Irilený – ilgerileý kepili

Búgingi kúni otandyq ekonomıkanyń, sonyń ishinde agroónerkásip kesheniniń eń ózekti máselesi – aýyl sharýashylyǵyn damytý, aýyldaǵy eńbek ónimdiligin arttyrý. «Atameken» Ulttyq kásipkerler palatasy bul baǵytta jeke jáne usaq fermer sharýashylyqtaryn irilendirip, aýylsharýashylyq óndiristik kooperatıvterin qurýdy qolǵa alǵany qýantady. О́kinishke qaraı, áli de sol baıaǵy «ortaq ógizden ońasha buzaýym artyq» degen eski túsinikten aryla almaǵan aǵaıyn, murnyna buıda salyp súıreseń de kooperatıvterge birigýge asyqpaı otyr. Muny biz óz tájirıbemizde anyq sezindik. Sonda másele qalaı sheshilmek? Jýyrda Almaty qalasynda Aýyl sharýashylyǵyn mehanıkalandyrý jáne elektrlendirý ǵylymı-zert­teý ınstıtýty, Agroóndiristik keshen ekonomıkasy jáne aýyldyq jer­lerdi damytý ǵylymı zertteý ınstıtýty, «Qazaqstan agroodaǵy» aýylsharýashylyq kooperatıvteri­niń respýblıkalyq qaýymdastyǵy, «Qazaqstan fermeri» qoǵamdyq qorynyń uıymdastyrýymen «Qazaq­stan Respýblıkasynda aýyl­sharýa­shylyq kooperasııasyn damytýdyń túıtkildi máseleleri» degen ta­qy­rypta dóńgelek ústel bolyp ótti. О́zekti taqyrypqa arnalǵan aý­qymdy sharaǵa agrarlyq sala ǵa­lymdary, halyqaralyq jobalar men baǵdarlamalardyń ókilderi, fermerlik qoǵamdyq birlestikter men uıymdardyń jetekshileri, sharýa qojalyqtarynyń basshylary qatysty. Almaty oblysy, Jambyl aýda­­­nyndaǵy «Súıindik» shar­ýa qo­jalyǵynyń basshysy Bo­lat Raıymjanov qazirgi aýyl sha­rýashylyǵyndaǵy usaq jáne jeke sharýa qojalyqtary men fermer qojalyqtaryn biriktirip, irilendirýge baǵyttalǵan sharalardyń durys ekenin, biraq ol tıimdi júrgizilmeı jatqandyǵyn jetkizdi. «Shyn má­ninde kooperasııanyń eń ozyq úlgisi – baıaǵy kolhozdar edi. О́kinishke qaraı táýelsizdiktiń alǵashqy jyldarynda sol kolhozdar men sovhozdardy taratyp alyp, endi olardyń ornyna tıimdi aýylsharýashylyq ujymdaryn qura almaı otyrmyz. Bıliktiń tutqasyn ustaǵandar men solarǵa jaqyn júrgen adamdar qunarly jer men tehnıkanyń basym bóligin, tipti kele-kele paıǵa berilgen jerlerdi de ıemdenip alyp, aýylda aıadaı jersiz qalǵan azamattar da jeterlik. Sondyqtan kooperasııa máselesi aýyldyq jerler úshin búgingi kúni óte ózekti», – dedi. Al Qapshaǵaı qalasynda jýyrda ǵana qurylǵan «Aq ózek» aýyl­sharýashylyq óndiristik koope­ratıviniń basqarma tóraǵasy Dýman Maılyhanov bul kooperatıvti Sheńgeldi massıvinde negizinen pııaz ósirýmen aınalysatyn sharýalar birigip, kooperatıvterge Úkimet tarapynan úlken qoldaý kórsetile­di, jeńildikti nesıe, demeýqarjyǵa qol jetkizemiz, alqaptardy sýmen qamtamasyz etýde kómegi bolady degen úlken senimmen qurǵandyqtaryn aıtty. «Is júzinde álige deıin esh­qandaı kómek joq, munyń bári tek joǵaryǵa «pálenbaı kooperatıv qurdyq» degen esep berý úshin ǵana uıymdastyrylǵan naýqanshyldyq sııaqty. О́ıtkeni bir biz emes, Almaty aımaǵyndaǵy ja­ńa­dan qurylǵan kooperatıvterdiń bári de osy kúıdi keshýde», – dep bul bastamanyń áli kóp jaǵdaıda tek bas­tama kúıinde qalyp otyrǵanyn ashyna áńgimeledi. Sondaı-aq Almaty oblysy, Jam­byl aýdanyndaǵy «Erman Mır» sharýa qojalyǵynyń basshysy Erkin Kósher­baev, Ile aýdanyndaǵy «Qajy» AShО́K basqarma tóraǵasy Qabylbaı Álimbaev, osy aýdandaǵy «Aq sút» AShО́K basqarma tóraıymy Nellı Salıhanova, Eńbekshiqazaq aýdanynan sharýa qojalyǵynyń basshysy Vasıp Ismaılov jáne basqalar baıaǵy kolhoz-sovhozdar taratylyp, jekeshelendirilgen kezde otbasymyzben birge tirshilik etemiz dep úleske alǵan maldardy qurtyp alǵan aýyl óz-ózimen qalyp, jeke jáne sharýa qojalyqtarynyń jumysy órge baspaı, joǵarydan mardymdy qoldaý bolmaǵan soń eldiń kópshiligi iship-jep qoıǵanyn, jastar jumys izdep aýyldy tastap ketkenin kúıine jetkizdi. Olardyń paıymdaýynsha, «Aýyl sharýashylyǵy kooperatıvteri týraly» zańdy daıyndaý kezinde ózge elderdiń tájirıbesi jetkilikti deńgeıde eskerilmegen. Damyǵan elderdi, josparly ekonomıka men naryqtyq qatynastardy úılesimdi ushtastyra bilgen QHR-dy bylaı qoıǵanda, jıynǵa qatysýshylardyń barlyǵy derlik Qazaqstanda aýyl sharýashylyǵyn kooperasııalaýda Belorýssııanyń tájirıbesin qoldaný kerek degen pikirlerin bildirdi. Eń bastysy, jergilikti jerlerde memlekettiń ekonomıkalyq saıa­sa­tyn júzege asyratyn oblys, aýdan ákim­­deri men aýylsharýashy­­lyq basqar­malarynyń basshylary aýyldy kooperasııalaý máselesine beıjaı qarap, jaýapsyzdyq tanytyp otyr. Qazaq ulttyq agrarlyq ýnı­ver­­sıtetiniń oqytýshysy, ekonomıka ǵylymdarynyń kandıdaty Ǵa­lı­­­jan Mádıev elimizde shyn má­nin­degi naryqtyq ekonomıkanyń qalyptaspaǵanyn, áli kúnge baǵany taýar óndirýshiler emes, olardan sý teginge satyp alyp, birneshe ese baǵasyna ótkizetin deldaldar bel­gilep otyrǵanyn aıtty. «Qazaqstan agroodaǵy» aýyl­sha­rýa­shylyq kooperatıvteriniń respýblıkalyq qaýymdastyǵynyń prezıdenti Alık Saǵyndyqovtyń aıtýynsha, búgingi kúni elimizdiń aýyl sharýashylyǵynda kooperasııanyń damýyn negizinen mynadaı sebepter tejep tur. Olar kooperasııa má­se­lesin­de normatıvtik-quqyqtyq bazanyń jetil­megendigi; memleket tarapynan qarjylandyrý jáne yntalandyrý sharalarynyń jetkiliksiz­digi; aýyldyq jerlerdegi quqyqtyq máde­nıet­tiń tómendigi, kooperasııanyń artyqshylyǵy jóninde fermerlerde jetkilikti aqparattyń joqtyǵy; fermerlerde jańadan uıymdastyrylyp jatqan qurylymdarǵa, múlikti, óndiris quraldaryn ádil paıdalanýǵa degen jáne ózara senimsizdiktiń, jerden aıy­rylyp qalý qaýpiniń joǵarylyǵy; kooperasııanyń tıimdiligine jáne jumysty nátıjeli uıymdastyrýǵa bolatynyna sharýalardyń kózin jetkizetin kásibı menedjerlerdiń joqtyǵy. Biz de Elbasynyń bastamasyn júzege asyrýǵa naqty úles qosyp, ózge­lerge de qozǵaý salarmyz degen oı­men tórt sharýa qojalyǵynyń basyn qosyp, Almaty oblystyq kásipkerler palatasy Talǵar aýdandyq fı­lıa­ly­nyń dırektory Lázzat Kúmis­baevanyń tikeleı qoldaýymen «Alǵa Nura» aýylsharýashylyq óndiristik kooperatıvin quryp edik. Endi aýyldaǵy basqa sharýalar «bularǵa qandaı qoldaý kórsetiler eken» dep bizge qarap otyr. Eger Úkimet tarapynan kórsetilip jatqan qoldaýdyń naqty nátıjesin kórse, kópshiliginiń bizge qosylmaq oılary bar. О́kinishke qaraı ádilet basqarmasynda tirkelip, bankte esep-shotymyzdy ashyp, barlyq qujat­tarymyzdy rettesek te Úkimet pen oblys ákimdigi tarapynan aýylsharýa­shylyq koope­ra­tıvterin qoldaý maq­satynda bó­lin­gen qarjydan áli baqyr tıyn da berilgen joq. Negizgi kedergi – kepilzattyń joqtyǵy men koo­pe­ratıv músheleriniń nesıe tarıhynyń taza emestigi. Al mundaı jaǵdaı tek bizde ǵana emestigi anyq. Olaı bolsa, myń jerden kooperatıvke birikkenmen, álgin­deı sebeptermen qarjylyq qol­daý bolmasa, munyń paıdasy kók tıyn. Endeshe bul túıtkildi tarqatýdyń eń tıimdi joly qandaı? Dóńgelek ústelge qatysqan kópshiliktiń ortaq pi­ki­­rin­she, munyń bir ǵana tıimdi jo­ly bar. Elbasynyń arnaıy Jarlyǵy­men ár aýyldyq okrýgtiń aýmaǵynda mem­leket-jekemenshik áriptestigi negizinde mindetti túrde bir aýyl quraý­shy aýylsharýashylyq óndiristik kooperatıvi uıymdastyrylyp (buǵan aýyldaǵy barlyq jeke jáne fermer sharýashylyqtary kirý mindet emes), ony basqarý jaýapkershiligi aýyl ákimine júktelýi tıis. Memleket tarapynan bólinip jatqan mol qarjy sol kooperatıvtiń esep-shotyna aýdarylyp, onyń qaıtarymyna jergilikti bılik ókili retinde taǵy da sol ákim jaýapty bolatyn tetik engizgen jón. Osylaı aýyl turǵyndarynyń negizgi bóligi sol ózderi turatyn jerlerde jumyspen, sáıkesinshe tıisti tabys­pen qamtamasyz etilýi kerek. Buǵan belgili bir deńgeıde «Jergilikti ózin-ózi basqarý týraly» zań da múm­kindik beretini sózsiz. Sondaı-aq aýyl­dyq okrýgtiń aýmaǵyndaǵy bar­lyq aýylsharýashylyq maqsattaǵy jerlerden, meıli ol jalǵa berildi me, paıdalanylmaı bos jatyr ma – mindetti túrde tıisti salyq óndirý máselesin zańmen bekitý kerek. Al jer salyǵy men onyń kadastrlyq qu­nyn qazirgideı tym tómen mólsherde qaldyrmaı anaǵurlym kóterý qajet. Sonda jergilikti ákimder jerdiń bos jatpaı, meılinshe tolyq paıdalanylýyna tek bir ǵana kooperatıv emes, óndirilgen ónimdi saqtaıtyn, óńdeıtin, tıimdi baǵada ótkizetin basqa da kásipkerlik nysandardyń uıymdastyrylýyna múddeli bolady. Jergilikti jerdegi bıliktiń eshteńege jaýap bermeıtin jaı ǵana ókili emes, tirshiliktiń negizi sanalatyn aýyldaǵy óndiristi uıymdastyrýǵa jaýapty menedjerge aınalady. Onyń ústine ákimniń jumysy jerdi qalaı paıdalanyp, aýylda qansha ónim óndirilgenine, qansha jumys oryndary qurylyp, turǵyndardyń jumyspen qamtyl­ýyna qaraı baǵalanatyn bolsa, nur ústine nur! Bizdiń oıymyzsha, bul áleýmettik turǵyda kóp uzamaı-aq óziniń oń nátıjesin beredi. Sóıtip kooperatıvtik qozǵalys serpindi qarqyn alyp, senimsizdik tanytyp otyrǵan sharýalar endi sanaly túrde birigýge umtylatyn bolady. Turǵyndardyń áleýmettik turmys deńgeıi kóteriledi. Saıası turǵydan da demokratııalyq damý kórsetkishterimiz kúrt jaqsarady. Memlekettiń maqsaty da osy emes pe?!  Qutmaǵambet QONYSBAI  Almaty oblysy