Álemdik saıasat sahnasyndaǵy Ortalyq Azııa

AQSh-taǵy Djordj Vashıngton ýnıversıteti Elıott halyqaralyq qatynastar mektebine qarasty Eýropa, Reseı jáne Eýrazııany zertteý ınstıtýty dırektorynyń orynbasary, Ortalyq Azııa baǵdarlamasynyń dırektory Marlen LARIýELMEN áńgime – Marlen hanym, Aýǵanstandaǵy áleý­mettik, ekonomıkalyq, saıa­sı máse­leler áli de sheshimin tap­paı keledi. Siz­diń oıyńyzsha, atal­­ǵan máselelerdiń túıi­nin tar­qatý­­daǵy kelesi AQSh Pre­zı­denti ákim­shili­giniń róli qandaı bol­maq? Orta­lyq Azııanyń Aýǵanstan má­­se­­­le­­sine qatysty úderisi qalaı óris­teı­di? – Meniń oıymsha, kelesi AQSh Prezı­denti ákimshiliginiń Aýǵan­stan­daǵy jaǵ­daı­ǵa qatysty róli qaýipsizdik qal­qany­nyń tolyqtaı álsireýine jol ber­meý sı­patyn­da ǵana bolady. Jalpy, AQSh-tyń Orta­lyq Azııaǵa qatysty qyzyǵýshylyǵy soń­ǵy kezderi jahandyq turǵyda tómen­deı bas­ta­dy. Bul rette, Aýǵan­stan máselesine oraı, Va­shıng­tonnan qaýipsizdik tóńireginde qaı­ta jan­daný men jańa belsendilikti kútý oryn­­syz. Aldaǵy ýaqytta da qazirgi deńgeı saq­ta­­la­­dy. Tipti, ári qaraı tómendeı berýi de múmkin. AQSh-tyń Ortalyq Azııadaǵy másele­ler­di sheshýge baǵyttalǵan «S5+1» bas­ta­masy negizinen dıplo­ma­tııalyq bel­sen­dilikke baǵyttal­ǵany belgili. Iаǵnı, Ortalyq Azııa mem­leketteriniń Vashıng­ton­men jumys isteı alý qabiletin ornyq­tyrýdan ǵana týyndap otyr. Ekinshiden, «S5+1» bastamasy Reseı men Qytaıǵa «AQSh-tyń Ortalyq Azııaǵa yqpaly bar» degen­di kórsetýge ǵana arnalǵan. Biraq, mun­daı jobalardyń oryndalýy ekitalaı. О́ıt­keni, ondaı bastamany dıplomatııalyq kóz­boıaý­shylyqtan alshaq qarastyrýǵa bolmaıdy. – Keıbir sarapshylar Ortalyq Azııa­daǵy Reseı men Qytaıdyń rólin tal­qylaǵanda, Máskeý men Beıjińniń aı­maq­­taǵy «eńbek bólinisin» aıtyp ja­ta­­dy. Jalpy, Reseı men Qytaıdyń Or­ta­­lyq Azııadaǵy qazirgi orny qandaı? – Qazirgi tańda Reseı men Qytaıdyń Orta­lyq Azııa máselesindegi qyzmet kúshi birikkenin aıtýǵa bolady. Jalpy alǵanda, Ortalyq Azııa máselesindegi yqpaldastyqta qos memleket arasyn­daǵy kelisim saqtalyp keledi. Bul rette, Reseı Qytaıdy óziniń batysqa baǵyt­talǵan tejeýshi narratıvi retin­de qarastyrsa, Qytaı Reseıdi ózi­niń múddelerin alǵa qaraı jyljytý úshin paıdalanýda. Qalyptasqan jaǵdaı Qytaı­dyń Ortalyq Azııa aımaǵyna qatysty jańa saıası múddeleri paıda bolǵanǵa deıin jalǵasa bermekshi. Eger Beıjińniń basqa saıası múddeleri bolmasa, búgingi jaǵdaı uzaq ýaqytqa deıin sozylady, sebebi, mundaı qyzmet bólinisi eki oıynshyǵa da yń­ǵaıly. Al Qytaıdyń jańa saıası múd­desi bılikke ultshyl baǵyttaǵy basshy­lar­dyń kelýinen keıin paıda bolýy múmkin. Qytaıdyń Ortalyq Azııadaǵy ınves­tısııalar qaýipsizdigin qamta­ma­syz etýde óziniń jeke jaýapty sala­lary da bar. Bul rette, Reseı jeke óziniń múd­desine sáıkes kele­tin jáne joǵary deń­geı­degi saıası qater­lerdi retteýge ǵana qa­tysa alady. Bas­qa deńgeıdegi kelispeý­shilik­terdi ret­teý Qytaıdyń quzyretinde qala ber­mek. Qytaı­dyń Ortalyq Azııadaǵy ınves­tısııa­lar qaýipsizdigin saqtaý máse­lesinde Beıjiń­niń múddesi basym bolǵan­dyq­tan, Reseı­diń bul máselege aralasý múmkindigi tómendeý. – «Qytaıdyń «Jibek joly ekono­mı­ka­ly­q beldeýi» bastamasy Orta­lyq Azııa­nyń kólik-logıs­tıkalyq joba­lar arqyly ınte­gra­sııalanýyna jol ashady» degen túsi­nik bar. Sizdiń oıy­ńyz­­­sha, atalǵan bastama Ortalyq Azııa­­­da qan­daı basymdyqqa ıe bolýy múmkin? – Siz aıtqan eki ssenarıı bir mez­gilde júzege asýy da yqtımal. Kólik­tik stra­tegııa boıynsha Qazaq­stan utqandar qatarynda bolýy ábden múmkin. Jobalar negi­zi­nen Qytaı – Qazaqstan – Reseı – Eýropa arqyly júzege asady. Al Qyr­ǵyz­stan, Tájikstan jáne áleýetti turǵy­da О́zbekstan ara­syn­da Qytaı kólik­tik jobalary úshin ózara básekelestik týyndaıdy. Eger de Qytaı – Qazaqstan – Reseı – Eýropa tarapy birinshi kezekte júze­ge asyp, damıtyn bolsa, basqa Ort­a­lyq Azııa memleketteri utylýy múmkin. Son­daı-aq, Qytaı úshin Iran jáne Par­sy shyǵanaǵy mańyzdyraq ekenin eskersek, onda Qyrǵyzstan, Tájikstan, О́zbek­stan jáne, múmkin, Aýǵanstan kóliktik joba­lar arasynda básekelestik paı­da bolady. Sebebi, Ortalyq Azııa memle­ket­teri arasyndaǵy ynty­maq­tas­tyq dástúri áli de qalyptasa qoıǵan joq. – Qytaıdyń «Jibek joly eko­no­­mıkalyq beldeýi» bastamasy Ortalyq Azııa aımaǵyna basqa da syrtqy fak­torlar nazaryn aýdara ala ma?  – Bastama aıasyndaǵy qarym-qatynas Qytaı men basqa elderdiń shek­telgen tehnıkalyq jáne logıstı­kalyq qyzmeti deńgeıinde ǵana bol­maq. Al memleketter arasyndaǵy uzaq­merzimdi jáne strategııa­lyq yn­ty­­maq­tastyq týraly naqty bol­jam joq. О́zara básekelestiktegi Japo­nııa, Ońtústik Koreıa jáne Qytaı tarap­tary­nyń Ortalyq Azııa máselesine qatys­ty yn­ty­maq­tastyǵyn elestetý áste múm­kin emes. Bul rette, tek qana Qytaı men Par­sy shyǵanaǵy mem­leketteriniń bas­ta­ma aıasyndaǵy birlesken qyzmetin baı­qaýy­myzǵa bolady. Al Eýropa­lyq odaq Qytaı­dyń «Jibek joly ekonomıkalyq beldeýi» bastamasyna tehnıkalyq mamandardy daıarlaý sekildi bilim berý baǵdarlamalary arqyly yntymaqtastyq ornata alady. – AQSh-tyń, Eýropalyq odaq­tyń, Japonııanyń, Ońtústik Koreıanyń jáne ózge de elderdiń Orta­lyq Azııa memleketteriniń ınte­grasııalanýyna qatysty joba­lary bar. Bul jobalardan qandaı nátıje kútýge bolady? – Cyrtqy faktorlardyń barlyǵy Ortalyq Azııa memleketteriniń bir­lese qyzmet atqarý tetigin nyǵaıta tústi. Se­bebi, olar úshin birikken tu­raq­ty aı­­maq­­pen qyzmet atqarý aıtarlyqtaı yńǵaı­­ly ári tıimdi bolatyny anyq. Degen­men, Or­ta­lyq Azııa memleketteri reın­tegra­sııa­­ǵa qaraǵanda, ekijaqty tarap boıynsha ju­mys isteýdi áldeqaıda paıdaly dep sheshti. Qazirgi tańdaǵy Ortalyq Azııa mem­leketteri arasyndaǵy ózara baıla­nystyń tómendigi saıası básekeles­tikten de ózekti bolyp tur. Sebebi, aı­maqtaǵy ár mem­le­ket ult­tyq baǵytta jeke-dara damy­ǵany­men, keler býyn birlesken is-árekettiń nátı­­jesi qan­daı bolatynyn izdestirýi yqtı­­mal. Mundaıda, jastardy mádenı jáne dinı faktorlar biriktire alady. Keńes Oda­ǵy ydyraǵannan keıin Ortalyq Azııa aı­ma­ǵyn­daǵy memleketter bir-birimen báse­­ke­les­tikke ıe boldy, al qazirgi tańdaǵy kór­set­kish­ke qaras­aq, olardyń ekonomıkalyq damý deń­geıi ár­qıly ekenine kóz jetkizemiz. Alaıda, Batystyń halyqaralyq uıym­d­ary men ınstıtýttary aımaq­tyq ınte­grasııanyń damýy qaqty­ǵys­tardy sheshý­de óte yqpaldy kúsh bola alatynyna senim­men qaraıdy. – Endi Ortalyq Azııa elderiniń ishki máselelerine qaraı oıyssaq. Keńes Odaǵy kezindegi aımaqty birik­tirýshi faktor­lar qazirgi tańda óz mańyzynan aıyryla bastady. Sebebi, ár memleket óz damý jolyna tústi. Bul kórshiles memleketterdiń bir-birinen alshaqtaýyna ákelip soqpaı ma? – Ortalyq Azııa memleketteri ekono­mı­kalyq, saıası, áleýmettik qarym-qatynastary boıynsha aımaq­aralyq baılanysqa qara­ǵanda, ózge damyǵan mem­lekettermen ynty­maqtas­tyqta bolǵan­dy qalaıdy. Jal­py, bedeldi ári damy­ǵan elder­men yqpaldastyqta bolý­dyń eko­no­mı­kalyq sıpattan bólek, sımvolı­kalyq máni joǵary. Bolashaqta ıslam dini memleketterdi biriktirýshi fak­torlardyń qatarynda bolýy múmkin. Al qazirgi tańda, ókinishke qaraı, elderdiń bir-birinen bólekten­genin moıyndaýǵa týra keledi. – Ortalyq Azııa memleketteri táýel­sizdiktiń shırek ǵasyrlyq bederinde qandaı máselelerdi sheshýde jetistikke qol jetkizdi? Qandaı jumystar nátıjesiz boldy? – Memleketter halyqaralyq baıla­nys­tar ornatý men brendıng jasaý tur­ǵy­syn­da aıtarlyqtaı jaqsy jumystar at­qar­dy. Ulttyq memleket qurý tarapyn­da­ǵy bastamalary da nátıjeli boldy. Sebebi, mıftendirý men sımvolıka halyq­­tan qoldaý tapty. Budan bólek, Tájik­­stan­daǵy azamat soǵysynan basqa, Orta­lyq Azııa búgingi kúnge deıin úlken qaqty­ǵys­­tarǵa jol bergen joq. Ońtústik Kav­kaz mem­le­ket­teri­men salystyrǵanda, qaq­ty­ǵys­tardyń deń­­geıi qanshalyqty tómen bolǵanyn baı­qap, baǵamdaýǵa bolady. Alaıda, myqty qyz­met atqaratyn ınstıtýttar qurý men eko­nomıkalyq, áleýmettik saıasatty jetildirý boıynsha áli de qarqyndy jumystar atqarý­dyń qajettiligi sezile bastady. – Siz Ortalyq Azııadaǵy syrt­qy kóshi-qon máselelerin de ze­rt­tep júrgen maman­syz. Ekonomıkalyq jaǵdaıdyń tómendeýi kezinde aımaq­taǵy kóshi-qon máselesinde qandaı jańa trendterdi baıqadyńyz? – Eń basty trendterdiń biri retin­de mynalardy aıtar edim. Máselen, Reseıdegi ortalyqazııalyq eńbek mıgranttarynyń (Qyrǵyzstan, Tájik­stan, О́zbekstan) aqsha aýdarymdary tómendegenimen, olar­dyń sany aıtarlyqtaı kólemde azaı­ǵan joq. Árıne, statıstıkaǵa nazar aýda­­ratyn bolsaq, ótken jylmen salys­tyr­­ǵan­da, eńbek mıgranttarynyń sany 1 mıl­lıonǵa jýyq kemigen, biraq jap­paı tómen­deý qarqyny baıqalmaıdy. Budan bólek, Reseıden basqa elderge qaraı kóshi-qon joldaryn iz­des­tirý fakti­leri kezdesedi, biraq oǵan múm­kindik­teri óte az. Máselen, О́zbek­stan mıg­rant­tary­nyń Ońtústik Koreıa­ǵa barý úderisi jal­ǵasý­da. Tájik­stannan Par­sy shy­­ǵa­naǵy mem­leket­terine qaraı jyl­jy­­ǵan kóshi-qon tolqyndary paıda bola bas­tady. Ortalyqazııalyqtarǵa Túr­kııa­ǵa barý múmkindigi bar, alaıda, bul jer­degi bar­lyq usaq jumystardy sırııa­lyq bos­qyn­dar ıemdene bastady. Jalpy alǵan­da, Qyr­ǵyz­stan, Tájikstan, О́zbek­stan mem­le­ket­­­teri­nen shyǵatyn kóshi-qon qar­qy­ny tó­­men­­­de­meıdi, kerisinshe, joǵarylaýy múmkin. – Qazaqstan BUU Qaýipsizdik Keńesi­niń 2017-2018 jyldardaǵy turaqty emes mú­she­ligine saılandy. Munyń Orta­lyq Azııa aımaǵynyń máselelerin kún tár­ti­bi­­ne shyǵarýǵa yqpaly bolýy múmkin be? – Qazaqstannyń Ortalyq Azııa mem­le­ket­teri arasynan BUU Qaýip­sizdik Keńesi­­niń turaqty emes múshe­likke saı­lanýy­nyń, árıne, aımaqtyq turǵyda áseri aıtarlyqtaı bolatyny anyq. Ekin­shi­den, bul Qazaqstannyń syrtqy saıası ımıdjin kóterýge de yqpal etpek. Qazaq­stan dıplomattary úshin de jaqsy tájirıbe bolmaq. Sebe­bi, olar BUU qury­lym­darymen tyǵyz qarym-qatynasqa negizdelgen baı­lanys ornatýǵa múmkindik alady. Keıin jınaqtalǵan tájirıbeni Qazaq­stan úshin paıdalansa, onyń tıimdi tustary kóp bolýy ábden múmkin. Áńgimelesken Berikbol DÝKEEV, saıasattanýshy, arnaıy «Egemen Qazaqstan» úshin AQSh, VAShINGTON