıyndamady. Sóıtip ol alǵashqy kúnderden-aq bolshevıkterge qarsy kúres týyn kóteredi. 1917 jyldyń 25 qazanynda ataman ózine baǵynyshty ásker qosynyna arnal­ǵan №816 jarlyqqa qol qo­ıyp, bolshevıkterdiń Petro­grad­ta ókimetti kúshpen basyp alýyn mo­ıyn­damaýǵa shaqyrady. Sóı­tip ol Túrkistan men Sibir arasyn jal­ǵap turǵan strategııalyq mańy­zy zor Orynbor aımaǵyn óz qolyna alady. 1918 jyldyń kúzinde Oral men Sibir temir joly boıyndaǵy kóteriliske shyqqan chehoslovak tutqyndar korpýsyna súıengen Alek­sandr Dýtov Kolchakty qol­daý­ǵa belsene kirisedi. Sóıtip, Aq­tóbe baǵytyndaǵy shabýylǵa shyǵa­dy. Maqsat – Tashkentke qaraı toq­taý­­syz jyljý edi. Alaıda, onyń bul joryqta joly bolmaıdy. 29 qazan­da aqtar qolyndaǵy Býzýlýk qu­laı­dy da, 15 qarashada qyzyldar Orynbordy shabýyldaýǵa kóshedi. Ataman osy aýyr kezeń týraly bylaı dep eske alady: «Bizge qarsy Gaı basqaratyn «qurysh dıvızııa» atalyp ketken bolshevıkterdiń eń tańdaýly áskerı kúshteri­niń biri atoı saldy. Olar jaqsy qarýlanǵan jáne de tártibi de temirdeı qatty qurylym bolatyn. Qıyn jaǵdaıǵa tap boldyq. Biraq meniń jigerim bir sátke te jasyǵan joq». 1919 jyldyń sáýirinen bas­tap Aleksandr Dýtov resmı túrde Orynbor kazak áskerı armııasynyń qolbasshysy bola turyp áskerı basshylyq tizginin kómekshilerine tapsyrady da ózi Ombyǵa baryp saıası ómirge aralasyp ketedi. Sibir bıleýshisi Kolchaktan general-leıtenant shenin alyp, bar­lyq kazak áskeriniń joryqtaǵy ata­many etip taǵaıyndalǵan ol jer­gilikti jerdegi jasaqtardyń jaı-kúıin tekserý úshin Qıyr Shyǵys­qa attanady. Sol jaqta partızan qoz­ǵalysyna qarsy kúreske jetek­shilik etip, Sibir joǵarǵy úki­met bıligimen jáne Japonııamen yń­ǵaı­las saıasat ustanǵan Semenov, Kal­mykov, Gamov sııaqty ataman­darmen qarym-qatynas ornatady. Olar joǵarǵy bıleýshi Kolchak­qa adaldyǵyn kórsetýge tyrys­qany­men, is júzinde shyǵys maıdany­na bir de bir áskerı qurama jibermeıdi. 1919 jyldyń kúzinde Kolchak dıvızııalaryn talqandaǵan Qyzyl armııa sheshýshi shaıqasqa kóshedi. Osy kezde Aleksandr Dýtov Orynbor kazak áskerıleriniń qolbasshysy bolyp qaıtadan taǵaıyndalady. Bul qalyń qol Kókshetaý men At­basar­­dan Jetisýǵa sheginýge máj­búr bolǵan asa qıyn kezeń edi. Jasaq ashyq aspan astynda ash-jalańash kún keshe otyryp, jutań, elsiz mekenderdi artqa tastap sheginýmen bolady. Obozdaǵy júk tartýǵa shamasy kelmegen jylqy, túıeni pyshaqqa jyǵyp, azyq etedi. Turǵylyqty halyqtyń jem-shóbin, kıim-keshegi men kólik-saımanyn kúshpen tartyp alady. Alaıda myńdaǵan adam tobyryna bul juq bolmaıdy. Sýyq pen ashtyqtan qyrylǵandardyń sany kún sanap óse túsedi. Juqpaly aýrý – súzek paıda bolady. Jetisýǵa aryp-ashyp, ábden silik­pesi shyǵyp jetken dýtov­shy­larǵa osy óńirge erterek kelip, birshama jaıly turmys keship jatqan ataman Borıs Annenkov áskerleri jyly qabaq tanyta qoı­maıdy. Aralarynda ózara dush­pan­dyq eregis bastalady. Keı jaǵdaılarda olardyń daý-damaıy qarýly qaqtyǵysqa da ulasyp otyrady. Muny kórip, berekesizdikten ábden túńilgen Aleksandr Dýtov 1920 jyldyń naýryzynda óziniń serikterimen birge Jetisýdi tas­tap, Sar­qannyń 5800 metr bıik­tigin­degi muz qursanǵan Qarasyryq asýy arqyly Qytaıǵa ótýge máj­búr bolady. Osylaısha Alataý asqan orynborlyqtar Shyńjań jerindegi aǵyp jatqan Boratola ózenine jetedi. Bul Dampan degen ákimshilik aımaǵynyń jeri edi. Bosqyndar mine, soǵan jaqyn jerden qos quryp ornalasyp, bir aıǵa jýyq damyl tabady. Olar osy jerde esterin jıyp jatqanda soldattar Keńes úkimeti shet elderge qashqan aqtarǵa keshi­rim jarııalapty degen sózdi estıdi. Artynan bul habar rastalady. Jasaq qosynyna kelgen Dampan ýeziniń bastyǵy atamanǵa keńes­tik Reseı úkimeti odan Qytaı Túrki­sta­ny jerine ótken qash­qyn­dardyń bárine keshirim jasalǵanyn resmı túrde habarlaýdy suraǵanyn málim­deıdi. Muny ókildiń óz aýzynan estip, sodan soń biraz kún oı­la­nyp-tolǵanǵan Aleksandr Dýtov myna­daı jarlyq shyǵarady: «Elge oral­ǵysy keletinderge meniń tara­pymnan eshqandaı qarsylyq bol­maıdy. О́ıtkeni Otanymyzǵa óz erkimizben, ar-namysymyzdy joǵalt­paı oralatyn sáttiń qashan kele­tinin aıtý qıyn. Mundaı jaǵdaı jyl óte ne bolmasa eki jyldan soń, tipti ondaǵan jyldardan keıin ǵana týýy múmkin. Otanyna qaıtqysy kele­tin, budan árige kúsh-jigeri taý­sylyp, qıyndyqtan qajyǵan adam­dar tizimge jazylýyna bolady. Jasaq­taǵy ofıser myrzalarǵa aıtarym, olar tarapynan eshqandaı úgit-nasıhat júrgizilmeýi tıis. Osy­ny qatań eskertemin. Árkim óz taǵ­dyryn ózi sheshsin. Men esh­qandaı ýáde bermeımin jáne bere almaımyn da. О́ıtkeni mende qarjy joq. Osyndaǵy árbir kazak óz tirshiligine qajettini óz eńbegimen tapsyn». Keńes jerine qaıtýǵa 240 adam tilek bildiredi. 1920 jyldyń 6 mamy­­rynda jasaq eline qaıtatyn jol­­dastarymen qoshtasý úshin sapqa tura­dy. Qudaı Ana Tabyn­skaıa kıeli ıkonasynyń aldynda minájat jasalady. Ketetindermen qoshtasyp turyp ataman olarǵa: «Elge oralǵan soń satqyndyq jasamańdar, jeke bastaryńnyń múddesi úshin mun­daǵy baýyr­laryńdy kinálap, olar­dyń týystaryn qıyn jaǵdaıǵa qal­dyr­mańdar», – dep keńes beredi. 2.Qamal Qytaı jaǵyna Aleksandr Dýtov­­pen birge ilesip ótkenderdiń qatarynda Jetisý kazaktary ás­keri­niń atamany, general-maıor Nıkolaı Sherbakov ta bar edi. Onyń otrıady da úlken mashaqatpen asýy qıyn Qarasyryqtan ótip, Bora­tola ózeniniń ańǵaryna shyq­qanda olar­­dy qytaı sherikteri ustap, oq­­shaýlaý ornyna áketedi. Kóp keshik­­­peı báriniń turatyn jeri be­lgi­lenip, naqtylanady. Atap aıt­qanda Orynbor kazaktarynyń ata­many Aleksandr Dýtov óziniń shtaby­­men jáne jeke kúzet polki­men Súı­din qalasyndaǵy beki­nis pen soǵan jaqyn mańdaǵy Maz­ar, Shıpanze qystaqtaryna qo­nys­­tan­­dyrylady da, al Nıkolaı Sher­­bakov áskeri Qulja irgesine ornyǵady. Osy jerde Keńes ókimetiniń tegeý­rinine shydamaǵan aq gvardııa­shylardyń Qytaıdyń Harbın jaǵy men Mońǵolııa beti jáne Shyń­­­jań ólkesine aǵylýynyń se­bebi nede degen suraq týady. Zer sa­lyp qarasaq, 20-jyldary ka­­zak­­­tardyń Zabaıkale atama­ny G.Semenovtiń Shanhaıǵa, baron Ýngernniń Ýrgaǵa, Borıs Annen­kovtyń Úrimshige, al general And­reı Bakıchtiń Sháýeshekke baryp taban tiregenin baıqaımyz. Nıkolaı Sherbakov pen Aleksandr Dýtovty joǵaryda aıttyq. Bular­dyń alǵash­qysy Quljany, sońǵysy Súıdindi tańdaǵan. Sonda deımiz-aý... Keıingi 20 jyl ishinde jaryqqa shyqqan aq emıgranttar jarııalanymdaryna qaraǵanda másele mynada sııaqty. 1918-1920 jyldary Úrim­shidegi, Quljadaǵy jáne Sháýe­shektegi Reseı konsýldary Alekseı Dıakov, Vladımır Lıýba jáne Vladımır Dolbejev Keńes úkimetin moıyndamaı, tipti onyń tez arada qulaýy úshin qoldarynan kelgenniń bárin jasaýdy óz paryzdary dep sanaıdy. Al mundaı áreketter bolshevıkter men Qytaıdyń Shyńjań aımaǵyndaǵy resmı memlekettik qurylymdar arasyndaǵy dıploma­tııalyq qarym-qatynas ornatýda aıtarlyqtaı qıyndyq týdyrady. Mysaly, 1918 jylǵy 12 naýryzda Jetisýdyń Áskerı-revolıýsııa­lyq komıteti Quljadaǵy telegraf keńsesinde jumys isteıtin bolshevık Mankovtyń nus­qaý kútken jedelhatyna jaýap retinde: «Mankov joldasqa jón-joba kór­setip, odan Qytaı úkimetine jaq­sy kórshilik nıetti jetkizýdi suraý» jóninde sheshim qabyldaıdy. Alaı­da Quljadaǵy burynǵy patsha ar­mııa­synyń polkovnıgi Vladımır Lıýbanyń qarsy áreket etýinen Mankov Shyńjańdaǵy jergilikti resmı ókimet oryndarymen baılanys ornata almaıdy. 1919-1920 jyldary Túrkistan maıdanyndaǵy saıası basqarmanyń bastyǵy bolǵan, keıin Jetisýdaǵy Vernyı qala­synda komıssar qyzmetin atqarǵan jazýshy Dmıtrıı Fýrmanov ózi­niń «Búlinshilik» atty derekti kitabynda Vladımır Lıýbany bylaı dep sıpattaıdy: «Sol kezde Qul­ja­da patsha zamanynan qalǵan bir kári orys konsýly otyrdy. Ol baı­ǵus qaıda barsyn? Sol Qul­ja­dan shyǵa almady. Onyń ústine ja­ńa Reseı múddesine qyzmet etý­diń or­nyna oǵan dushpandyq tanyt­ty. Demek, ol ońbaǵannyń qar­jy­sy da bol­ǵany ǵoı. Al aqshamen bar­lyq isti tyndyrýǵa bolady. Osy aq­­sha­ǵa ol kári qaqpas kazaktardy da ustady, olarǵa kómektesip, Jeti­sý­ǵa soqqy berýge de daıyndady...». Ol qandaı qarjy edi? Dmıtrıı Fýrmanov neni tuspaldap otyr? Osy suraqtarǵa jaýap berý úshin jazýshy Vadım Obýhov­tyń «Joǵalǵan jeruıyq» kita­­byndaǵy myna derek­ter­ge úńileıik. Shyńjańdaǵy bu­ryn­­ǵy orys dıplomatııalyq qyz­metiniń, Qytaıdyń basqa aı­maq­­taryndaǵydaı, óz maqsatyna jumsaý úshin Reseı-Azııa bankinen qaryzǵa alynǵan iri kólemdegi qar­jysy bolǵan. 1910 jyly quryl­ǵan, Qazan tóńkerisine deıin aksıonerlik kapıtaly buryn-sońdy bolmaǵan 50 mıl­lıon rýbl kólemine deıin ul­ǵaıyp, Reseı men shet elderde ornalasqan 175 bólimsheden tura­tyn, keń tamyr jaıǵan bul bank aksııalarynyń tórtten úshi Fransııada jatqan edi. 1914 jylǵa qaraı bank negizgi aktıvteriniń, vekseldik jáne taýarǵa negizdel­gen nesıeleriniń, salym aqsha men aǵymdaǵy esepshottaǵy qar­jy kólemi jaǵynan Reseıdegi aksıo­ner­lik kommersııalyq bank­ter ara­synda birinshi oryndy ıelengen. 1917 jyly bolshevıkter bar­lyq bank júıesin memleket menshigine kóshirgenimen, biz sóz etip otyrǵan qurylymnyń shet elderdegi bólimsheleri salym aqsha jáne qarjy aǵymdary boıynsha jumystaryn biraz ýaqytqa deıin burynǵydaı jalǵastyra ber­di. Úrimshidegi Reseı-Azııa ban­ki dırektorynyń qyzmetin tóń­keriske deıin A.Sývorov degen kisi atqaratyn. Azamat soǵy­sy jyl­darynda da ol osy orny­nan myz­ǵymady. Patshalyq Reseı konsýldarynyń jáne Shyńjań­daǵy aq gvardııashylardyń is-qı­myl­daryna qarjylyq qoldaý kór­set­ken mine, naq osy adam edi. Shyńjańdaǵy konsýl­dyq­tarmen tize qosa áreket jasaǵan aq gvardııashylar ózderine kerek ásker bólimderin jabdyqtaý jáne olardy adamdarmen, onyń ishinde Qytaı azamattarymen tolyq­tyrý, qupııa da jedel aqpa­rattar alý sııaqty sanqıly máselelerdi aqsha arqyly sheshýde aıtarlyqtaı tabysqa jetip, tastary órge domalaıdy. Reseı dıplomattary aq gvardııashylar jasaqtaryn quryp jáne olarǵa eleýli qarjylyq kómek berýmen, aq emıgranttar jetekshileriniń shet elderdegi basqa uıymdar­men baılanysyn qamtamasyz etýmen ǵana shektelmeı, orys dıasporalarynyń óz ishindegi jáne qytaı ókimet oryndarymen aradaǵy daý-damaıdy retteýde de dánekerlik jáne beıtarap qazylyq jasap otyrdy. Mundaı ashyq kórinis ásirese ataman A.Dýtov pen general N.Sherbakovty qanatynyń as­ty­na alyp panalatqan, jazýshy D.Fýrmanov joǵarydaǵy óz romanynda sóz etken patshalyq Reseı­diń Quljadaǵy burynǵy konsýly V.Lıýbanyń is-áreketinen anyq baıqalady. Ol aqtardyń qos generalyna jaǵdaı jasaý úshin Shyńjańnyń sol óńirge ámiri júre­tin general-gýbernatorynyń aýzyn maılap, betin beri qaratady. Oǵan aq emıgrant Anatolıı Vorobchýk-Zagorskııdiń jazyp qaldyrǵan myna esteligi buljytpas dálel bola alady: «Baqytymyzǵa qaraı Shyń­jań general-gýbernatory Iаn Szıansın aqtardyń dosy, bol­shevıkterdiń qas jaýy bolyp shyqty. Konsýl V.Lıýbamen pikirlese otyryp, ol osy jerge turaqtaǵan kazak orystarǵa jyly qarap, jergilikti ókimet oryndaryna olardyń árqaısysyna kúnine eki qadaqtan (bir qadaq 443 gramǵa teń) un, sondaı mólsherde as ázirleý men úı jylytýǵa qajet tas kómir bosatyp otyrýǵa nusqaý berdi». Mamyr aıynda bul bılik ıesiniń ataman Aleksandr Dýtovtyń jasa­ǵyna Súıdin qalasynda turaqtaýǵa ruqsat bergenin biz joǵaryda aıt­tyq. Súıdin keńestik Qazaqstan shekarasynan 52 shaqyrym jerde, osy elden Quljaǵa baratyn kúre joldyń boıynda ornalasqan qala-tyn. Jáne munda konsýldardyń kúzetshileri úshin salynǵan 200 adamdyq kazarmalar bar edi. Shekaradan ótken jasaq 1000 adamdaı bolǵandyqtan, kazaktardyń biraz bóligi Súıdin bekinisine jáne óz qoldarymen qamal irgesindegi betkeıge qazyp sal­ǵan jer úılerge ornalasty. Tek 1-Orynbor polki ǵana Súıdin qala­synan 40 sha­­qy­rym jerdegi Dýshe­gýr qystaǵyn­da boldy. Bular­dyń bári qy­taı ókimet oryndary­nan joǵa­ry­­da­ǵy­daı mólsherde kómek alyp turdy. Aıta keteıik, emıgrasııanyń mundaǵy alǵashqy kezeńinde bolshevıktermen qarýly kúresti qaı­ta bastaý degen burynǵy aq gvar­dııashylardyń kópshiliginiń oıyna da kelmegen nárse edi. Olar úshin eń mańyzdysy tiri qalý, tyrbanyp ómir súrip, nápaqa tabý bolatyn. Orynbor áskeri avtomobıl bóliminiń burynǵy basshysy Sergeı Hıtýn óziniń jazyp qaldyrǵan kúndeliginde sol kezdi bylaı dep eske alady: «Shyńjań ýálaıatynyń gýbernatory bizdiń basshymyz Bakıchpen kelise otyryp, orystardy eki aı boıy azyq-túlikpen qamtamasyz etýge ýáde berdi. Qýanyshtysy, aramyzdaǵy keıbir pysyq «kásipkerler» bul merzimniń aıaqtalýyn kútpesten óz nandaryn ózderi taýyp jeýge kirisip ketti. Orynborlyqtardyń arasynda bireýi elden kınofılm taspalaryn alyp shyqqan eken. Burynǵy jaryq qýatyn berý rota­synyń jaýyngerleri qos doń­ǵa­laq­ty arbanyń ústine elektr motoryn ornatty da, meniń mehanık jigitterim­niń kómegimen kıno kórsete bastady. Motordyń aınalma beldigi úzile berdi. Biraq amerıkalyq kovboılar týraly kınonyń jergilikti qazaqtar men uıǵyrlarǵa unaǵany sonshalyq, olar rezeńke beldik qaıta tigilip, jalǵanǵansha shydamdylyqpen kútip otyratyn. Jergilikti bazarda kóbinese aıyrbas saýda júretin edi. Brıket túrin­degi, ıaǵnı nyǵyzdalyp qaty­ryl­ǵan kirpish shaı kez kelgen aqsha­dan da ótimdi boldy. Men qytaı­lyq qysqa etikti amerıkan áskerı shıneliniń beldiginen tarqa­ty­lyp alynǵan bir úlken shýmaq jasyl jipke aıyrbastap aldym. Burynǵy ofıserlerdiń birazy bazarda jaıma sóreler jasap alyp, qytaılar men uıǵyrlarǵa qosyla saýda jasaýǵa kiristi. Olardyń sórelerinen fotoapparattar da, qol saǵattary men dúrbiler de, besatar myltyq jáne temir sháýgim, áskerı kıimder de kóptep tabylatyn. Bul zat­tar­dyń bárin de jergilikti ha­lyq qýana satyp alatyndyqtan oryn­­bor­lyqtardyń saýdasy qyzyp turdy. Áli esimde, birde balalaıka orkestri qurylyp, ol gýbernator úıiniń ishki aýlasynda oıyn-saýyq kórsetýge shaqyryldy. О́ńir basshysy aýdarmashy arqyly óner kórsetýshilerden «eń jaqsy orys ánin» oryndaýdy ótindi. Orkestr jaqynda ǵana qurylǵandyqtan onyń repertýary jutań edi. Sondyqtan balalaıkashylar «Aı sáýlesi tógilip...» ánin oryndaý­ǵa uıǵardy. Qytaılyqtar ándi uıyp tyńdady. Ánshi orkestrdiń s­úıe­meldeýimen joǵary daýys­ty pıkkolony aıaqtap, jyldam yr­ǵaq­ty stakkatony jorǵalata jónel­g­ende bári de, tipti gýberna­tordyń ózi de dýyldata qol soqty. Balalaıkashylardyń árqaısysyna qytaı dollary jáne túrli-tústi qaǵazdan istelip, ishine órik tol­tyrylǵan syı dorba berildi». О́mir osylaı qalpyna kelip, qaıta jandana bastady. Al aq gvar­­dııashy generaldar men ofı­ser­lerdiń túpki oıy, kózde­gen maqsat-múddesi qandaı edi? Olar­dyń shekaranyń arǵy betindegi jeńi­lis­ten rýhy báseńsip, kúızel­gen áskerı bólimderinde ýaqyt óte uıym­shyldyq pen tártip qaı­ta ornyǵa bastady. Osyny bas­qa­larynan bu­ryn sezgen Aleksandr Dýtov 1920 jyl­dyń 12 tamyzynda Shyńjań aı­ma­ǵyndaǵy bolshevıkterge qar­sy kúshterdi óz basqarýyndaǵy Oryn­bor áskerimen biriktirý týraly №141 buıryq shyǵardy. Jaǵdaıdy oı tarazysyna salyp qaraǵanda mundaı pármen qajet te edi. Biraq general-leıtenant kópe-kórineý óz ókilettigin asyra paıdalanyp, sol­tústik-batys Qytaıǵa ótken aq­tar jasaq­tarynyń qolbasshylary bir-biri­nen táýelsiz áskerbasylar ǵana emes, kóp jaǵdaıda bir-birine teń ge­neraldar ekenin eskermedi. Vadım Obýhovtyń «Joǵalǵan jer­uıyq» kitabyndaǵy derekterge qara­ǵanda general-maıor shenindegi Sibir kazaktary áskeriniń atamany Borıs Annenkov jáne Jetisý kazak­tarynyń atamany Nıkolaı Sher­bakov ózderimen dárejesi teń Oryn­bor kazaktary atamanynyń quzy­ry­na moıyn usynýdan múldem bas tar­­tady. General-maıor Nı­kolaı Sher­­bakov joǵarydaǵy buıryq­ty oqy­ǵanda tipti Orynbor ata­ma­nyn jekpe-jekke shaqyrýǵa deıin bar­ǵan. Buǵan onyń qytyǵyna tıer sóz­der aıtqany sebep bolǵan sııaqty. О́zi­niń buıryqtarynda general-leıte­nant Jetisý atamanyn «óte qatal, halyq­tyń kóńil-kúıin qaperge de alǵy­sy kelmeıtin óktem adam jáne sharýa­­­lardyń jaýy» dep sıpattaıdy. Alek­sandr Dýtovtyń bergen aqpa­ryna súıenip, qytaı ókimet oryndary Nı­ko­laı Sherbakovty birneshe kún­ge qa­maý­ǵa alady. Osylaısha jaǵ­daı jek­pe-jekke shyǵatyndaı ýshyq­pasa da bir buıryqtyń kesirinen ataman­­dar arasyna arazdyq synasy qaǵy­lady. Janbolat AÝPBAEV, «Egemen Qazaqstan»  (Jalǵasy bar)