Qazaqstan Dzıýdo federasııasynyń birinshi vıse-prezıdenti Maratbek Myqtybekovpen suhbat
– Maratbek Sámenbekuly, áńgimemizdi Olımpıada oıyndarynan bastasaq. Rıo Olımpıadasynda jospar oryndaldy ma?
– Rıodan eki medal alamyz dep josparladyq. Medal kólemi boıynsha jospar oryndaldy. Biraq, altyn alamyz dep úmittengen edik. Altynǵa bir taban jaqyndaǵanymyzben, buıyrmady. Eldos Smetov fınalǵa deıingi qarsylastaryna ese jibergen joq. Fınalda da osal qarsylas emes ekendigin kórsetti. Negizgi ýaqytta Eldos qarsylasyna aıla-tásil qoldanýǵa múmkindik bermedi. Qosymsha ýaqytta múlt ketti.
О́zderińiz biletindeı, Galbadrah Otgonsesegti Mońǵolııadan arnaıy bapkerimen shaqyrttyq. Ol bir jyl ishinde reıtıngti nól upaıdan bastap, Olımpıadada qola júlde ákeldi. Rıoda dzıýdoshylarymyz eki medalmen Qazaqstan dzıýdo tarıhynda bolmaǵan kórsetkishke qol jetkizdi. Buǵan deıin Olımpıada oıyndarynda dzıýdodan Ashat Jitkeevtiń kúmisi ǵana bolsa, bıyl taǵy bir kúmis, bir qola medal qosyldy.
Dıdar Hamza Olımpıadaǵa daıyndalmaǵan edi
– Degenmen, Galbadrah Otgonseseg bizdiń mekteptiń túlegi emes qoı. Endeshe maqsat tolyq oryndalǵan joq dep eseptesek bolady emes pe?
– Ekinshi medaldi Rakov Maksımge josparlaǵan bolatynbyz. Sebebi, onyń daıyndyǵy óte jaqsy edi. Kúrdeli josparmen ózin jeke daıyndadyq. О́kinishke qaraı, tatamıge shyqqanda psıhologııalyq álsizdik tanytty. Jalpy, teń kúres boldy. Jeke pikirim, tóreshi eki jaqqa birdeı nazar aýdaryp, kúresýge múmkindik berýi kerek edi.
– Qalǵan sportshylardyń beldesýi týraly ne aıtasyz?
– Jansaı Smaǵulov, Dıdar Hamza, Maksım Rakov te fınalısterge utyldy. Jerebe tartylǵanda Jansaı óz salmaǵynda basty favorıt sanalatyn Álem chempıony An Baýlmen bir topqa tústi. Alǵashqy qarsylasynan ótkenimen, Jansaı An Baýlǵa ese jiberdi. 73 kelide synǵa túsken jas palýanymyz Dıdar Hamzanyń kúresi jaqsy boldy. Dıdardyń kúresindegi tórelikke kelispeımin. Meniń oıymsha, ekinshi beldesýinde bizdiń palýanǵaa eskertýdi orynsyz bergen sııaqty. Áıtpese, osal kúresken joq. Ázirbaıjandyq qarsylasyna eskertý sanynyń kóptigimen ǵana ese jiberdi. Bizden de bir qatelik ketti. Biz Dıdardy Olımpıadaǵa daıyndamaǵan edik. Oıyndardyń bastalýyna sanaýly kún qalǵanda Dıdarǵa Halyqaralyq dzıýdo federasııasynan Rıo Olımpıadasynan joldama keldi. Eger bul palýanymyzdy tikeleı Olımpıadaǵa daıyndaǵanymyzda nátıje basqasha bolar ma edi? Marıan psıhologııalyq turǵydan daıyn bolmady dep oılaımyn. Áıtpese, bul qarsylasymen Azııa chempıonatynda beldesip, utqan bolatyn. Barlyq oqý-jattyǵý jıyndaryna qatysyp, fızıkalyq turǵydan daıyndyǵy óte joǵary bolǵan edi. Jalpy qyzdardyń kúresi bizde aqsap turǵanyn moıyndaımyz.
– Qazir dzıýdoshy qyzdarymyzǵa ne jetispeıdi?
– Fızıka, tehnıka jetispeıdi. Materıaldyq turǵydan qyzdarǵa barlyq jaǵdaı jasalǵan. Qulshynyp turǵan jastar da jeterlik. Biraq qyzdar kúresinde jattyǵýlar basqasha bolýy kerek. Biz qazir naqty qaı ádispen daıyndarymyzdy bilmeı otyrmyz. Jaqsy mamannyń qolyna tapsyrsaq, nátıje de jaqsarady dep oılaımyn.
Enhbaatar Dashjams qyzdardyń bas bapkeri bolady
– Demek, bapkerler quramy ózgeredi ǵoı?
– Federasııa basshylyǵy jáne bapkerler quramymen otyryp aqyldasatyn bolamyz. Árıne, qyzdar kúresinde bizde túbegeıli ózgeris bolady. Áıelder quramasyn sheteldik maman – Galbadrah Otgonsesegtiń jeke bapkeri Enhbaatar Dashjamsqa tapsyramyz. Ulttyq quramanyń bas jattyqttyrýshysy, keńesshisi retinde jańa jyldan bastap iske kirisedi.
– Enhbaatar Dashjamstyń shákirti Galbadrah Otgonseseg Qazaqstan sapynda qashanǵa deıin kúresedi?
– Galbadrah Otgonseseg qazaq eline rıza dep oılaımyn. Ońtústik óńiri baýyryna basyp, chempıonǵa laıyqty qurmet kórsetip jatyr. Tikeleı ózinen suraǵan joqpyn, biraq, karerasynyń sońyna deıin Qazaqstanda qalady dep oılaımyn. Otgonseseg Qazaqstanǵa kelgenge deıin óz salmaǵy boıynsha Mońǵolııada nómiri ekinshi sportshy edi. Bizge kelgen soń irikteý syndarynda jaqsy kórsetkishke jetip, 48 kelige deıingi salmaq dárejesinde álemniń eń úzdik on sportshysynyń qataryna kirdi. Qazaqstanǵa bapkerimen ákelgen ýaqytta «Nege óz palýandarymyzdy daıyndamaısyńdar? Shet eldiń sportshysy bizge kerek pe?» degen sııaqty syn aıtyldy. Alaıda, bul halyqaralyq tájirıbe. Dzıýdo bizde endi damı bastaǵan sport. Sondyqtan onyń irgetasyn myqty mamandarmen berik qalaý kerek.
– Qazaqstanda 60 kelide basty favorıt – Eldos Smetov. Rýstam Ibraev Eldostyń kóleńkesinde qalyp qoımaıdy ma?
– Biz Rýstam Ibraevqa 66 kelige aýysýǵa usynys jasadyq. Biraq ol osy salmaqta qalǵysy keldi. Qaı salmaqta kúresetinin ár sportshy ózi sheshedi. Tek usynys jasaımyz, ony qabyldaǵan jaǵdaıda sportshynyń pikirimen sanasyp ári qaraı jumysymyzdy jalǵastyramyz. Sportta baq pen bap qatar júredi ǵoı. Irikteý týrnırlerinde Rýstamǵa kishkene bap jetispegeni anyq. Biz Rýstam men Eldosty bólip-jarmaımyz. Ekeýi de reıtınge kósh bastap turǵan sheberligi óte myqty dzıýdoshylarymyz. Múmkin, kelesi Oıyndarda Rýstam top jarar. Qazaqstanda jeńil salmaqta báseke óte joǵary. Jastar arasyndaǵy álem chempıony Maǵjan Shamshıdın, jastardan Olımpıada oıyndarynyń chempıony Baýyrjan Jaýyntaev jańa jyldan bastap qosylady.
Asa aýyr salmaqta myqty palýandar joq
– Qalǵan salmaqtardaǵy básekelestik jóninde ne aıtasyz?
– 60 kelide Eldos Smetov pen Rýstam Ibraev bolsa, 66 kelide Jansaı Smaǵulov, Eldos Jumahanov, Azamat Muhanov. 73 kelide Dıdar Hamzamen birge kúresetin taǵy eki jas balýanymyz bar. Olar – Shaımerdenov Bekádil men Sembaev Madııar. 81, 90 kelide de jaqsy kúresetin jas balýandar jeterlik. Aldaǵy ýaqytta jastarmen jumysty kúsheıtemiz. Al asa aýyr salmaqta sportshylar joqtyń qasy. Jastardan erekshe kózge túsip júrgen Nıkıta Azarov tynbaı eńbektense, biraz jerge barady.
– Aýyr salmaq demekshi, osy salmaqta kúresip júrgen Maksım Rakov ári qaraı kúresin jalǵastyra ma?
– Muny Maksım ózi sheshedi. Biraq, qandaı sheshim qabyldaǵany jóninde eshqandaı sóz qozǵalmady.
– Jastar sapynda belsendiligimen kózge túskender, eresekter sapyna aýysqanqanda kórsetkishteri nasharlap jatady. Osynyń sebebi nede?
– Jastar quramasynan eresekter quramasyna aýysqanda keıbireýleri shtattyq quramaǵa kire almaı qalady. Sodan keıin sportshy artqa kete bastaıdy. Shtattyq quramada bolmaǵannan keıin sportshy kóp jarysqa qatysa almaıdy, jattyǵýlardan qalatyny taǵy bar. Sosyn qoldy bir siltep, sporttan ketip jatady. Jastar men eresekter arasynda baılanystyń bolmaýynan da másele týyndaıdy. Biz eresekter quramasynda osyndaı yńǵaısyzdyq bolmas úshin jastar men eresekterdi birge jattyqtyryp júrmiz. Nátıjesinde jastar ortasyna úırenip, sol atmosferaǵa daǵdylanady. Dál osy tásilmen jumysymyzdy jalǵastyratyn bolsaq, Tokıo Olımpıadasyna deıin tórt jyl ishinde barlyq salmaqtan sportshy daıyndap shyǵýǵa tolyq múmkindik bar dep oılaımyn. Jańa maýsymnan bastap federasııa basshylyǵy men bapkerler tarapy osy baǵytta aqyldasyp, iske kirisedi.
Almatyda Dzıýdo akademııasy jumysyn bastaıdy
– Sportshylarǵa psıhologtardyń da kómegi orasan zor ekeni anyq. Jalpy dzıýdoshylardyń psıhologtarmen baılanysy qandaı?
– Sportshylarymyzdyń psıhologpen jumysy jaqsy. Shet elden osy iske arnaıy maman shaqyrǵan bolatynbyz. Nátıjesinde halyqaralyq úlken týrnırlerde dzıýdoshylarymyzdyń kórsetkishi jaqsardy. Baıqasańyz, qazaqstandyq sportshylar tatamıge óte sabyrly shyǵady. Utsa da, utylsa da kúresti sabyrly emosııamen aıaqtaıdy. Muny qazaq sportshylarynyń boıyna bitken bir bııazylyq dep baǵalaımyn.
– Jaqynda ashylǵan tuńǵysh dzıýdo akademııasy jumysyn qashan bastaıdy?
– Almatydaǵy dzıýdo akademııasy kóktemde ashyldy. Ǵımarat qurylysy 100% aıaqtaldy, qazir qujattaryn rettep jatyrmyz. Jańa akademııa barlyq halyqaralyq talaptarǵa saı. Sport kesheninde 4 tatamıge arnalǵan zal, trenajer zaly, 100 adamǵa arnalǵan jataqhana men ashana bar. Ishinde Qazaqstan ulttyq quramasynyń ǵana sportshylary emes, dzıýdo kúresine endi qyzyǵýshylyq tanytqan jetkinshekter de jattyǵatyn bolady. Aımaqtaǵy jas sportshylarmen jumysty jandandyramyz dep aldymyzǵa jospar qoıdyq. Akademııada halyqaralyq dárejede oqý-jattyǵý jıyndary, sheteldik mamandardyń qatysýymen semınarlar men sheberlik sabaqtaryn uıymdastyrýdy kózdep otyrmyz.
– Qazir Rıoda Paralımpıada oıyndary ótýde. Qazaqstan quramasynan qatysyp jatqan dzıýdoshylarǵa qandaı baǵa beresiz?
– Paralımpıada, sýrdolımpıadashylardyń daıyndyǵy men negizgi quramanyń daıyndyǵy birdeı. Bir taktıkamen jattyǵady. Biraq, halyqaralyq oqý-jattyǵý jıyndaryna az barady. Olardy nazardan tys qaldyrmaımyz. Jarysqa shyǵatyn kezde barynsha qoldaımyz. Elimizde dzıýdonyń barlyq túri qarqyndy damyp kele jatyr. Jaqynda sýrdo-dzıýdoshymyz Aıdos Túgelbaev Álem chempıonatynyń qola júledegeri atandy. Odan bólek, Anýar Sarıev pen Quralbaı Orynbasar Paralımpıada oıyndaryna joldama aldy. Osyǵan deıin paralımpıada oıyndaryna dzıýdoshylar qatyspaǵan bolatyn. Bul Qazaqstanda dzıýdonyń damyǵandyǵyn kórsetedi.
Qorytyndy retinde aıtarym, Tokıo Olımpıadasynda joǵary nátıje kórsetý úshin negizgi jumysty qazirden qolǵa alǵandy jón sanadyq. Rıo Olımpıadasy aıaqtalǵanda quramanyń keńesshisimen aqyldasyp, kelesi oıyndarǵa daıyndyqty bıyldan qaldyrmaı bastaıtyn bolyp sheshtik.
Suhbattasqan Áıgerim Toqsanbek
