Jıyn maqsaty – saılaýdy talap deńgeıinde uıymdastyrý jáne ótkizý
Keshe Ortalyq saılaý komıssııasynda Qazaqstan Respýblıkasynyń kezekten tys prezıdenttik saılaýyn ázirleý jáne ótkizý máselelerine arnalǵan respýblıkalyq semınar-keńes bolyp ótti. Oǵan Astana jáne Almaty qalalyq, sondaı-aq oblystardaǵy saılaý komıssııalarynyń tóraǵalary men hatshylary, Ortalyq saılaý komıssııasynyń óńirlerdegi ókilderi, elimizdegi saıası partııalardyń, múddeli memlekettik organdardyń ókilderi qatysty. Kandıdattardyń tizimi Jıyn barysynda saılaý naýqanyn materıaldyq-tehnıkalyq qamtamasyz etýge, sondaı-aq saılaý komıssııalary, jergilikti atqarýshy organdar, úkimettik emes uıymdar, azamattyq qoǵam ınstıtýttary men buqaralyq aqparat quraldary arasyndaǵy ózara tıimdi árekettestikke baılanysty máseleler talqylandy. Semınar-keńeste Ortalyq saılaý komıssııasynyń (OSK) tóraǵasy Qýandyq Turǵanqulov Qazaqstan Respýblıkasynyń kezekten tys prezıdenttik saılaýyn uıymdastyryp, ótkizýdegi saılaý komıssııalarynyń mindetterimen, OSK tóraǵasynyń orynbasary Vladımır Foos saılaýdy ótkizýdiń erejeleri jáne quqyqtyq normalarymen, OSK-niń hatshysy B.Meldeshov saılaýdy ótkizýdi qujattarmen qamtamasyz etý máselelerimen, OSK múshesi Tatıana Ohlopkova qazaqstandyq jáne halyqaralyq baıqaýshylar men BAQ ókilderiniń saılaýǵa qatysý tártibi jáne ókilettikteri jaıymen, OSK múshesi Lázzat Súleımen saılaý ótkizýdi aqparattyq jaǵynan qamtamasyz etý, al OSK qarjylyq baqylaý bóliminiń meńgerýshisi Marjan Muhametova saılaýdy ótkizýdi qarjylyq jaǵynan qamtamasyz etý máselelerimen tanystyrdy. Qýandyq Turǵanqulovtyń atap ótkenindeı, saılaý naýqanyn qarjylandyrý máselesine erekshe nazar aýdarylyp otyr. Úkimet rezervinen saılaý naýqanyna jalpy kólemi 4 mıllıard 706 mıllıon teńge bólingen. Bul 2005 jylǵy prezıdenttik saılaýǵa qarastyrylǵan qarajattan 1 mıllıard 697 mıllıon teńgege kóp. Negizinen bul ınflıasııaǵa, sondaı-aq saılaý komıssııalary qyzmetin qamtamasyz etýdegi shyǵyndardyń artýyna baılanysty. 2009 jyly «Saılaý týraly» Zańǵa engizilgen ózgeristerge sáıkes aýmaqtyq jáne ýchaskelik saılaý komıssııalarynyń memlekettik qyzmetshileri bolyp tabylmaıtyn múshelerine keminde eń tómengi úsh jalaqy mólsherinde eńbekaqy belgilengen. Onyń syrtynda saılaý komıssııalary músheleriniń barlyǵynyń ústeme jumysyna, mereke jáne demalys kúnderindegi jumysyna da aqy tóleý kózdelip otyr. Zańnyń bul normasy shyǵyndardy 1 mıllıard 681 mıllıon teńgege arttyrǵan. Al prezıdenttikke kandıdattardyń saılaýaldy úgitine bólinetin qarjy somasy 2005 jylmen salystyrǵanda 435 400 teńgege ulǵaıǵan. Eger 2005 jyly bir kandıdattyń úgit sharalaryna 5 mıllıon 856 myń 600 teńge bólingen bolsa, bıylǵy jyly bul soma 6 mıllıon 294 myń teńgeni quraıdy. Atalǵan somalardy esepteýlerdiń negizine Baılanys jáne aqparat mınıstrligi usynǵan málimetter alynǵan. Ortalyq saılaý komıssııasynyń tóraǵasy sóz barysynda prezıdenttikke kandıdattardy usyný úderisiniń aıaqtalǵanynan da habardar etti. Onyń málim etýinshe, prezıdenttikke 22 kandıdat usynylǵan. Olardyń 3-eýi saıası partııalardan, bireýi qoǵamdyq birlestikten, 18-i ózin-ózi usynǵan azamattar. Usynylǵan kandıdattardyń 4-eýi áıelder. El Konstıtýsııasy men «Saılaý týraly» Zańda belgilengen talaptarǵa sáıkes dep tabylǵan kandıdattardyń barlyǵyna Ortalyq saılaý komıssııasy saılaýshylardan qol jınaý úshin qol qoıý paraqtaryn berdi. Bul kandıdattar 26 aqpannan keshiktirmeı qol qoıylǵan paraqtardy aýmaqtyq saılaý komıssııalaryna onyń rastyǵyn tekserý úshin tabys etýleri tıis. Al qol qoıý paraqtary rastalǵan soń, kandıdat Ortalyq saılaý komıssııasynyń shotyna 799 950 teńge kólemindegi saılaý jarnasyn tóleýi qajet. Usynylǵan kandıdattardy tirkeý 2 naýryzda aıaqtalady. Tóraǵa sondaı-aq, Ortalyq saılaý komıssııasy tarapynan atqarylǵan jumystarǵa jáne aldaǵy ýaqyttaǵy mindetterge de toqtalyp ótti. Qýandyq Turǵanqulovtyń aıtýynsha, saılaý naýqany bastalǵan kezden beri OSK saılaý ótkizýge qajetti qujattardy, normatıvtik-quqyqtyq aktilerdi, negizgi sharalardyń kúntizbelik josparyn daıyndap, jergilikti jerlerge jibergen. Sonymen qatar, saılaýǵa aqparattyq qoldaý kórsetýge qatysty aqparattyq beınerolıkter daıyndalyp, olar qazirgi kezde respýblıkalyq telearnalardan kórsetilip jatyr. Saılaý naýqany barysynda barlyǵy 23 beınerolık shyǵarý josparlanyp otyr eken. Budan bólek ol Memleket basshysynyń 2011 jylǵy 4 aqpandaǵy Jarlyǵy boıynsha Úkimetke kezekten tys prezıdenttik saılaýdy uıymdastyryp, materıaldyq-tehnıkalyq jáne qarjylyq jaǵynan qamtamasyz etýge baılanysty naqty tapsyrma berilgendiginen de habardar etti. Bul máselelerde jergilikti atqarýshy organdardyń kómegi asa qajet. Jıyn barysynda qozǵalǵan ózekti máselelerdiń qatarynda saılaý úderisin quqyqtyq jáne qujattamalyq qamtamasyz etý, saılaýshylar tizimderin jasaý, naqtylaý jáne túzetý boıynsha jumystardy uıymdastyrý, otandyq jáne halyqaralyq baıqaýshylardyń saılaý komıssııalarymen, jergilikti atqarýshy organdarmen, úkimettik emes uıymdarmen, azamattyq qoǵam ınstıtýttarymen ózara árekettestigin qamtamasyz etý ekendigi atap ótildi. Saılaýshylardyń naqty tizimderin jasaý mańyzdy máseleniń biri ekendigi jasyryn emes. Bul jerde jergilikti atqarýshy organdardyń barlyǵyna erekshe jaýapkershilik júkteledi. Sondyqtan da ýchaskelik saılaý komıssııalary saılaýshylar tizimin saılaý taǵaıyndalǵan kúnnen 15 kún buryn, dálirek aıtqanda, 18 naýryzǵa deıin tapsyrýlary tıis. О́ıtkeni, bul saılaýshylardyń ózderiniń tizimdegi málimetteriniń durystyǵyn tekserýleri úshin qajet. Al ákimdikter saılaýshylar tizimin jasap, olardy tıisti saılaý komıssııalaryna 13 naýryzǵa deıin usynýlary kerek. Jıynda otandyq jáne halyqaralyq baıqaýshylardy tirkeý, olardyń saılaý úderisterine qatysýyn, sondaı-aq qajetti aqparattarmen qamtamasyz etý máselelerine de nazar aýdaryldy. Sonymen qatar, prezıdenttikke kandıdattardyń jáne olardyń senimdi ókilderiniń saılaýshylarmen kezdesýleri úshin ǵımarattardan oryn qarastyrý, taǵy basqa da máseleler jóninde áńgime qozǵaldy. Jıyn kezinde Ortalyq saılaý komıssııasynyń múshelerine qatysýshylar tarapynan da suraqtar qoıyldy. Onyń barlyǵyna OSK basshylary tarapynan naqty jaýaptar qaıtaryldy. Álısultan QULANBAI.
