...2012 jyly «Elim-aı» kınostýdııasyna qaıta soqqanym bar. Sol kóshe, sol úı, sol ekinshi qabat. Sol Asekeń, Asanáli aǵa... Júzdesýimizdiń bul jolǵy mánisi «Atamannyń aqyry» fılmine baılanysty osydan 16 jyl burynǵy aıtylǵan áńgimelerdi qaıta jańǵyrtý, keı tustaryn naqtylap, anyqtap alý-tyn. Biz – suraq qoıýshy, ol kisi – jaýap berýshi.
– Bul kınolentany túsirý qashan, qaı ýaqytta bastaldy, Aseke?
– Ssenarııdiń jazylyp bitip, talqylaýdan ótip, qolǵa tıgen kezi 1969 jyldyń ortasy-aý deımin shamasy. Al túsirýge ázirlik pen alǵashqy jumystyń bastalýy – 1970 jyldyń qańtary. Aıaqtalǵan ýaqyty – sol jyldyń qarashasy. Sóıtip ózimiz sóz etkeli otyrǵan eki serııaly fılmniń 11 aı ishinde ómirge kelgeni bar. Bul kıno salasynyń sol kezdegi ólshemimen alyp qaraǵanda rekordtyq kórsetkish.
– Atalmysh kınolentany ómirge ákelgen kimder? Bul jerde biz sizden bar jumystyń ystyǵyna kúıip, sýyǵyna tońǵan, aty-jónderi tıtrda turatyn shyǵarmashylyq topty surap otyrmyz.
– Fılmdi qoıǵan – kınorejısser Sháken aǵa Aımanov. Operatory – Ashat Ashrapov. Al kompozıtory – Erkeǵalı Rahmadıev. Umytpaı turǵanda aıta keteıin, mundaı eki serııaly, keń panoramaly, túrli-tústi kınotýyndyda taǵy bir rejısser bolady. Ol jumysty Qýat Ábýseıitov atqardy. Sondaı-aq shyǵarmany qajet jerinde mýzykamen súıemeldep otyrýdy dırıjer Ǵazız Dýgashev jetekshilik etetin Abaı atyndaǵy akademııalyq opera jáne balet teatrynyń orkestri moınyna alsa, montaj jasaý Roza Janǵozınaǵa júkteldi. Kınony dybystaýǵa Lına Dodonovanyń qatysyp, sýret-bezendirý jumystaryna Valentın Pereletovtiń tartylǵany esimde. Qysqasha aıtqanda men biletin ujym músheleri, mine, osy adamdar bolatyn.
– «Atamannyń aqyry» qaı jerlerde túsirildi? Sizderdiń tilderińizdegi kınoekspedısııa dep atalatyn uǵym ǵoı bizdiń aıtyp otyrǵanymyz. Soǵan tańdalyp alynǵan qala men dala, jer-sý attary esińizde me?
– Suraıyn dep otyrǵanyń sıýjettik kadrlar men epızodtyq kórinisterge qajet kıno túsirý alańdary ǵoı. Ondaı jerler Almatydaǵy kóne shirkeý tóńiregi men Jarkenttegi Ýálibaı meshiti aýmaǵynan, Sharyn ózeni men onyń arǵy betindegi Aqsaı jazyǵy jáne sonyń Qaıqy asýyna jalǵasatyn tusyndaǵy Temirlik saıy mańaıynan, Hıýa shaharyndaǵy ortalyq bazar, kerýen saraı, qamal qabyrǵalary men mahalla oramdarynan tabyldy. Qazir emes, ol kúnde de elektr symdary men asfalt joldary joq kentti nemese qalanyń bir bóligin tabý qıynnyń qıyny edi. Sonyń bári, ıaǵnı HH ǵasyrdyń 20-jyldaryna tán kórinister túý sonaý alystaǵy Hıýada bolyp shyqty. Sózdiń toqeter túıinine kelsek bylaı. Fılmniń 90 paıyzy О́zbekstanda, 10 paıyzy Qazaqstanda túsirildi.
– Osy kınotýyndy týraly sóz bola qalsa jazýshy-dramatýrg Ákim aǵa Tarazıdiń: «Asanáli Áshimov qos serııaly «Qyz Jibek» pen «Atamannyń aqyry» fılmderine qatar túsip, ondaǵy rólderdi abyroımen tamasha oryndap shyqty», dep rızashylyqpen áldeneshe ret aıtqanyn estigenimiz bar. Joǵarydaǵy jaǵdaı nendeı sebepke baılanysty bolǵan edi? Sol ýaqytta eki róldi qatar oınaý sizge qıyndyq keltirgen joq pa?
– 1968 jyly «Qazaqfılm» stýdııasyndaǵy Ǵabeń, Ǵabıt Músirepovtiń jazǵan ǵajap ssenarııi boıynsha halqymyzdyń jyr muralarynyń ishindegi injý-marjany «Qyz Jibek» eki serııaly kınotýyndy bolyp túsirilsin degen sheshim qabyldandy. Ondaǵy keıipkerlerdi sózben somdaǵanda klassık jazýshymyz el aýzyndaǵy dóreki, urda-jyq Bekejan beınesin kórermenge múlde basqa qyrynan kórsetip, sol arqyly ony halqyna arashalaı jetkizýge tyrysypty. Munda ol burynǵy «atańa nálet jaýyz» emes, bir basynda aqyldylyǵy da ańǵaldyǵy da bar, sondaı-aq jaqsylyǵy men jamandyǵy da qatar júretin naǵyz dala kókjaly bolyp shyqqan eken. Jasyratyny joq, epos varıanttary men sonyń negizinde qoıylǵan burynǵy spektaklderde de Bekejan beınesi bizge Tólegennen bir súıem joǵary turǵandaı kórinetin. Endi myna ssenarııden keıin ákem teatrdaǵy ózimniń súıikti keıipkerim tipti «aqtala» túskendeı, burynǵysynan bıiktep ketkendeı áser qaldyrdy. Bir kúni osy kınoǵa jaýapty sarapshylar tobynan súıinshi habar keldi. Olar fılmdegi Bekejan rólin meniń qanjyǵama baılapty! Qýanyshymda shek joq! «Qudaıym kókten izdegenimdi jerden berdi», dep bórkimdi aspanǵa atyp júrmeımin be? Sol kezde Sháken aǵa Aımanovtan da habar kelsin... «Atamannyń aqyry» fılminiń ssenarııi bekip, oǵan akterler irikteý bastalǵanda: «Basqa keıipkerlerde sharýam joq. Qasymhan Chadııarovtyń róline daıarlap otyrǵan adamym bar. Ol – Áshimov», dep komıssııa jınalysynda otyryp alypty. «Oý, aǵasy, ómirimdegi armandap júrgenim Bekejan obrazy emes pe? Qolymnan birdeńe kelse osy arqyly kórsete alarmyn deýshi edim. Soǵan endi jete bergenimde, bul qıyn boldy ǵoı?» deımin men Shákeńe artyq sóz aıta almaı qıpaqtap. «Fılm maǵan júktelgende osylaı oılaǵanmyn. Endi osylaı boldy. Bolashaqta osylaı bolady», dep shart ete tústi ol kisi. Jaryqtyq, qaıtymy tez adam edi. Biraz únsiz otyrdy da: «Qazirdiń ózinde sezip, bilip, tipti kórip otyrmyn. Seniń Chadııarov rólindegi bul beıneń ózgelerge ómir boıy úlgi bolady. Qalǵan áńgimeni keıinge qaldyraıyq», dedi qamqor únmen.
Eki-úsh kúnnen soń qos qojaıynym – kınorejısserler Sultan Qojyqov pen Sháken aǵa Aımanov birlesip otyryp meniń «Qyz Jibek» pen «Atamannyń aqyry» fılmderindegi máselemdi túbegeıli sheshýge kiristi. Arnaıy jumys kestesi jasaldy. Atqarylatyn istiń úlken-kishisi demeı, bári eskerilip, talqylandy. Eń bastysy túsinistiktiń bolýyna kóp kóńil bólindi. Osydan keıin bir kúnniń ishinde, ıaǵnı túske deıin – Bekejan, tústen keıin Qasymhan bolyp oınaǵan kúnderim bastaldy. Eki róldiń bir-birine tıgizgen kómegi kóp boldy der edim. Bekejannyń epızodyna túsip kelgen soń, Qasymhan «ońaılaý beriledi». Qyzý qandy, ot bolyp janyp turǵan Bekejan minezin sál sabaǵa túsire qoısam, Qasymhan minezin dál ustaımyn. Sebebi Qasymhan ár isin on oılanyp, júz tolǵanyp shesher baıyp pen aqyldyń adamy. О́ıtpese ol barlaýshy atanyp, memlekettik mańyzdy tapsyrmany oryndaı alar ma edi. Kerisinshe, Qasymhannan keıin Bekejannyń ishki «jan saraıyna kirý» tipten qıyn-tyn. Oǵan tózimdi, óte saq chekıst sııaqty uzaq oılanyp otyrsań, qate qadam jasamaýǵa tyrysamyn dep qaraılaı berseń, keń qoltyq, ańǵal batyrdyń beınesinen múlde aýlaqtap keter ediń. Sondyqtan sol kúnderi talǵamǵa talap qoıa otyryp, psıhologııalyq turǵydaǵy arpalyspen ómir súrýge týra keldi. Osylaısha, mysaly, ataman Dýtovtyń kabınetine kelgen jas ofıser men Syrlybaıdyń aldyna kirgen jas batyrdyń sóıleý ereksheligi men ózin-ózi ustaý mánerindegi, tipti júris-turysyndaǵy tıtteı de qaıtalaýlardyń bolmaýy sııaqty san synnan aman-esen ótip, qos keıipkerdi ekranǵa alyp shyqtyq qoı áıteýir.
– Endi myna máselege qaraı oıysaıyq. Biz osy fılmdegi akterlerdiń birazynyń shetten shaqyrylǵanyn bilemiz...
– Iá. Bul durys ta boldy. Sebebi olar anaý-mynaý emes, aldy sol kezdiń ózinde 40, arty 20 shaqty kınotýyndyǵa túsip, odaq kórermenderine keńinen tanymal bolǵan tulǵalar edi. Mysaly, ataman Dýtovtyń róline shaqyrylǵan Vladıslav Strjelchıkti alyp qaraıyq. Lenıngradtaǵy Úlken drama teatrynyń artısi ol Uly Otan soǵysyna qatysqan, ómirdiń ystyq-sýyǵyn bir kisideı kórip, 60-jyldardyń aıaǵyna deıin-aq talaı marapattarǵa ıe bolǵan adam edi. Keıin, 70-80-jyldary teatr men kınodaǵy erekshe eńbegi úshin KSRO halyq artısi atanyp, keýdesine Sosıalıstik Eńbek Eriniń Altyn juldyzyn taqty. Al fılmdegi ekinshi keıipker – Jarkent ChK-synyń tóraǵasy Nıkolaı Sývorovtyń rólin oınaǵan Vıktor Avdıýshkoǵa kelsek, ol «Mosfılmniń» baıyrǵy akterleriniń biri-tin. 40-50-jyldardyń ózinde «Jas gvardııa», «Kýban kazaktary» atty kınolentalarda jalt etip kóringen bul áriptesimiz 60-jyldary ataqty «О́liler men tiriler» jáne ózimizdiń «Qazaqfılm» túsirgen «Mánshúk týraly án» fılmderinde óziniń qandaı talant ıesi ekenin dáleldegen jan bolatyn. Vıktor Antonovıchtiń túsirý alańdaryndaǵy sál tolas tapqan bir jumys arasynda bizge: «Bul meniń kınodaǵy 46-shy rólim», dep ǵıbraty mol qyzyqty áńgime aıtqany esimde. Aıtpaqshy bul kisiniń qyzy – qazaqtyń kelini. Akterdiń ekinshi áıelinen týǵan Varvara Avdıýshko Gollıvýdtaǵy qandasymyz, ataqty kınorejısser Tımýr Bekmambetovke turmysqa shyqqan.
Endi Túrkistan maıdany barlaý basqarmasy bastyǵynyń orynbasary Davydov pen Jetisý ChK-synyń arnaýly ókili Iýhannyń beınelerin somdaǵan óner ıelerine toqtalyp óteıik. Onyń alǵashqysyn ataqty kınorejısser Mıhaıl Rommnyń shákirti, M.Gorkıı atyndaǵy kınostýdııanyń akteri Iýrıı Saransev oınasa, sońǵysyn shyǵarmashylyq eńbek jolyn E.Vahtangov atyndaǵy drama teatrynda bastap, sodan keıingi ómirin Máskeýdegi kınoakterler stýdııasy teatrymen tyǵyz baılanystyrǵan Gennadıı Iýdın oryndap shyqty. Olardyń ekeýi de óz mamandyqtarynyń bir degen bilikti ókilderi, sol kezdiń ózinde árqaısysy 20-30 fılmge túsip úlgergen óner sheberleri bolatyn. Al dindar ákeı Iona pop she? Ony kim oryndady deısizder ǵoı. Mossovet teatrynyń ataqty artısi, kınoakter – Borıs Ivanov. Sondaı-aq ózimiz sóz etip otyrǵan fılmdegi satqyn Krıvenko men ataman Dýtovtyń adıýtanty Lopatınniń rólderine Vladımır Gýsev pen Iýzef Mıronenkonyń shaqyrylǵany da esimde. V.Gýsev Máskeýdegi akterler stýdııasy teatrynyń talantty ókili bolatyn. «Atamannyń aqyryna» deıin ol odaq kórermenderine «Soldat Ivan Brovkın» «Normandııa – Neman», «Gýsar balladasy», «Maıor «Vıhr» jáne bulardan basqa da 30-dan astam fılmge túsken tanymal tulǵa edi. Vladımır Mıhaılovıch bizdiń joǵarydaǵy shaqyrýymyzdan keıin «Qazaqfılm» kınostýdııasymen óte jaqsy shyǵarmashylyq qarym-qatynasta boldy. Sóıtip «Jaýshy» jáne «Qan men terdegi» ózine tapsyrylǵan rólderdi óte nanymdy oınap shyqty. Al ataman Dýtovtyń adıýtanty beınesindegi Iýzef Mıronenkoǵa kelsek, ol Tashkent kórkem
teatr ınstıtýtynyń túlegi edi. 1965-1968 jyldary Kıevtegi Lesıa Ýkraınka atyndaǵy óner ujymynda eńbek etti. 1969 jyldan ómiriniń sońyna deıin Lenıngradtaǵy Úlken drama teatrynda qajymaı-talmaı jumys istedi. Sahnada «Korol Genrıh IÚ», «Revızor», «Borıs Godýnov», «Pıkvık klýbynyń hattary» sekildi ataqty pesalarda oınady. Iýzef Nıkolaevıch negizinen teatr artısi bolatyn. Kınodaǵy rólderiniń ishinen qazir tek erterekte túsirilgen «Andromedtiń adasýy», «Onore de Balzaktyń qatesi» fılmderindegi beıneleri ǵana esimde.
– Durys eken. Endi myna suraqqa jaýap berińizshi, aǵa. О́zimizden tańdaý kimderge tústi? Suraıyn degenim, osy kınolentaǵa bizdiń akterlerdiń qatysýy qalaı boldy degen oı ǵoı...
– Áńgimeni ataqty aǵalarymyzdan bastaıyn. Fılmdegi ataman Dýtovtyń oń qoly bolyp júretin aq gvardııashy polkovnık Abylaıhanov bar emes pe? Mine, sol keıipker róline el-jurt jaqsy biletin, bárimiz ózin erekshe qurmetteıtin Nurmuhan Jantórın shaqyryldy. Osy kınotýyndyda eki-úsh-aq ret kórinse de kópshilik kókeıinde qalyp qoıatyn bir beıne bar. Ol Qasymhan Chadııarovty kúdikti adam retinde ustap, ony kóshe aralatyp júrgizip ákep túrmege qamaıtyn sáttegi qart qyzylásker obrazy. Bul epızodqa túsý ataqty Elaǵań, Elýbaı О́mirzaqovqa júkteldi. Al prototıpi Mahmud Qojamııarov bolyp tabylatyn Ahmet róli respýblıkalyq uıǵyr teatrynyń tanymal artısi Qurban Abdrasýlovqa berildi. Tanymal deıtinimiz, «Atamannyń aqyry» fılmine túsýge shaqyrylǵanǵa deıin bul kisi Tashkent kórkem teatr ınstıtýtyn bitirgen, odan soń Almatydaǵy ózimiz aıtyp ótken óner ujymy sahnasynda qoıylǵan «Anarhan», «Ǵarıf-Sanam», «Sadyr palvan» spektaklderinde beldi rólderdi oınaǵan talant ıesi edi. Endi fılmdegi bas keıipker Qasymhan Chadııarovtyń zaıyby, jas kelinshek Saltanat pen sol úıdegi balaqaı rólderi jóninde birer sóz. Ataqty chekıstiń jaryn beıneleýge konkýrstyq irikteý arqyly stýdent Altynaı Eleýova alyndy. Ol sol kezde Almaty halyq sharýashylyǵy ınstıtýtyndaǵy býhgalterlik esep fakýltetiniń ekinshi kýrsynda oqıdy eken. Umytpasam bul qaryndasymyz osy debıýtinen keıin taǵy eki kınolentaǵa tústi-aý deımin. Sodan keıin ómirden óziniń áý bastaǵy tańdaǵan mamandyǵy boıynsha jolyn tapty. Osydan biraz ýaqyt buryn Ulttyq bankte bólim meńgerýshisi bolyp qyzmet istep júr dep estigenmin. Al fılmdegi chekıstiń úıindegi búldirshin, ıaǵnı Saltanattyń ulynyń róline ózimizben qoıan-qoltyq jumys istep júrgen kınooperator Ashat Ashrapovtyń balasy Tımýr tústi.
Sózimdi endi osy kınotýyndydaǵy sońǵy eki keıipkerdi aıtýmen aıaqtaıyn. Onyń bireýi shekaranyń arǵy-bergi betine
apıyn tasyp úırengen ákki atkezshi Úsen. Kórermenderdiń esinde ol basyna tersińdi taqııa kıgen, uzyn syrma shapanyn qaýsyryna kıip, kózi tóńirekti timiskileı qaraýdan tanbaıtyn jan retinde saqtalyp qalǵan bolar. Mine, sol sylyńǵyr qaranyń rólin oınaý uıǵyr jigiti Zeınýlla Setekovke júkteldi. Ol kezinde Qurmanǵazy atyndaǵy Almaty memlekettik konservatorııasyn bitirgen, sodan soń «Iаshlyq» pa, «Nazýgým» be, sondaı folklorlyq halyq aspaptary ansambliniń biriniń kórkemdik jetekshisi bolyp júrgen óner ıesi-tin. Ho-o-sh... Endi... Iá, eń sońǵy aıtaıyn degen keıipkerim – shabarman-habarshy Ákim. Quljadan mańyzdy málimet ákele jatqan ony aqtardyń sholǵynshy otrıady ustap alyp, qansha qınasa da eshteńe aıtpaǵan soń óz kórin ózine qazdyryp, atyp óltiredi ǵoı. Mine, sol qyrshyn jastyń rólin ol kezdegi bozbala, qazirgi beldi de belgili akterimiz Nurjuman Yqtymbaev oınaıdy. Nurjuman sonyń aldynda «Qazaqfılm» túsirgen «Qıly kezeń» kınolentasynda baqyrshy balanyń beınesin oryndaǵan bolatyn. «Atamannyń aqyry» fılmindegi biz sóz etken beıne onyń ekinshi róli-aý dep oılaımyn qazir.
– Ǵafý etińiz!.. Eldiń esinde erekshe saqtalyp qalǵan qytaı malaı she? Ári tyńshy, ári úı kútýshi bul keıipker týraly eshteńe aıtpadyńyz ǵoı.
– E, aıtpaqshy... Iá-ıá, ony jáne ataman Dýtovtyń zaıybynyń rólindegi aktrısany umytyp barady ekenmin ǵoı. Syrt kózge ıilip-búgilip, betińe kúle qaraıtyn, al bylaıǵy ómirde basqan-turǵan izińdi ańdyp, qaraýlyqpen shuǵyldanatyn malaı Lıdi respýblıkalyq koreı teatrynyń artısi oınady. Onyń da famılııasy Lı edi. Aty esimde joq. Al Dýtovtyń áıeli Natalıanyń rólin Elena Nemchenko oryndap shyqty. Ol Lenıngradtaǵy Úlken drama teatrynyń ókili bolatyn. BDT dep atalatyn atalmysh óner ordasy qazir ataqty teatr tarlany G.Tovstonogovtyń atynda ǵoı.
...Osymen Asekeńmen aradaǵy áńgime aıaqtaldy. Jasyrmaıyq, kókeıimizde: «Joǵarydaǵy máskeýlik, lenıngradtyq jáne qazaqstandyq áriptesterińizden bul kúnde kimder bar, kimder joq? Olardan habaryńyz bar ma?» degen sońǵy suraq bar edi. Biraq bul aǵamyzǵa aýyr tıer dep oıladyq. Sóıttik te ol saýaldy qoımadyq. Redaksııaǵa oralǵan soń joǵarydaǵy jaıdyń jaýabyn ınternetten almaq bolyp kompıýter klavıshterin basqanymyzda, monıtor ekrany myna málimetterdi aldymyzǵa jaıyp saldy. V.Avdıýshko (Sývorov) 1975 jyly, V.Strjelchık (Dýtov) 1995 jyly, Iý.Saransev (Davydov) 2005 jyly, G.Iýdın (Iýhan) 1989 jyly qaıtys bolypty. Sondaı-aq V.Gýsev (Krıvenko) 2012 jyly, Iý.Mıronenko (Lopatın) 2011 jyly ómirden ozypty. О́zimizdiń otandastarymyzǵa keler bolsaq, «Atamannyń aqyry» fılmin túsirýge qatysqan shyǵarmashylyq jáne jumys tobynan qazir eshkim qalmapty. Al kınodaǵy rólderde oınaǵandardan bes akterimiz aman-esen, saý-sálemet júrip jatyr eken. Olar: Asanáli aǵa Áshimov (Chadııarov), Altynaı Eleýova (Saltanat), Qurban Abdrasýlov (Ahmet), Nurjuman Yqtymbaev (Ákim) jáne Tımýr Ashrapov (balaqaı).
* * *
Sóz sońyn myna bir jaıtty eske túsirýmen, sóıtip sondaǵy oımen túıindegendi jón kórip otyrmyz, qurmetti oqyrman. 70-jyldardyń aıaǵynda Qazaqstanda Keńes ádebıetiniń kúnderi degen forým ótti. Almatyda bastalǵan bul jıyn respýblıka oblystarynda óz jalǵasyn tapty. Maqsat – el-jurtpen júzdesý, aýyl-selodaǵy adamdardyń ómirimen etene tanysý. Quramynda Kavkaz elderi men Ortalyq Azııa respýblıkalarynyń shyǵarmashylyq ókilderi bar sondaı bir topty Almaty oblysynyń Narynqol aýdanyna Tájikstan Jazýshylar odaǵynyń birinshi hatshysy Mýmın Kanoat bastap keldi. Olarmen birge qazaq ádebıetiniń aqsaqaldary da boldy. Qaıtar kezde qonaqtar ózderiniń el men jerge degen rızashylyqtaryn Ábekeń, Ábdilda Tájibaevtyń aıtýymen jetkizýdi jón dep sheshti. Sonda minbege kóterilgen poezııa aqsaqaly: «Álde Zeıin Shashkın be, joq Ǵabdol Slanov pa eken, Múmkin Muhamedjan Dúzenov bolar... – dep bastady sózin. – Bizdiń Jazýshylar odaǵynda osy úsh qalamger inimizdiń bireýi aıtty degen mynadaı áńgime bar. Ol: «Jaryqtyq Jetisýdyń jeri-aı! Topyraǵy quıqaly, qunarly ǵoı. Túren túspegen tyń taqyryp qanshama. Jazamyn, shuraıly shyǵarma týdyramyn degen qalam ıesi bolsa, mundaǵy shym topyraqtyń bireýin oıyp alsyn da oı terbeýge otyrsyn. Odan oqıǵasy qoıý, boıaýy qalyń roman, povest týaryna biz kepil». Bul sóz tekten-tekke aıtylmaǵan, jarandar. Oǵan joǵarydaǵy sózdi aıtty degen Zeıin Shashkın, Ǵabdol Slanov, Muhamedjan Dúzenovtiń osy Jetisý óńirinen jazǵan «Toqash Bokın», «Asaý arna», «Ant» romandary anyq dálel. Sizderdiń ómir súrip, eńbek etip jatqan jerlerińizdiń osyndaı ereksheligi bar. Shekaraly óńirdegi tunyp jatqan syrdy ashý, kórsetý – qalamgerler, myna bizderdiń mindetimiz».
Ol kezdegi keńestik ıdeologııada aqtańdaq degen uǵym joq-tyn. Ádebıet aqsaqaly ony «erekshe taqyryp», «aıtylmaǵan, syr» dep jetkizip edi jınalǵan jurtqa. Jetisý jerindegi Jarkent óńirinde bolǵan oqıǵa ishine syr búkken sondaı kúrmeýi kóp kúrdeli úlken sıýjettiń biri edi, qurmetti oqyrman! Biz buǵan deıin bul taqyryp jazylǵan joq, sóz bolǵan emes demeımiz. Qalamgerler Júsipbek Arystanov, Alekseı Bragın, Kemel Toqaev, Beksultan Nurjekeev, Nıkolaı Mılovanov sekildi aǵa urpaq ókilderi qalam tartyp, 70-80-jyldary qaderı-halderinshe baıandaǵan. 90-jyldary zań ǵylymdarynyń doktory S.Moldabaev qujattar jınaǵyn qurastyrǵan. Biraq, odan beri jaǵdaıdyń, ýaqyttyń, ómir talabynyń ózgergenin esepke almaı bolmaıdy. Atap aıtqanda olar: ádebıettegi bir kezdegi baıandaý men kórkemdik sıpat qana emes, derektilik máselesiniń alǵa shyǵýy, sońǵy shırek ǵasyrdaǵy aq emıgranttar jazbalarynyń kóptep jarııalanýy, muraǵattardaǵy qujattarǵa qoljetimdiliktiń artýy sııaqty máseleler. Sonyń nátıjesinde tyń derekter men sony faktiler qylań berip, beımálim jaıdyń belgisiz syrlary ashylýda. Sondaı-aq buǵan deıin jaryq kórgen zertteýler men jınaqtarda sol atyshýly operasııaǵa qatysqan adamdardyń keıingi taǵdyry jóninde kóp eshteńe aıtylmaı keldi. Olardyń urpaqtaryn izdeýshiler bolmady. Biz, mine, taqyryptyń osy jaǵyna da nazar aýdaryp, solardy ashyp kórsetýge kúsh saldyq. Oqyńyzdar, keltirilgen derekterge nazar aýdaryp, pikir bildirińizder demekpiz sózimizdiń sońynda.
Janbolat AÝPBAEV,
«Egemen Qazaqstan»
...2012 jyly «Elim-aı» kınostýdııasyna qaıta soqqanym bar. Sol kóshe, sol úı, sol ekinshi qabat. Sol Asekeń, Asanáli aǵa... Júzdesýimizdiń bul jolǵy mánisi «Atamannyń aqyry» fılmine baılanysty osydan 16 jyl burynǵy aıtylǵan áńgimelerdi qaıta jańǵyrtý, keı tustaryn naqtylap, anyqtap alý-tyn. Biz – suraq qoıýshy, ol kisi – jaýap berýshi.
– Bul kınolentany túsirý qashan, qaı ýaqytta bastaldy, Aseke?
– Ssenarııdiń jazylyp bitip, talqylaýdan ótip, qolǵa tıgen kezi 1969 jyldyń ortasy-aý deımin shamasy. Al túsirýge ázirlik pen alǵashqy jumystyń bastalýy – 1970 jyldyń qańtary. Aıaqtalǵan ýaqyty – sol jyldyń qarashasy. Sóıtip ózimiz sóz etkeli otyrǵan eki serııaly fılmniń 11 aı ishinde ómirge kelgeni bar. Bul kıno salasynyń sol kezdegi ólshemimen alyp qaraǵanda rekordtyq kórsetkish.
– Atalmysh kınolentany ómirge ákelgen kimder? Bul jerde biz sizden bar jumystyń ystyǵyna kúıip, sýyǵyna tońǵan, aty-jónderi tıtrda turatyn shyǵarmashylyq topty surap otyrmyz.
– Fılmdi qoıǵan – kınorejısser Sháken aǵa Aımanov. Operatory – Ashat Ashrapov. Al kompozıtory – Erkeǵalı Rahmadıev. Umytpaı turǵanda aıta keteıin, mundaı eki serııaly, keń panoramaly, túrli-tústi kınotýyndyda taǵy bir rejısser bolady. Ol jumysty Qýat Ábýseıitov atqardy. Sondaı-aq shyǵarmany qajet jerinde mýzykamen súıemeldep otyrýdy dırıjer Ǵazız Dýgashev jetekshilik etetin Abaı atyndaǵy akademııalyq opera jáne balet teatrynyń orkestri moınyna alsa, montaj jasaý Roza Janǵozınaǵa júkteldi. Kınony dybystaýǵa Lına Dodonovanyń qatysyp, sýret-bezendirý jumystaryna Valentın Pereletovtiń tartylǵany esimde. Qysqasha aıtqanda men biletin ujym músheleri, mine, osy adamdar bolatyn.
– «Atamannyń aqyry» qaı jerlerde túsirildi? Sizderdiń tilderińizdegi kınoekspedısııa dep atalatyn uǵym ǵoı bizdiń aıtyp otyrǵanymyz. Soǵan tańdalyp alynǵan qala men dala, jer-sý attary esińizde me?
– Suraıyn dep otyrǵanyń sıýjettik kadrlar men epızodtyq kórinisterge qajet kıno túsirý alańdary ǵoı. Ondaı jerler Almatydaǵy kóne shirkeý tóńiregi men Jarkenttegi Ýálibaı meshiti aýmaǵynan, Sharyn ózeni men onyń arǵy betindegi Aqsaı jazyǵy jáne sonyń Qaıqy asýyna jalǵasatyn tusyndaǵy Temirlik saıy mańaıynan, Hıýa shaharyndaǵy ortalyq bazar, kerýen saraı, qamal qabyrǵalary men mahalla oramdarynan tabyldy. Qazir emes, ol kúnde de elektr symdary men asfalt joldary joq kentti nemese qalanyń bir bóligin tabý qıynnyń qıyny edi. Sonyń bári, ıaǵnı HH ǵasyrdyń 20-jyldaryna tán kórinister túý sonaý alystaǵy Hıýada bolyp shyqty. Sózdiń toqeter túıinine kelsek bylaı. Fılmniń 90 paıyzy О́zbekstanda, 10 paıyzy Qazaqstanda túsirildi.
– Osy kınotýyndy týraly sóz bola qalsa jazýshy-dramatýrg Ákim aǵa Tarazıdiń: «Asanáli Áshimov qos serııaly «Qyz Jibek» pen «Atamannyń aqyry» fılmderine qatar túsip, ondaǵy rólderdi abyroımen tamasha oryndap shyqty», dep rızashylyqpen áldeneshe ret aıtqanyn estigenimiz bar. Joǵarydaǵy jaǵdaı nendeı sebepke baılanysty bolǵan edi? Sol ýaqytta eki róldi qatar oınaý sizge qıyndyq keltirgen joq pa?
– 1968 jyly «Qazaqfılm» stýdııasyndaǵy Ǵabeń, Ǵabıt Músirepovtiń jazǵan ǵajap ssenarııi boıynsha halqymyzdyń jyr muralarynyń ishindegi injý-marjany «Qyz Jibek» eki serııaly kınotýyndy bolyp túsirilsin degen sheshim qabyldandy. Ondaǵy keıipkerlerdi sózben somdaǵanda klassık jazýshymyz el aýzyndaǵy dóreki, urda-jyq Bekejan beınesin kórermenge múlde basqa qyrynan kórsetip, sol arqyly ony halqyna arashalaı jetkizýge tyrysypty. Munda ol burynǵy «atańa nálet jaýyz» emes, bir basynda aqyldylyǵy da ańǵaldyǵy da bar, sondaı-aq jaqsylyǵy men jamandyǵy da qatar júretin naǵyz dala kókjaly bolyp shyqqan eken. Jasyratyny joq, epos varıanttary men sonyń negizinde qoıylǵan burynǵy spektaklderde de Bekejan beınesi bizge Tólegennen bir súıem joǵary turǵandaı kórinetin. Endi myna ssenarııden keıin ákem teatrdaǵy ózimniń súıikti keıipkerim tipti «aqtala» túskendeı, burynǵysynan bıiktep ketkendeı áser qaldyrdy. Bir kúni osy kınoǵa jaýapty sarapshylar tobynan súıinshi habar keldi. Olar fılmdegi Bekejan rólin meniń qanjyǵama baılapty! Qýanyshymda shek joq! «Qudaıym kókten izdegenimdi jerden berdi», dep bórkimdi aspanǵa atyp júrmeımin be? Sol kezde Sháken aǵa Aımanovtan da habar kelsin... «Atamannyń aqyry» fılminiń ssenarııi bekip, oǵan akterler irikteý bastalǵanda: «Basqa keıipkerlerde sharýam joq. Qasymhan Chadııarovtyń róline daıarlap otyrǵan adamym bar. Ol – Áshimov», dep komıssııa jınalysynda otyryp alypty. «Oý, aǵasy, ómirimdegi armandap júrgenim Bekejan obrazy emes pe? Qolymnan birdeńe kelse osy arqyly kórsete alarmyn deýshi edim. Soǵan endi jete bergenimde, bul qıyn boldy ǵoı?» deımin men Shákeńe artyq sóz aıta almaı qıpaqtap. «Fılm maǵan júktelgende osylaı oılaǵanmyn. Endi osylaı boldy. Bolashaqta osylaı bolady», dep shart ete tústi ol kisi. Jaryqtyq, qaıtymy tez adam edi. Biraz únsiz otyrdy da: «Qazirdiń ózinde sezip, bilip, tipti kórip otyrmyn. Seniń Chadııarov rólindegi bul beıneń ózgelerge ómir boıy úlgi bolady. Qalǵan áńgimeni keıinge qaldyraıyq», dedi qamqor únmen.
Eki-úsh kúnnen soń qos qojaıynym – kınorejısserler Sultan Qojyqov pen Sháken aǵa Aımanov birlesip otyryp meniń «Qyz Jibek» pen «Atamannyń aqyry» fılmderindegi máselemdi túbegeıli sheshýge kiristi. Arnaıy jumys kestesi jasaldy. Atqarylatyn istiń úlken-kishisi demeı, bári eskerilip, talqylandy. Eń bastysy túsinistiktiń bolýyna kóp kóńil bólindi. Osydan keıin bir kúnniń ishinde, ıaǵnı túske deıin – Bekejan, tústen keıin Qasymhan bolyp oınaǵan kúnderim bastaldy. Eki róldiń bir-birine tıgizgen kómegi kóp boldy der edim. Bekejannyń epızodyna túsip kelgen soń, Qasymhan «ońaılaý beriledi». Qyzý qandy, ot bolyp janyp turǵan Bekejan minezin sál sabaǵa túsire qoısam, Qasymhan minezin dál ustaımyn. Sebebi Qasymhan ár isin on oılanyp, júz tolǵanyp shesher baıyp pen aqyldyń adamy. О́ıtpese ol barlaýshy atanyp, memlekettik mańyzdy tapsyrmany oryndaı alar ma edi. Kerisinshe, Qasymhannan keıin Bekejannyń ishki «jan saraıyna kirý» tipten qıyn-tyn. Oǵan tózimdi, óte saq chekıst sııaqty uzaq oılanyp otyrsań, qate qadam jasamaýǵa tyrysamyn dep qaraılaı berseń, keń qoltyq, ańǵal batyrdyń beınesinen múlde aýlaqtap keter ediń. Sondyqtan sol kúnderi talǵamǵa talap qoıa otyryp, psıhologııalyq turǵydaǵy arpalyspen ómir súrýge týra keldi. Osylaısha, mysaly, ataman Dýtovtyń kabınetine kelgen jas ofıser men Syrlybaıdyń aldyna kirgen jas batyrdyń sóıleý ereksheligi men ózin-ózi ustaý mánerindegi, tipti júris-turysyndaǵy tıtteı de qaıtalaýlardyń bolmaýy sııaqty san synnan aman-esen ótip, qos keıipkerdi ekranǵa alyp shyqtyq qoı áıteýir.
– Endi myna máselege qaraı oıysaıyq. Biz osy fılmdegi akterlerdiń birazynyń shetten shaqyrylǵanyn bilemiz...
– Iá. Bul durys ta boldy. Sebebi olar anaý-mynaý emes, aldy sol kezdiń ózinde 40, arty 20 shaqty kınotýyndyǵa túsip, odaq kórermenderine keńinen tanymal bolǵan tulǵalar edi. Mysaly, ataman Dýtovtyń róline shaqyrylǵan Vladıslav Strjelchıkti alyp qaraıyq. Lenıngradtaǵy Úlken drama teatrynyń artısi ol Uly Otan soǵysyna qatysqan, ómirdiń ystyq-sýyǵyn bir kisideı kórip, 60-jyldardyń aıaǵyna deıin-aq talaı marapattarǵa ıe bolǵan adam edi. Keıin, 70-80-jyldary teatr men kınodaǵy erekshe eńbegi úshin KSRO halyq artısi atanyp, keýdesine Sosıalıstik Eńbek Eriniń Altyn juldyzyn taqty. Al fılmdegi ekinshi keıipker – Jarkent ChK-synyń tóraǵasy Nıkolaı Sývorovtyń rólin oınaǵan Vıktor Avdıýshkoǵa kelsek, ol «Mosfılmniń» baıyrǵy akterleriniń biri-tin. 40-50-jyldardyń ózinde «Jas gvardııa», «Kýban kazaktary» atty kınolentalarda jalt etip kóringen bul áriptesimiz 60-jyldary ataqty «О́liler men tiriler» jáne ózimizdiń «Qazaqfılm» túsirgen «Mánshúk týraly án» fılmderinde óziniń qandaı talant ıesi ekenin dáleldegen jan bolatyn. Vıktor Antonovıchtiń túsirý alańdaryndaǵy sál tolas tapqan bir jumys arasynda bizge: «Bul meniń kınodaǵy 46-shy rólim», dep ǵıbraty mol qyzyqty áńgime aıtqany esimde. Aıtpaqshy bul kisiniń qyzy – qazaqtyń kelini. Akterdiń ekinshi áıelinen týǵan Varvara Avdıýshko Gollıvýdtaǵy qandasymyz, ataqty kınorejısser Tımýr Bekmambetovke turmysqa shyqqan.
Endi Túrkistan maıdany barlaý basqarmasy bastyǵynyń orynbasary Davydov pen Jetisý ChK-synyń arnaýly ókili Iýhannyń beınelerin somdaǵan óner ıelerine toqtalyp óteıik. Onyń alǵashqysyn ataqty kınorejısser Mıhaıl Rommnyń shákirti, M.Gorkıı atyndaǵy kınostýdııanyń akteri Iýrıı Saransev oınasa, sońǵysyn shyǵarmashylyq eńbek jolyn E.Vahtangov atyndaǵy drama teatrynda bastap, sodan keıingi ómirin Máskeýdegi kınoakterler stýdııasy teatrymen tyǵyz baılanystyrǵan Gennadıı Iýdın oryndap shyqty. Olardyń ekeýi de óz mamandyqtarynyń bir degen bilikti ókilderi, sol kezdiń ózinde árqaısysy 20-30 fılmge túsip úlgergen óner sheberleri bolatyn. Al dindar ákeı Iona pop she? Ony kim oryndady deısizder ǵoı. Mossovet teatrynyń ataqty artısi, kınoakter – Borıs Ivanov. Sondaı-aq ózimiz sóz etip otyrǵan fılmdegi satqyn Krıvenko men ataman Dýtovtyń adıýtanty Lopatınniń rólderine Vladımır Gýsev pen Iýzef Mıronenkonyń shaqyrylǵany da esimde. V.Gýsev Máskeýdegi akterler stýdııasy teatrynyń talantty ókili bolatyn. «Atamannyń aqyryna» deıin ol odaq kórermenderine «Soldat Ivan Brovkın» «Normandııa – Neman», «Gýsar balladasy», «Maıor «Vıhr» jáne bulardan basqa da 30-dan astam fılmge túsken tanymal tulǵa edi. Vladımır Mıhaılovıch bizdiń joǵarydaǵy shaqyrýymyzdan keıin «Qazaqfılm» kınostýdııasymen óte jaqsy shyǵarmashylyq qarym-qatynasta boldy. Sóıtip «Jaýshy» jáne «Qan men terdegi» ózine tapsyrylǵan rólderdi óte nanymdy oınap shyqty. Al ataman Dýtovtyń adıýtanty beınesindegi Iýzef Mıronenkoǵa kelsek, ol Tashkent kórkem
teatr ınstıtýtynyń túlegi edi. 1965-1968 jyldary Kıevtegi Lesıa Ýkraınka atyndaǵy óner ujymynda eńbek etti. 1969 jyldan ómiriniń sońyna deıin Lenıngradtaǵy Úlken drama teatrynda qajymaı-talmaı jumys istedi. Sahnada «Korol Genrıh IÚ», «Revızor», «Borıs Godýnov», «Pıkvık klýbynyń hattary» sekildi ataqty pesalarda oınady. Iýzef Nıkolaevıch negizinen teatr artısi bolatyn. Kınodaǵy rólderiniń ishinen qazir tek erterekte túsirilgen «Andromedtiń adasýy», «Onore de Balzaktyń qatesi» fılmderindegi beıneleri ǵana esimde.
– Durys eken. Endi myna suraqqa jaýap berińizshi, aǵa. О́zimizden tańdaý kimderge tústi? Suraıyn degenim, osy kınolentaǵa bizdiń akterlerdiń qatysýy qalaı boldy degen oı ǵoı...
– Áńgimeni ataqty aǵalarymyzdan bastaıyn. Fılmdegi ataman Dýtovtyń oń qoly bolyp júretin aq gvardııashy polkovnık Abylaıhanov bar emes pe? Mine, sol keıipker róline el-jurt jaqsy biletin, bárimiz ózin erekshe qurmetteıtin Nurmuhan Jantórın shaqyryldy. Osy kınotýyndyda eki-úsh-aq ret kórinse de kópshilik kókeıinde qalyp qoıatyn bir beıne bar. Ol Qasymhan Chadııarovty kúdikti adam retinde ustap, ony kóshe aralatyp júrgizip ákep túrmege qamaıtyn sáttegi qart qyzylásker obrazy. Bul epızodqa túsý ataqty Elaǵań, Elýbaı О́mirzaqovqa júkteldi. Al prototıpi Mahmud Qojamııarov bolyp tabylatyn Ahmet róli respýblıkalyq uıǵyr teatrynyń tanymal artısi Qurban Abdrasýlovqa berildi. Tanymal deıtinimiz, «Atamannyń aqyry» fılmine túsýge shaqyrylǵanǵa deıin bul kisi Tashkent kórkem teatr ınstıtýtyn bitirgen, odan soń Almatydaǵy ózimiz aıtyp ótken óner ujymy sahnasynda qoıylǵan «Anarhan», «Ǵarıf-Sanam», «Sadyr palvan» spektaklderinde beldi rólderdi oınaǵan talant ıesi edi. Endi fılmdegi bas keıipker Qasymhan Chadııarovtyń zaıyby, jas kelinshek Saltanat pen sol úıdegi balaqaı rólderi jóninde birer sóz. Ataqty chekıstiń jaryn beıneleýge konkýrstyq irikteý arqyly stýdent Altynaı Eleýova alyndy. Ol sol kezde Almaty halyq sharýashylyǵy ınstıtýtyndaǵy býhgalterlik esep fakýltetiniń ekinshi kýrsynda oqıdy eken. Umytpasam bul qaryndasymyz osy debıýtinen keıin taǵy eki kınolentaǵa tústi-aý deımin. Sodan keıin ómirden óziniń áý bastaǵy tańdaǵan mamandyǵy boıynsha jolyn tapty. Osydan biraz ýaqyt buryn Ulttyq bankte bólim meńgerýshisi bolyp qyzmet istep júr dep estigenmin. Al fılmdegi chekıstiń úıindegi búldirshin, ıaǵnı Saltanattyń ulynyń róline ózimizben qoıan-qoltyq jumys istep júrgen kınooperator Ashat Ashrapovtyń balasy Tımýr tústi.
Sózimdi endi osy kınotýyndydaǵy sońǵy eki keıipkerdi aıtýmen aıaqtaıyn. Onyń bireýi shekaranyń arǵy-bergi betine
apıyn tasyp úırengen ákki atkezshi Úsen. Kórermenderdiń esinde ol basyna tersińdi taqııa kıgen, uzyn syrma shapanyn qaýsyryna kıip, kózi tóńirekti timiskileı qaraýdan tanbaıtyn jan retinde saqtalyp qalǵan bolar. Mine, sol sylyńǵyr qaranyń rólin oınaý uıǵyr jigiti Zeınýlla Setekovke júkteldi. Ol kezinde Qurmanǵazy atyndaǵy Almaty memlekettik konservatorııasyn bitirgen, sodan soń «Iаshlyq» pa, «Nazýgým» be, sondaı folklorlyq halyq aspaptary ansambliniń biriniń kórkemdik jetekshisi bolyp júrgen óner ıesi-tin. Ho-o-sh... Endi... Iá, eń sońǵy aıtaıyn degen keıipkerim – shabarman-habarshy Ákim. Quljadan mańyzdy málimet ákele jatqan ony aqtardyń sholǵynshy otrıady ustap alyp, qansha qınasa da eshteńe aıtpaǵan soń óz kórin ózine qazdyryp, atyp óltiredi ǵoı. Mine, sol qyrshyn jastyń rólin ol kezdegi bozbala, qazirgi beldi de belgili akterimiz Nurjuman Yqtymbaev oınaıdy. Nurjuman sonyń aldynda «Qazaqfılm» túsirgen «Qıly kezeń» kınolentasynda baqyrshy balanyń beınesin oryndaǵan bolatyn. «Atamannyń aqyry» fılmindegi biz sóz etken beıne onyń ekinshi róli-aý dep oılaımyn qazir.
– Ǵafý etińiz!.. Eldiń esinde erekshe saqtalyp qalǵan qytaı malaı she? Ári tyńshy, ári úı kútýshi bul keıipker týraly eshteńe aıtpadyńyz ǵoı.
– E, aıtpaqshy... Iá-ıá, ony jáne ataman Dýtovtyń zaıybynyń rólindegi aktrısany umytyp barady ekenmin ǵoı. Syrt kózge ıilip-búgilip, betińe kúle qaraıtyn, al bylaıǵy ómirde basqan-turǵan izińdi ańdyp, qaraýlyqpen shuǵyldanatyn malaı Lıdi respýblıkalyq koreı teatrynyń artısi oınady. Onyń da famılııasy Lı edi. Aty esimde joq. Al Dýtovtyń áıeli Natalıanyń rólin Elena Nemchenko oryndap shyqty. Ol Lenıngradtaǵy Úlken drama teatrynyń ókili bolatyn. BDT dep atalatyn atalmysh óner ordasy qazir ataqty teatr tarlany G.Tovstonogovtyń atynda ǵoı.
...Osymen Asekeńmen aradaǵy áńgime aıaqtaldy. Jasyrmaıyq, kókeıimizde: «Joǵarydaǵy máskeýlik, lenıngradtyq jáne qazaqstandyq áriptesterińizden bul kúnde kimder bar, kimder joq? Olardan habaryńyz bar ma?» degen sońǵy suraq bar edi. Biraq bul aǵamyzǵa aýyr tıer dep oıladyq. Sóıttik te ol saýaldy qoımadyq. Redaksııaǵa oralǵan soń joǵarydaǵy jaıdyń jaýabyn ınternetten almaq bolyp kompıýter klavıshterin basqanymyzda, monıtor ekrany myna málimetterdi aldymyzǵa jaıyp saldy. V.Avdıýshko (Sývorov) 1975 jyly, V.Strjelchık (Dýtov) 1995 jyly, Iý.Saransev (Davydov) 2005 jyly, G.Iýdın (Iýhan) 1989 jyly qaıtys bolypty. Sondaı-aq V.Gýsev (Krıvenko) 2012 jyly, Iý.Mıronenko (Lopatın) 2011 jyly ómirden ozypty. О́zimizdiń otandastarymyzǵa keler bolsaq, «Atamannyń aqyry» fılmin túsirýge qatysqan shyǵarmashylyq jáne jumys tobynan qazir eshkim qalmapty. Al kınodaǵy rólderde oınaǵandardan bes akterimiz aman-esen, saý-sálemet júrip jatyr eken. Olar: Asanáli aǵa Áshimov (Chadııarov), Altynaı Eleýova (Saltanat), Qurban Abdrasýlov (Ahmet), Nurjuman Yqtymbaev (Ákim) jáne Tımýr Ashrapov (balaqaı).
* * *
Sóz sońyn myna bir jaıtty eske túsirýmen, sóıtip sondaǵy oımen túıindegendi jón kórip otyrmyz, qurmetti oqyrman. 70-jyldardyń aıaǵynda Qazaqstanda Keńes ádebıetiniń kúnderi degen forým ótti. Almatyda bastalǵan bul jıyn respýblıka oblystarynda óz jalǵasyn tapty. Maqsat – el-jurtpen júzdesý, aýyl-selodaǵy adamdardyń ómirimen etene tanysý. Quramynda Kavkaz elderi men Ortalyq Azııa respýblıkalarynyń shyǵarmashylyq ókilderi bar sondaı bir topty Almaty oblysynyń Narynqol aýdanyna Tájikstan Jazýshylar odaǵynyń birinshi hatshysy Mýmın Kanoat bastap keldi. Olarmen birge qazaq ádebıetiniń aqsaqaldary da boldy. Qaıtar kezde qonaqtar ózderiniń el men jerge degen rızashylyqtaryn Ábekeń, Ábdilda Tájibaevtyń aıtýymen jetkizýdi jón dep sheshti. Sonda minbege kóterilgen poezııa aqsaqaly: «Álde Zeıin Shashkın be, joq Ǵabdol Slanov pa eken, Múmkin Muhamedjan Dúzenov bolar... – dep bastady sózin. – Bizdiń Jazýshylar odaǵynda osy úsh qalamger inimizdiń bireýi aıtty degen mynadaı áńgime bar. Ol: «Jaryqtyq Jetisýdyń jeri-aı! Topyraǵy quıqaly, qunarly ǵoı. Túren túspegen tyń taqyryp qanshama. Jazamyn, shuraıly shyǵarma týdyramyn degen qalam ıesi bolsa, mundaǵy shym topyraqtyń bireýin oıyp alsyn da oı terbeýge otyrsyn. Odan oqıǵasy qoıý, boıaýy qalyń roman, povest týaryna biz kepil». Bul sóz tekten-tekke aıtylmaǵan, jarandar. Oǵan joǵarydaǵy sózdi aıtty degen Zeıin Shashkın, Ǵabdol Slanov, Muhamedjan Dúzenovtiń osy Jetisý óńirinen jazǵan «Toqash Bokın», «Asaý arna», «Ant» romandary anyq dálel. Sizderdiń ómir súrip, eńbek etip jatqan jerlerińizdiń osyndaı ereksheligi bar. Shekaraly óńirdegi tunyp jatqan syrdy ashý, kórsetý – qalamgerler, myna bizderdiń mindetimiz».
Ol kezdegi keńestik ıdeologııada aqtańdaq degen uǵym joq-tyn. Ádebıet aqsaqaly ony «erekshe taqyryp», «aıtylmaǵan, syr» dep jetkizip edi jınalǵan jurtqa. Jetisý jerindegi Jarkent óńirinde bolǵan oqıǵa ishine syr búkken sondaı kúrmeýi kóp kúrdeli úlken sıýjettiń biri edi, qurmetti oqyrman! Biz buǵan deıin bul taqyryp jazylǵan joq, sóz bolǵan emes demeımiz. Qalamgerler Júsipbek Arystanov, Alekseı Bragın, Kemel Toqaev, Beksultan Nurjekeev, Nıkolaı Mılovanov sekildi aǵa urpaq ókilderi qalam tartyp, 70-80-jyldary qaderı-halderinshe baıandaǵan. 90-jyldary zań ǵylymdarynyń doktory S.Moldabaev qujattar jınaǵyn qurastyrǵan. Biraq, odan beri jaǵdaıdyń, ýaqyttyń, ómir talabynyń ózgergenin esepke almaı bolmaıdy. Atap aıtqanda olar: ádebıettegi bir kezdegi baıandaý men kórkemdik sıpat qana emes, derektilik máselesiniń alǵa shyǵýy, sońǵy shırek ǵasyrdaǵy aq emıgranttar jazbalarynyń kóptep jarııalanýy, muraǵattardaǵy qujattarǵa qoljetimdiliktiń artýy sııaqty máseleler. Sonyń nátıjesinde tyń derekter men sony faktiler qylań berip, beımálim jaıdyń belgisiz syrlary ashylýda. Sondaı-aq buǵan deıin jaryq kórgen zertteýler men jınaqtarda sol atyshýly operasııaǵa qatysqan adamdardyń keıingi taǵdyry jóninde kóp eshteńe aıtylmaı keldi. Olardyń urpaqtaryn izdeýshiler bolmady. Biz, mine, taqyryptyń osy jaǵyna da nazar aýdaryp, solardy ashyp kórsetýge kúsh saldyq. Oqyńyzdar, keltirilgen derekterge nazar aýdaryp, pikir bildirińizder demekpiz sózimizdiń sońynda.
Janbolat AÝPBAEV,
«Egemen Qazaqstan»
Sońǵy jańalyqtar
Túrkistan oblysynda jol apatynan úsh oqýshy mert boldy
Oqıǵa • Keshe
Almatyda KITF 2026 kórmesine 6 myńnan astam adam qatysty
Týrızm • Keshe
Almatyda drıft jasaǵan júrgizýshi qamaýǵa alyndy
Oqıǵa • Keshe
Batys Qazaqstanda aýyldyq okrýg ákimderiniń oblystyq I forýmy ótti
Aımaqtar • Keshe
Astanada masa men shybyn-shirkeıge qarsy kúres kúsheıtildi
Elorda • Keshe
Qaraǵandyda kólikten 34 jastaǵy áıeldiń máıiti tabyldy
Oqıǵa • Keshe
Almatyda oqýshy qyz mektepke balta alyp kelgen
Oqıǵa • Keshe
