Beksultanbaıan

Kórnekti jazýshy Beksultan Nur­je­keuly týraly áńgimeni áriden bastamas buryn maqala taqyrybyna bir aýyz tú­sinik bere ketpekshimin. Maqsat – qa­lam­gerdiń ómirbaıany emes, ónerdegi ómi­ri­nen syr sabaqtaý. Jazýshynyń aza­mat­tyq joly onyń shyǵarmashylyq jo­ly­men bite qaınasqan birlikte ekeni bel­gili. Endeshe, jasy jetpiske tolyp, onyń el-jurtyna, ádebıetke sińirgen eń­­­begin eske sala ketýdiń sáti túsip tur emes pe?! Qyrǵyn soǵystyń qarsańynda týǵan bizdiń býyn balalyq shaqtyń bazarly qy­zyǵyn bastan keshpeı, jyrtyq ıin jetimdiktiń joqshylyǵy men beınetin kóp kórip jetilgen urpaq. Beksultan da sol jaraly jyldardyń ókili. Es bilip, etek jappaı jatyp atasy men ájesiniń qasynda qalyp, áke-sheshe meıirimin kór­­meı ósti. Álbette, jalǵyz uldan qal­ǵan tuıaq ash ta, jalańash ta bolǵan joq. Jylqyshy atasy Eshmuqanbet, áje­si Bat­pan jalǵyz nemeresin qata­rynan kem qylmaı jetildirdi. Ol kisiler de birinen soń biri – ile-shala qaıtys bolyp ketken soń, Beksultandy ákesiniń týǵan apaıy Toqtar qamqorlyǵyna aldy. Orta mek­tepti bitirdi, aýylda qalyp eki jyl qara jumysqa jegildi. Sosyn Qazaq ýnı­ver­sı­tetine oqýǵa túsip, ustazdyq maman­dyq alyp shyqty. Úılene salyp, oqýyn bitirgen boıda aýyly Aqjazyqqa tart­ty. Áýeli mektepte qazaq ádebıetiniń muǵalimi, artynsha qoǵamdyq jumysta belsendiligimen kózge túsip, aýdandyq kom­somol komıtetiniń birinshi hatshysy, keıin onyń ortalyq komıtetine qyzmet aýystyryp, Almatyǵa qonys tepti. Sóı­tip júrip, qyzmet qýyp ketkisi kelmeı, taǵdyryn shyǵarmashylyq salaǵa arnaý­dy armandap, «Jalyn», «Juldyz» jýr­naldarynda bólim basqardy. Keıin res­pýblıkalyq jastar baspasy «Jalynda» bas sarashy, sosyn dırektory boldy. Qa­zir de sol qyzmette. Arasynda ju­mys­syz qalǵan, «Parasat» jornalynyń bas sarashysy bolǵany da bar. Jazý­shy­nyń qysqa qaıyrǵandaǵy ómirbaıany osyndaı. Al endi áńgime aýanyn Beksultannyń jazýshylyq jolyna buryp, onyń qa­lam­gerlik qabilet-qarymynyń syr-sı­pa­tyna toqtalalyq. Qalamgerdiń tuń­ǵysh týyndysy – alǵashqy nusqasy, kó­lemi qysqartylǵan kúıinde, sol kezdegi ádebı basylymnyń kóshbasynda turǵan «Juldyz» jornalynda jarııalanǵan «Kú­náli mahabbat» povesi. Osynaý tuń­ǵysh týyndysyn oqı sala ádebıetke taǵy bir talantty jas kelgenine kýá bol­dyq. Jazýshy ádebıettegi qaıyrly qadamyna altyn arqaý etken sol taqy­rybyn kúni búginge deıin jemisti jal­ǵas­tyrýda. Ol qansha jazsa da taýsyl­maıtyn qandaı taqyryp edi dersiz. Beksultannyń osy «Kúnáli mahabbattan» bastaý alǵan: «Kútýmen keshken ǵu­myr», «Bir ókinish, bir úmit», «Erli-za­ıyptylar» romandary, «Bir ǵana mahabbat», «Beý, qyz dáýren», «Balalyqtan bir adym» povesteri, «Jalǵyzdyq», «Ma­habbat merekesi», «Qashý». «Qupııa mahabbat», «Káris qyz», «Qyrǵyz ke­lin­shek» jáne basqa on san áńgimeleri tú­geldeı áıelder áleminen, ǵashyqtyq hı­kaıasynan sýyrtpaqtap syr tartyp, tol­ǵaqty máselelerdi túgendegen tamasha týyndylar. Áde­bıet synshylary men oqyr­man qa­ýym­nyń dýaly aý­zymen aı­tylǵan tó­­­reli sóz túıinine qulaq túr­­sek: Bek­sultan ma­habbat mú­sin­shi­si, sezim sý­­­­retkeri, áıel ja­nynyń jyr­shysy, ıaǵ­nı qa­zaq áıe­li­niń qýa­nysh-qaı­ǵy­syn, muńy men sy­ryn, sa­ǵynyshy men kúı­zelisin, úmi­ti men óki­nishin – qysqasy qıly taǵdyryn jar­qyrata jazyp júr­gen jazýshy. Menińshe de osy pikir jazýshy shyǵar­mashy­ly­ǵy­nyń túpqazyq túıini ekendigi kúmánsiz. Iá, daryny dara qalamgerdiń qazaq áıe­liniń taǵdyryn san qyrynan alyp, kór­kemdik áleminiń ózin­dik te ózgeshe órne­gin taýyp, jalyq­tyrmaı jyrlap kele jatqanyna, sýret­kerligine súısindirip, qa­lyń oqyrman qaýymynyń kóńil qo­shyn taýyp, oıyn qozǵap, sezimin seldeı tasytqan to­lymdy týyndylary, qaı janrda jazyl­ǵanyna qaramastan, ulty­myz­dyń rýhanı qazynasyna qosylǵan baǵaly baılyq. Sóıtip, áýel bastan ta­ýyp, tańdaǵan bá­sire taqyryby sátimen jalǵasyp, jazý­shyny abyroı-ataqqa bóleýde. Beksultannyń qaı janrdaǵy shyǵar­ma­synyń da basty taqyryby men bas keıipkeri taǵdyrlas áıelder. Bul jazý­shynyń ómirdegi zeıin qoıa zerdeleı zerttegen, sony soqpaǵyn salǵan óner­degi óz órisi. Qıly-qıly taǵdyrlar tasa­synan tamasha adamdardyń beınesi ja­dyńda jattalyp, kókeıińde qattalyp qalatyn kórkem obrazdar kóshin túzgen shymyr da shyraıly shyǵarmalary ar­qyly esimi elge keńinen tanylǵan ta­lantty jazýshyny halqynyń súıikti qa­lamgerleri sanatyna qosyp, dáripteýi sol dara darynyna berilgen laıyqty ba­ǵa bolsa kerek. Sondaı-aq, Beksultan ár kezderi roman, povest, áńgimeler jazýyn jalǵas­tyra júrip, ózi taqyrybyn taýyp, ony kórkemsózde órnekteý barysynda ózin­dik ádebı tásil, ádebı máner, ádebı pishim qalyptastyrǵan qarymdy qalam­ger. Onyń shyǵarmalary oqyrmandaryn áste jalań sózben jalyqtyryp, zerde­siz oımen zeriktirip, jyly jaba sal­dyr­maıtyn erekshe áserliligimen, qy­zyq­ty­ǵymen de tartymdy. Jazýshy ár týyn­dynyń tabıǵı qalpyna jarasa kete­tin, yńǵaıyna laıyq sóz saptaýdyń sara jolyn tabýǵa da sheber. Birde bolǵan oqı­ǵany baıandaı jónelse, birde keıip­kerlerine kókeıińe qonymdy, janyńa jaıly áńgime sherttiredi, al kóbinese ji­bekteı esilgen oı jelisine túsirip, qııa­lyńdy samǵatyp, san taraý salıqaly sóz, parasatty paıymdaýlar men tushymdy tujyrymdar arqyly aıyzyńdy qandy­rady. Jazýshynyń qaı shyǵarmasyn da áste sydyrtyp, sýdyratyp jedel oqyp shyǵa almaısyń. Ol týyndylardy oı­lanyp, aıaldap, keıipkerleriniń sózde­ri­ne, avtordyń saralaýyna toqtalyp, kóńi­lińe toqı oqymasań utylasyń. Áń­­­gime ıá roman jelisin qýalaı oqyp, oqı­ǵalaryna – jalpy mazmunyna ǵana nazar aýdarsaq, onda ol óz shalaǵaılyǵyńnyń belgisi. Ja­zýshynyń ishki jan dúnıeńdi terbep-te­bi­ren­­­ter, qıynnan qıystyrǵan syrly oı­la­ry­na túısinip, zerdeńe toqy­sań ǵana shyǵarmanyń túpki ıdeıasy, ja­zylý maq­satyn túbegeıli túsinesiń. Kúr­meýi kúr­deli, sanańa sáýle túsiretin oı­lary tereń týyndylar tereń teńiz tú­binen marjan tergendeı, izdenip, kórkem oılaryn kókeıińe qon­dyrsań ǵana jan dúnıeńdi ja­santady. Jazýshy óziniń oıda saqtalar orta­lyq keıipkerleri: «Kútýmen keshken ǵu­myrdaǵy» arǵy betke ótip ketkeni ıá orta jolda pereselen orystardyń oǵynan mert bolǵany belgisiz, áıteýir, zor­lyq­pen otasqan, balaly-shaǵaly bolsa da, al­ǵashqy mahabbatyn – ánshi Átikeni 39 jyl zaryǵa tosqan Qaınykesh taǵdyry. «Kú­náli mahabbattaǵy» qyrǵyn soǵys­tyń qurbany, armanda ketken Nurjannan qara qaǵaz kelip, kúıeýinen kúderin úzgen jas kelinshek Zerenniń adasýlary, «Erli-zaıyptylardaǵy» aqyn Muqanyń jan ja­ry Úleskúl men keıingi qımasy – ǵashyǵy Álımanyń, oǵan qosa erli-baıly bolyp, tatý tátti ǵumyr keship jatqan Ze­rip pen Aqtannyń, ataqty ánshi Gúlbar­shyn syndy qorlanǵan kelinshektiń qaı­ǵyly, muńdy ómirleri týraly qyzdary Zeriptiń ótinishimen jazǵan qupııa syr­lary – kúndelikterin ádebı óńdep, roman jazǵan jazýshy keıipkerleriniń obraz­­­dary jadyńda jattalyp qalatyn taǵ­dyr­ly beıneler sanatynda. Bul bas­ty­lary ǵana, al jazýshynyń ázirge jeti tom­ǵa qattalǵan shyǵarmalaryndaǵy ke­ıip­kerlerdiń sany sansyz, taǵdyrlary ár­qıly, obrazdary oqshaý-oqshaý oı túı­diretin tulǵalar. Ár jazýshynyń óz ádebı álemi bolýǵa tıis. Ol sonda ǵana sýretker, sonda ǵana daryny dara – óz qoltańbasy qalyp­tasqan qalamger qatarynda atalmaqshy. Mine, osy qasıet Beksultanda bar. Ol qaı shy­ǵar­masynda da qara­paıym adam­dar­dyń bolmys-bi­ti­mi, minez-qulqy, ózi­­miz ǵumyr ke­ship jat­qan qo­ǵa­mı or­­tanyń ty­nys-tir­shi­ligi, qo­ryta aıt­qanda keıip­ker­lerin keıipteý ar­qyly kimniń kim eken­digin ashyp, aıy­ryp kór­­setýge aı­ryq­sha mán beretin qalamger. Bul ret­te onyń áste árip­testerine uqsamaıtyn óz ustanymy bar. Ár keıipkeriniń dúnıe­tany­mynyń bir-birinen aıyrmashylyǵyn sózi, minezi, júris-turysy, is-áreketi, qo­ǵamdyq qu­bylystarǵa kózqarasy arqyly tanyp-bilesiń. Jazýshy qysqa qaıyrym, áń­gimelerinde ıá arnaly romandarynda bolsyn, áıteýir óz keıipkerleriniń ómir joly – taǵdyrlaryn áńgimeleı otyryp, oqyrmanyn birde jylatyp, birde juba­typ, birde qýantyp, birde renjitip – áıteýir beı-jaı, ári-sári kúı kesh­tir­meý­diń de kiltin tapqan. Qaı qazaq balasynyń da kir jýyp, kindik kesken aıaýly atamekenin alabóten qadirleıtini belgili. Bárimiz de oqý-bilim izdep, odan qyzmet babymen Almatyda qalyp, balaly-shaǵaly bolyp, baýyr ba­syp qalsaq ta el dese eleńdep, saǵy­nyp, jyl saıyn bir soǵyp, aýnap-qýnap qaıt­pasaq kóńilimiz kónshimeıtini ras. Al aqyn-jazýshy aǵaıyndardyń bul oraı­da­ǵy ynta-yqylasy múlde bólek. Olardyń báriniń de tyrnaqaldy týyndylarynyń arqaýy ata jurtqa arnalatyny aıan. Qys­qasy, shyǵarmalarynyń bastaý kózi de sol týǵan jer, ósken elge degen sheksiz, shynaıy perzenttik súıispenshilikten bas­­talatyny shyqqan kúndeı shyndyq deı otyryp, jazýshy Beksultan Nur­je­keulynyń shyǵarmashylyq joly da osy­laı bastalǵanyna bir naqty dálel kel­tireıin. Ol «Kútýmen keshken ǵumyr» ro­manyna tikeleı qatysty. Almaǵaıyp zamanda ǵumyr súrip, ǵashyqtyqtyń tań­ǵajaıyp sátterin bastarynan keshirgen, qosyla almaı armanda ketken qos muń­lyqtyń hıkaıasyn baıandaı otyryp ta, tapqyr talant ataǵy alysqa jaıylǵan ánshi Átikeniń ózi oralmasa da, araǵa qyryq jyl salyp, áıgili «Barkórneý» áni – atamekenine arnalǵan saǵynyshy ba­sylmas sazy el-jurtymen qaıta ta­bysqanyn jazýshy áı bir tamsana, tebi­rene sýretteı otyryp, onyń mátinin eske salady. Sony oqı otyryp týǵan jerdiń qudyret kúshin túısine túsesiń. Osy jerde bir oqıǵa esime túsip otyr. Umytpasam, 1992 jyldyń kóktem kún­deriniń biri bolatyn. Bir sát úı tele­fony qońyraýlatyp qoıa bergeni. Tutqa­syn kótersem, Beksultan dosym. Sondaı kó­ńildi, daýysynda bir diril me, álde qýa­nyshtyń qońyr jeli me, áıteýir, aıtýǵa asyqqan jańalyǵy baryn seze qoıdym. Jasy elýge jetip, toı ótkizý qamynda júrgen kezi. Ol aptyǵa sóıleı jóneldi: – Áı, dostym, men bir án shyǵardym! – Qoıshy-eı! Shynyń ba? – Ras, nanbasań tyńdap kór. Qulaq tostym. Jaılap bastalyp, bir­te-birte tynysyn ke­ńeı­tip, áýezdi qa­zaqy sazdyń sózderi de áýenimen úı­lesim ta­­ýyp, jandúnıeńdi balqytyp, balby­ra­typ jibergendeı. Án aıaqtaldy. Bek­sultan: – Qalaı eken? – dedi. – Áı, qoı, mynaý seniń emes, halyq áni shyǵar. Ǵajap án ekenine talas joq. – Án meniki. Quttyqtaı ber.О́leńin de ózim jazdym. Sodan ne kerek, án shynymen Bek­sultandiki bolyp shyqty. Dosymyz­dyń osyndaı jan tebirenterlik án shy­ǵarǵanynyń syryn keıin bildik. Ánshi Átikeniń ózi bolmasa da áni arqyly elge oralýyn sýretteý arqyly jazýshy óziniń kindik jurtyna degen mahabbatyn da aıtýdy maqsat etken. Kórkem sózben sý­rettegeni óz aldyna, ony ánge qosyp Bar­kórneýdiń qadyr-qasıetin jalpaq elge jaıǵysy kelgeni – jazýshynyń aq peıili osylaı sátti kúni sazǵa aınalǵan edi. Án mátininiń myna bir shýmaǵynyń ózi jú­regińdi shymyrlatyp, nebir sezim ıirim­derine batyrmaı ma?! ...Barkórneýdi barǵan jurt bıik deıdi, Bultqa basy turady tıip deıdi. Shyqpasa aty jigittiń batyrlyqpen, Týǵan jerin shyǵarar súıip deıdi... Aıaýly atamekenge degen mahabbat kim-kimdi de osylaısha aqyn atandyryp jiberetin kıeli qasıetke ıe ekeni ótirik pe?! Biz tek sol týǵan jerdiń tektiligin ja­zýshy Beksultannyń júregimen sezin­genindeı áserlensek qoı, shirkin. Jalpy alǵanda týǵan jerdiń qadyr-qasıetin azamattyq asqaq sezimmen, jyly júrek­pen janyndaı jaqsy kórýdiń ár qazaq balasy úshin perzenttik paryz ekendigin jazýshynyń «Jaılaýdaǵy jıyrma kún», «Jaý jaǵadan alǵanda», «О́zender órnek­tegen ólke» sııaqty súıekti týyndylaryn oqyp túısinemiz de, súısinemiz. Qazirgi qazaq eliniń keshegi tarıhyn jańǵyrta jazǵany úshin jazýshy jazyqty bolyp, jaza tartqany da este. «О́zender órnek­tegen ólke» povesi dáıekti derekterge negizdelip, jas urpaqqa patrıottyq tár­bıe berýge baǵdarlansa da, keńestik bı­liktiń qaharyna ushyrap, Beksultan qyz­metinen qýylǵan bolatyn. Otandy súıý­diń úkili úlgisi sanalýǵa tıis ozyq týyn­dy osylaısha orynsyz jalamen orǵa jyǵylǵan-dy... Jalpy, jazýshynyń týǵan jer, ósken elge degen júrek lúpili ár sózinen ań­ǵarylyp turady. Beljaılaýdyń taý-ta­syn, ózen-saılaryn, qoınaý-qolat­ta­ryn, ıaǵnı tamyljyǵan tabıǵat kórinisterin kóz aldyńa elestete sýrettep, sóz sap­taýy qalamger sheberliginiń shyńy dese de bolǵandaı. Kisilikti pikirimiz osyndaı oıǵa júgindiredi. Beksultan qaı shyǵarmasynda bolma­syn, áıteýir retin taýyp adaldyq, adam­gershilik, súıispenshilik syndy adam bo­ıyndaǵy asyl qasıetterdiń qyr-syryn ashyp, tolǵana oı bólisýge asa beıil. Oqyrman ony, ásirese, «Bir ókinish, bir úmit», «Erli-zaıyptylar» romandaryn oqyǵan sátte sezineri sózsiz. Mysaly, ke­zekti bir ádebı basqosýda jańa shyǵar­masy synalyp, tereń oıǵa batqan basty keıipker – jazýshy Shegen sóz basyn osy romannyń jazylýyna oıtúrtki bolǵan sa­ýaldan bastapty. Ol bala kúngi dosy Jaǵdaǵa jamandyq jasaǵan eldesi El­dos­ty úıiniń tórine shyǵaryp, syılap otyrǵanym ne qylyq, balalyq shaǵym Búbishti eljireı jıi-jıi eske alǵanym adal jarym Sházıáǵa opasyzdyǵym emes pe dep óz-ózine oqys suraq qoıatyny bar. Osynaý kókeıinen ketpeı, janyna jaı­syz tıgen suraqqa jantalasa jaýap iz­degen jazýshy Shegen – keıipker taban as­tynda bir toqtamǵa keledi: durysy onyń jaýaby óz ómirbaıanynan órilýge tıis. Sóıtip, ol jamanyn da, jaqsysyn da jasyryp-jappaı, tek aǵynan jary­lyp jazýǵa belin bekem býady. Sodan ja­zý­shy Shegenniń kópten kó­ke­ıin­de júr­gen bala kúngi áserleriniń saqtala-saqta­la kele naǵyz asyl oılarǵa aınal­ǵanyn áldebir túısik­pen ishteı túısinip, ótken ómirińdi búgingi kúnniń bıi­gimen salystyra saralaý úshin ony ara-tura bala­lyq­tyń adaldyǵymen ól­shep qoı­ǵa­nym jón-aý dep she­shedi. Osylaısha shym-shytyryq oı­larǵa batqan Shegen óz ómir jolyn oısha sholyp, sol bir bala­lyq sha­­­ǵynan bastap, bú­gingi azamat atan­ǵan kúnine de­ıingi bastan keshken ta­laı­ly taǵdyryn qa­ǵaz betine túsirip shy­ǵady. Ná­tı­je­sinde, janyn jegen, kó­keıin tesken saýaldardyń ja­ýa­byn tap­qan sy­ńaıly. Roman aıaq­talar tusta Shá­zıá Shegenge: «Eger sen meni shyn jaq­sy kórseń áli kún­ge deıin ne sebepti baıa­ǵy bala kúngi ǵashyq­ta­ryń Búbishti, Sara men Ma­ǵırany umyt­paı júrsiń» deıtini bar. Sonda ózin mazalaǵan su­raq­tyń jaýa­byn tap­qan Shegen: «Olar­dy umytý degen sóz – keshe kim bolǵanymdy umytý. Ba­laly­ǵym­dy, Búbishti, Sa­ra­ny jaqsy kórgen jas kúnimdi saǵyn­baıtyn adam bolsam, óıtip ótkenime ókinbesem, seniń qa­dirińdi qaıdan bi­ler em?» – dep aǵynan jarylady. Al endi «dosy­ńa qııanat jasaǵan adammen nege sen de jaýlaspaısyń» degen saýaldyń ja­ýabyn Shegen adam­­gershilik qasıetti bilýdiń ónege-úlgisi retinde usynady. О́mir jolynda bi­reýlermen ketisetiniń, bireýlermen ta­bysatynyń, tanysyń alysyńa, alysyń jaqynyńa aınalatyny ras qoı. Adam­dardyń bir-birimen ketisip jatatynyn qalaı joqqa shyǵaramyz?! Eger de sál bilip-bilmeı jasalǵan kemshilikterge múm­­kindiginshe keshirimmen qaraı alsa ǵana olar bir-birimen baýyrlasyp keteri haq. Al tatýlyq atty adamı abzal qa­sıettiń tetigi – sol keshirimdilikte. Biz bir-birimizdi keshire almasaq, onda elde de birlik bolmasy belgili. Endeshe, ke­shire bilý – eń basty eldik qasıetiń. Al óziń úshin emes, el úshin keshirimdi bolý – eliń­niń eńbegine qosar úlesiń. Jan sy­ryn aqtarǵan jazýshy Shegen suraq­ta­rymnyń jaýabyn oqyrman uqty ma, joq pa, áıteýir óz oıymdy ortaǵa saldym, ony jurttyń bárine moıyndatý mindetim emes, árkim óz aqy­lyna salyp, ózin­she tú­ıindegeni du­rys shyǵar degen pi­kir­men ro­manyn aıaq­taǵan. Taǵy bir tá­lim­di týyndy «Erli-za­ıyptylar» ro­ma­­ny. Bul ózi qy­ryq qat­parly, qy­zyq­ty shyǵarma. Ro­mannyń pi­shimi de, jazylý tásili de múlde jańasha. Onyń kórkem shyǵarma ekendigin bile turyp, janrlyq jaǵynan fılosofııalyq traktat desek te bolar-aý deımiz. О́ıt­keni, onda adamdar ómiriniń, qoǵamı tir­shiliktiń toqsan máseleleri aıtylyp, so­lardyń qyr-syryn ashýǵa kóp oryn be­rilgen. Negizgi keıipkerler Muqa, Iles­kúl, Zerip, Aqtannyń kúnd­e­lik­teri taraý-taraýǵa bólingen. Qupııa syr­larynyń sandyǵyn aqtara áńgime shertken roman keıipkerleri qazaqy ádet-ǵuryp, salt-dástúr jónindegi bilim-bilik­terin is júzinde kórsete otyryp, óz ómir­lerin – mahabbat hıkaıalaryn baıandap bergen. Shyǵarmany túısinip te, súısinip oqı­syń. Sebebi, onda shertilgen syrlar seni de beıjaı qaldyrmaıtyn, kókeıińde júr­gen, osy qalaı eken degen suraq­ta­ryńa jaýap tabatyndaı deńgeıdegi para­satty paıymdaýlar, tushymdy tujy­rym­dar. Ja­zýshy osy romanynda áıel men er­kektiń arasyndaǵy adal sezimdi adam­­gershiliktiń asyl qasıeti turǵy­sy­nan ba­ǵalaý qajettigin ómirdiń óner­degi kó­rinis­teri arqyly sanańa sińiredi. Aıtqandaı, bul romandy bir esepten oı aǵymyna qurylǵan shyǵarma dese de bolǵandaı. Mundaǵy keıipkerlerdiń kó­ńil-kúıleri: qýanyshy men kúızelisi, úmiti men ókinishi, ásirese, Álıma esimdi ke­linshektiń bir súıinip, bir kúıinip keshken ǵumyry – jany jaraly, kóńili qaraly áıeldiń qıyn taǵdyry da oqyr­manyn tereń oıǵa batyryp, rýhanı ta­zarýǵa oń qadam jasatatyn ónege úrdisi. Jalpy, jazýshy kóp máseleniń or­taq bir túıinin tabýǵa asa tapqyr. Ol my­saly, «Kúnáli mahabbatta» Zeren­niń qaı­ǵy­synan kóp áıeldiń basynan ót­kizgen qaıǵy-muńyn kórip, kópshi­lik­ke sonyń syr-sebepterin ashyp kórsetýge asyq. Bul ózi ómir shyn­dyǵyn óner shyn­dy­ǵyna aınaldy­rýdyń sara joly ǵoı. Aı­talyq, búginde erli-za­ıyp­ty­lardyń ara­la­ry sýysyp, ajyra­sý­lary jıilep ketti. Olardyń bul jaraspaýy, bir-birin uǵys­­paýdan týǵan shyǵyspaý. Iá, onyń arty ajyrasý ekeni belgili. Bala­laryn tiri jetimder qataryna qosyp, kóńilderine óshpes qaıaý túsirý. Bul bolsa, jandy jaýratyp, ókinishtiń ór­tinde kúıdirip-jandyryp, kúızelis­pen kúı keshtiretin jazylmas jara, qaıǵy-qasiret. Oırany shyqqan ot­basy­nyń osyndaı baqytsyz­dyq­qa dýshar bolmasyn oılap, jan-júregimen jaryla sezim qylyn terbegen jazý­shy Bek­sultannyń shynaıy shyn­dyq­ty aǵynan aqtaryla jazǵan osyndaı shyǵarma­lary, ásirese, jas ur­paqqa sa­baq bolsa eken degen tilek qo­samyz. Jazýshynyń osynaý oıly týyn­dy­larynyń ónegesi ómirlik ekenine rııa­syz senesiń, onyń kórkemdik qýatyna qosa kósemdik kóre­gendigine dán rıza bolasyń. Sol bir jastyq dáýrende jú­rekterde jalyn­daǵan ǵashyqtyq­tyń ot­taı ystyq se­zimin sóndirip almaǵan, ony ǵumyrbaqı qasterlep ótken erli-zaıyp­tylar naǵyz baqyt­ty adamdar. Jazý­shynyń jú­reginde juptaǵan, jurt­shy­lyq­pen bó­lis­ken syrlarynyń túpki túıini osy. Qazaq ádebıetinde Qazan tóńkerisi qar­sańy men keńes ókimeti ornaǵan jyl­dar, odan keıingi qıly kezeń – arty úrkinshilikke ulasqan ujymdastyrý naý­­qany men asharshylyq náýbetiniń qa­syretin, ultymyzdyń betke ustar qaı­ratker azamattaryn qynadaı qyrǵan otyz jetiniń zulymdyqpen ádeıi ja­salǵan zulmatynyń ashy shyndyǵyn shyr­qaý bıikke kóterip jazylǵan kór­kem shyǵarmalar neken-saıaq. Sol bir halyq qasyretin ashyp aıtýdyń amalyn tappaı, al táýekel etken birli-jarym qa­lamgerler atylyp, ıá ıtjekkenge aıda­lyp ketkenderi de aıdan anyq aqıqat. Sóıtip, kózben kórip, bastan keshken­derin jaza almaı armanda ketken jazý­shy­lardyń keıingi urpaǵy da keńestik ıdeologııanyń – qıturqy saıasattyń quryǵyna ilindi. Bertin kele qysylyp-qymtyrylyp, astarlap aıtýdan asa al­maǵan kitaptar jarııalanyp jatty. Áıtse de, áli de bolsa sol zulmat zaman­daǵy halqymyz shekken sheksiz qaıǵy-qasyret jerine jetkizile jazylǵan joq. Osy oraıda sol olqylyqtyń ornyn toltyrǵan tolymdy týyndy jazýshy Nurjekeulynyń «Jaý jaǵadan alǵan­da» romany. Bul aıryqsha baǵalanýǵa tıis aıtýly shyǵarma ekenin aıtý paryz. Át­teń, ádebıet synshylarynyń syn­darly sózderin aıta almaı júr­genderi ókinishti-aq. Tarıhı dáıekti derekterge súıene ja­zylyp, Jetisý óńirinde ótken alma­ǵaıyp zamannyń aıǵaqtaryn ba­ryn­­­sha batyl, barynsha ádil, barynsha kór­kem beınelegen bul romandy bir aýyz sózben sherli jyl­dar shejiresi dese áste qateles­peı­miz. Romanda el ba­sy­na túsken aýyrt­pashy­lyq – azattyq jo­lyn­daǵy azapty qan keshýler kósheli oı, kórkem sózben tamasha baıandalǵan. Bul ózi dáýreni ótken dáýirdiń shyndyǵyn shyraıyn shyǵara tereńnen tolǵap, qo­ǵam­dyq-áleýmettik ómirdiń qupııa qoı­naý­laryn áriden qo­para kórsetken ke­zeńdik kemel týyndy. Sondyqtan da, bul romandy qazaq ádebıe­tine ǵana emes, son­daı-aq tól ta­rı­hymyz­ǵa qo­syl­­ǵan rý­hanı qa­­zy­naǵa ba­laı­myz. Ja­­zý­shynyń shy­­ǵar­ma­shylyq jo­lyn aı­tý ba­ry­­syn­­da oǵan ar­na­ıy toq­ta­lýy­­myz da osy sebepten. Beksultannyń ta­ǵy bir bólip aıtar ereksheligi – onyń kún qur­ǵat­paı qo­ǵam­dyq-áleý­mettik ómi­ri­miz­diń soqtaly má­­selelerine sal­maqty oı­la­ry­men, paı­da­ly pi­kirle­rimen bólisip, kósemsózdiń de kó­segesin kógertip júr­gendigi. Qaı­rat­ker-qalam­ger deńgeıine kóteril­gen da­ryndy jazýshy tarıh, til, óner, qo­ǵam­dyq kúr­deli máseleler jó­ninde ma­ńyz­dy, ba­ıypty, sarabdal oı­laryn jazýdan kende emes. Ásirese, Tá­ýelsizdik týyn jańa kótergen jas mem­le­ke­ti­mizdiń yn­tymaq-birliginiń berik­tigin baıan­dy etý arqyly, jarqyn bola­shaqty jaqyndata túsýdi kózdegen kó­sem­sózderi jurt­shy­lyq júregine týra jol taýyp júrgendigi kúmánsiz. Jazýshynyń taǵy bir elge erekshe sińirgen eńbegin umytýǵa bola ma?! Ol týǵan jer tarıhyn tiriltip, ataqty Or­bulaq shaıqasynyń shyndyǵyn ashyp, sol oqıǵanyń 350 jyldyǵy respýb­lı­kalyq deńgeıde atap ótilýine ólsheý­siz úles qosqandyǵy. Sondaı-aq, aqtań­ger aqyn Muqaǵalıdyń jarııalan­baǵan óleń­­­­derin jınap, birneshe jyr ki­tabyn, artynsha 4 jáne 5 tomdyq to­lyq shyǵar­malaryn oqyrman qolyna tı­gizgendigi. Onyń ber jaǵynda aqyn­nyń mereı­toı­laryn bıik deńgeıde ót­kizip, oǵan es­kert­kish ornatýǵa da aıanbaı aralasqan adam Beksultan. Osynyń bá­ri jazýshy­nyń janqııarlyq eńbegi emes dep kim aıtar?! Qýanyshbaı QURMANǴALI, Qazaqstan Jazýshylar odaǵynyń múshesi.