Ǵalam jaqsylyq kútken sammıt

úmit artqan deńgeıden kórine aldy ma? QHR-diń Chjeszıan pro­vın­sııasynyń bas qalasy – Hanchjoýda G20 sammıti ótti. Bul sammıttiń QHR úshin de, álemdik qoǵam­dastyq úshin de saıası máni zor. Sammıtke QHR-diń tóraǵalyq etýi álemdegi birsypyra tyń jaǵdaılardyń paıda bolýymen tuspa-tus keldi: Qytaıdyń «Jibek joly ekonomıkalyq beldeýi men XXI ǵasyr teńiz jibek joly» (qysqartylyp, O&R nemese OROB dep te aıtylady) bastamasynyń halyq­aralyq deńgeıde jıi aıtyla bastaǵandyǵy; Ońtústik Qytaı teńizin­degi shıelenisken jaǵdaıǵa baıla­nysty Gaaga arbıtrajdyq sotynyń shilde aıynda tórelik sheshim shyǵarýy; Sad zymyran júıesiniń Ońtústik Koreıa jerine ornatylý josparynyń qabyldanýy; AQSh-tyń kezekti prezıdent saılaýy naý­qanyndaǵy «AQSh óziniń Qytaımen aradaǵy ekonomıkalyq-saýda qarym-qatynasyn qaıtadan qarastyrý kerek» degen taqyryptyń qyzý talqyǵa túskendigi... Álem jurty kóz aldynda jarysa boı kórsetip jatqan bul oqıǵalar shynynda Qytaıdyń qazirgi damý qarqyny jáne ondaǵy jetistikterimen tikeleı baılanysty. Sonaý Den Sıaopın reformasynan keıin, QHR-diń damýy saıası turǵydaǵy kapıtalızmniń býdandasýy negizinde júrip ótkendigi barshaǵa málim. Al eliniń qýatyn kúsheıtý úshin tıimdi syrtqy atmosfera men qaýipsizdik orta kerek ekendigin túsingen Qytaı úkimeti halyqaralyq arenada tynbaı jumys istep kele jatqandyǵy jurtqa málim. Ekonomıkalyq reformasy jemis bere bastaǵan 1990-jyldarda-aq Qytaıdyń atalmysh basshysy óz eline ekonomıkalyq damýdyń bas josparyn jasap berýmen birge, halyqaralyq arenada Tao gýan ıan hýeı ıaǵnı «Tómen profıldi saıasat júrgizý» strategııa­syn kórsetip ketken. Sodan keıingi shırek ǵasyr ishinde Qytaı eli hepın szıýesı, ıaǵnı «beıbitshilik jolymen bıiktikke qol jetkizý» degen urannyń jeteginde Ekinshi dúnıejúzilik soǵystan keıin qalyptasqan halyqaralyq qarym-qatynastaǵy ereje-qaǵıdalardy, ondaǵy tepe-teńdikti meı­lin­she saqtaýǵa tyrysqan. Árıne,  «Tómen profıl­di saıasat júrgizý» ızolıasıo­nızmge jol berý degen sóz emes. О́zderiniń birneshe ǵasyr boıy jınaǵan tájirı­beleriniń arqasynda Qytaı halqy mynaǵan kózderi jetken: dúnıeniń damý úderisinen tys ómir súrip, ózin ózi tuıyqta ustaǵan el túptiń túbinde mesheýlenip, ózgeniń ezgisinde qalady. Sonymen qosa, ekonomıkasyn odan ári damytý úshin Qytaıǵa syrttan qarjy, ozyq tehnıka jáne bazar suranysy kerek edi. Osyny eskergen Qytaı úkimeti Den Sıaopınnen keıin de óziniń gaıge kaıfan, ıaǵnı «ekonomıkalyq reformasyn júrgizip, syrtqa esik ashý» saıasatyn jalǵastyrdy jáne álem qoǵamdastyǵymen ıntegrasııalaný úrdisin tezdetti. Al Qytaıdyń baǵyna saı sońǵy 30 jyl olar úshin damýdyń eń qolaıly altyn kezeńi bolyp qalyptasty dep aıtýǵa tolyq negiz bar: bul kezeńde Qytaı úshin qaýipsizdik turǵysynan da, syrtqy ekonomıkalyq baılanys turǵysynan da asa qolaıly jaǵdaı týyndaǵan. Keńes Odaǵynyń qulaýy jáne Japonııa sııaqty elderde pasıfızm pıǵylynyń uzaqqa deıin basym bolýy Eýrazııa men Tynyq muhıty aımaqtaryna salystyrmaly túrdegi tynyshtyq pen qaýipsizdikti ákelip, ǵasyrlar boıy tóńiregindegi eldermen kúresýge májbúr etip, tipti Batys elderiniń jartylaı bodany bolyp ta úlgergen qytaı halqyna tuńǵysh ret nazaryn ishki isterine, ásirese ekonomıkalyq jaǵdaılaryna aýdarýlaryna kóbirek múmkindik berdi. Al 2001 jylǵy 11 qyrkúıektegi oqıǵadan keıingi AQSh bastaǵan Batys elderiniń Taıaý Shyǵysqa nazarlaryn aýdaryp, sondaǵy bylyqtardan shyǵa almaı qalǵandyǵy Qytaı úshin tipti de qolaıly jaǵdaı týǵyzdy. Osy oraıda, Qytaı úkimeti mynadaı jaıttardy jaqsy túsinip, soǵan laıyqty is-qımyl jasaı bildi: birinshiden, ol Batys elderi jetekshilik etken dúnıejúzilik júıeden qashý emes, kerisinshe, oǵan ený arqyly ondaǵy Qytaıdyń damýyna kedergi keltiretin tetikterdi meı­linshe azaıtty; ekinshiden, ol Eý­razııa jáne Tynyq muhıty aımaq­taryndaǵy ártúrli kópjaqty saıa­sı jáne qaýipsizdik is-sharalarǵa bel­sendi túrde qatynasa bas­tady. DSU-ǵa kirý Qytaı úshin syrtqy ekonomıkalyq baılanystyń kóptegen múmkindigin ashty. BUU, ShYU jáne ASEAN syndy halyqaralyq nemese aımaqtyq uıymdarda alǵan orny men jasaǵan yqpaly Qytaı úshin qaýipsizdiq kepildigin ákeldi. Sonymen qosa, Qytaı  Halyqaralyq valıýta qory, Dúnıejúzilik bank, Dúnıejúzilik saýda uıymy, Qar­jylyq turaqtylyq keńesi, Halyq­aralyq eńbek uıymy, sondaı-aq Ekono­mıkalyq yntymaqtastyq jáne damý uıymy (EYDU) syndy mańyzdy halyqaralyq qarjy-ekonomıkalyq uıymdardyń minbelerinen óz únin estirte bastaǵan. Qytaı úkimeti men qytaı halqy­nyń umtylysy óz jemisin berdi: ekonomıkalyq jalpy qýaty 10 trln-nan astam AQSh dollaryna jet­ken Qytaı ekonomıka jaǵynan Japo­nııany artqa qaldyryp, álem elderi arasynda ekinshi ekonomıkalyq derjavaǵa aınaldy. Jáne ol sanaýly jyldardan keıin AQSh-ty da artqa tastaýy ábden múmkin. О́ziniń damýyna saı, QHR kóptegen halyqaralyq uıymdarda úlken ról atqara bastaǵan G20 sammıtiniń kezekti tizginin óz qolyna alýy – QHR-diń mártebesi artqandyǵynyń belgisi. 1999 jyly bastaý alǵan  G20 áldeqashan «halyqaralyq ekono­mı­kalyq yntymaqtastyqtyń  premer forýmyna» aınalyp, álem ekono­mı­kasyndaǵy basqarý isterine zor yqpal jasaı bastady. G7 jáne G8-ben salystyrǵanda, G20-nyń mynadaı erekshelikteri bar: birinshiden, G20-nyń kólemi keńirek. G20-ǵa damyǵan elder de, damýshy elder de kiredi. G20-nyń quramyna álem halqy sanynyń úshten ekisi, terrıtorııasynyń 60%-y, óndiris qýatynyń 85%-y jáne saýda kóleminiń 80%-y  kiredi. Ekinshiden, G20 teńdik prınsıpke beıim. Mundaǵy is-áreketter kóbirek konsensýs qaǵıdasy boıynsha atqarylyp, damýshy elder men damyǵan elder halyqaralyq ekonomıka jáne qarjy máseleleri jóninde teń dárejede pikir almasa alady. Úshinshiden, G20 óziniń tıim­diligin kórsetýde. Osyǵan deıingi G20 sammıtterinde qabyldanǵan bir­sypyra sheshimder álem jurtynyń qar­jylyq daǵdarysty tejep, ekono­mıkany damytý isterine, halyq­aralyq qarjy jáne valıýta júıe­lerine baǵyttalǵan reformalardyń il­gerileýine oń yqpal jasap kelgen. Sondyqtan, G20 sammıtiniń Hanchjoý qalasynda ótkizilýi QHR-diń halyqaralyq ekonomıkalyq saıa­sattaǵy mańyzdy ornyn kórsetedi. Hanchjoý qalasynda ótken sam­mıttiń ózindik erekshelikteri bar. Mundaǵy kózge birden kórinetin jaıt – sammıtke qatysýshylardyń quramyndaǵy ózgeshelik. Oǵan BUU, Halyqaralyq valıýta qory, Dúnıejúzilik bank, Dúnıejúzilik saý­da uıymy,  Qarjylyq turaqtylyq keńesi, Halyqaralyq eńbek uıymy jáne Ekonomıkalyq yntymaqtastyq jáne damý uıymy syndy halyqaralyq uıymdarmen birge, halyqaralyq arenada ózindik yqpaly bar biraz jeke memleketter de shaqyryldy. Bul týraly QHR syrtqy ister mınıstri Van I bylaı degen bolatyn: «Qytaı tarapy G20-ǵa ASEAN-ǵa tóraǵalyq etetin Laosty, Afrıka odaǵyna tóraǵalyq etetin Chad elin, Afrıka damýynyń jańa áriptestigi jobasyna tóraǵalyq etetin Senegaldy, sondaı-aq damýshy memleketterge ókildik ete alatyn eki iri el, ıaǵnı Qazaqstan men Mysyr elderin de Hanchjoýdaǵy G20 sammıtine shaqyrdy... Osy jolǵy sammıt G20 tarıhyndaǵy damýshy elder eń kóp qatysatyn, ókildik ereksheligi kóbirek, ınklıýzıvti sammıt bolmaq». Joǵarydaǵy erekshelik áýeli Qytaı úkimetiniń halyqaralyq ekonomıkany qalaı damytý kerek degen jalpy túsinigimen, ondaǵy tyń ustanymmen baılanysty dúnıege kelip otyr. 2016 jylǵy 17 tamyz kúni Qytaı úkimeti tarapynan Beıjińde ótkizilgen «OROB-ty damytý máselelerine baılanysty qyzmettik forýmynda» QHR Tóraǵasy Sı Szınpın tuńǵysh ret shıszıe szınszı zaı pınhen, ıaǵnı «Álem ekonomıkasyn qaıtadan qalyptastyrý» degen uǵymdy usynyp otyr. Osylaısha QHR óziniń qazirgi halyqaralyq ekonomıkalyq saıasatyna, ondaǵy ereje-qaǵıdalarǵa kóńili tolmaıtyndyǵyn, endigi kezekte sol saıasat pen ereje-qaǵıdalardy Qytaıdyń múddesine saı etip ózgertýge ózi belsendi túrde kiriskisi keletindigin ańǵartyp otyr. Al munyń ózi syrtqy kóz úshin QHR-diń shırek ǵasyrdan beri ustanyp kele jatqan Tao gýan ıan hýeı, ıaǵnı «Tómen profıldi saıasat júrgizý» strategııasynan aýyp bara jatyr ma degen áser qaldyrýy múmkin. Sondyqtan da, álem jurty Hanchjoý qalasyndaǵy G20 sammıtine qulaq túrdi. Munda ekonomıkalyq máselelerimen qatar, kóptegen saıası, qaýipsizdik máseleleri de keńinen talqylandy. Halyqaralyq ortaq múdde eskerildi. Qoryta aıtqanda, Hanchjoý qalasynda aıaqtalǵan G20 sammıti álem halyqtarynyń ıgiligine jaraıtyn ekonomıkalyq sheshimder qabyldaýǵa umtylys tanytty. Endi sol arqyly halyqaralyq qoǵamdastyqtyń keleshek damýyna oń yqpalyn tıgizse degen tilek bar. Baqyt EJENHANULY, Halyqaralyq túrki akademııasynyń professory