Aýyl mektepteriniń ahýaly alańdatady

Oblystyq bilim basqarmasy «bizde úsh aýysymda bilim beretin mektepter, apatty jaǵdaıda tur­ǵan­­dary da joq..» dep elimizdiń Bilim jáne ǵylym mınıstrligine, jalpy, aqparat quraldaryna jar salǵansha bir sát oılanýlary kerek edi. Birinshiden, soltústik óńirdiń aýyldaryndaǵy óte tómen deńgeıli demografııalyq ahýal ońtústik óńirdegiden múlde bólek. Árıne, bir úıden jeti-segiz bala mektepke baratyn ońtústiktiń aýyldaryndaǵy mektepter toly, úsh aýysymda bilim berip keldi. Biraq, osy málimetti ilip alyp, aýyl mektepterinde bir aýysymda oqytýǵa da balasy tolmaıtyn Pavlodar óńirinde úsh aýysymdy mektepter bizde joq dep aqparat taratqansha, aýyldardan el ketti, synyptar bos qaldy dep kerisinshe oblystyq bilim basqarmasy «jylaýlary» kerek edi. Sol kezdegi bul – tamasha, jaqsy kórsetkish retinde respýblıka kóleminde atalyp ótkeni oılantady. О́ńirimizde mektep jetpeıdi emes, jetedi, jetpeıtini – oqýshylar, ıaǵnı, mektepterde oqıtyn bala sany azaıdy. Biz aýyldarǵa is saparlarǵa barǵanda synyptarda 7-8-den, 2-3-ten, tipti, 1 ǵana bala qalǵan jaılardy kórip júrmiz. Kózimiz kórgendeı mundaı málimetter, jalpy oblystyń barlyq aýdandaryndaǵy bar jaǵdaı. Mysaly, Baıanaýyldyń aýyldaryn alyp qaraıyqshy. Aýdannyń burynǵy ákimi Nurlan Kúljannyń qaýlysymen aýdandaǵy Muryntal, Aqmektep, Kókdombaq, Aqshı, Medet aýyldaryndaǵy bastaýysh mektepter jabyldy. Bul 5 mekteptiń bárin qosqanda bar-joǵy 16-aq oqýshy bar eken. Mysaly, Jańatilek aýyldyq aýmaǵyna qaras­ty Muryntal bólimshesindegi 50 oryndyq mektep, 2005 jyly «100 mektep, 100 aýrýhana» mem­lekettik baǵdarlamasy aıasynda boı kótergen-di. Sodan byltyrlary Muryntaldaǵy bul mektepte 5 oqý­shy, 1 muǵalim ǵana qaldy. Qaı jerge mektep salýdy jete oılastyr­maǵan basshylardyń qateliginen baǵdar­lamanyń tıim­siz oryndalǵanynyń nátıjesi endi baıqaldy. Sondaı tıimsiz mek­teptiń biri byltyr shalǵaıda jat­qan Ertis aýdany, Qyzylaǵash bólimshesinde de salyndy. Sileti, Bulanbaı, Qyzylaǵash osy úsh aýyl­dy qosqannyń ózinde 136 úı bar. Úsh aýyl­da úsh mektep. Oqý­shy­larynyń sany – 125. Iаǵnı, jer­­gi­likti basshylar shalǵaıdaǵy aýyldarǵa jańa mek­tep salýdyń tıimsizdigin bile tura, tıim­di jasaý joldaryn iske asyra almady. Oqý­shy az, bar-joǵy – 50, ár synypta – 4-5-ten ǵana. Jer­gilikti basshylar synyptar bos tur­masyn, partalar ákelip toltyrý kerek deıtin kóri­nedi. О́zimizdi ózimiz aldaımyz. Sondyqtan Baıanaýyl­dyń  burynǵy ákimi Nurlan Kúljannyń shaǵyn mek­tep­terdi jabý týraly shyǵarǵan sheshimin kim de bolsa durys dep qabyldary sózsiz. Basqa amal joq. Qaıta ol bálenbaı jyldan beri túıi­ni men túıtkili sheshilmeı turǵan osy bir máse­lege núkte qoıdy deýge bolady. Endi basqa aýdan ákimderi de oılanyp, Nurlan Kúljan jasa­ǵan­daı sheshim shyǵaryp, shaǵyn mektepter qurý, ınternat ashýdy qolǵa alar dep kútemiz. Aıt­paq­shy, elimizdegi aýdan ortalyqtarynda ınter­nattardy qaıta ashý taqyrybyn «Egemende» áriptesimiz Serik Pirnazar da jazyp, Úkimet nazaryna usyn­dy. Bizdiń tarapymyzdan aıtarymyz bul óte qajet, kerekti másele. О́ıtkeni, biz­diń óńirdegi bala sany az bólimshelerdegi shaǵyn mektepter tıimsiz. Ekinshi­den, ár synypta oqıtyn aınaldyr­ǵan 5-6 balany jınap alyp, bir ǵana muǵalim sabaq beredi. Budan oqýshylar qandaı bilim alady, ómir bolsa, alǵa ozyp barady. Aýdan ákiminiń sheshimine oraı shaǵyn bólimshelerde turatyn bul oqýshylar endi Baıanaýyldaǵy Sháken Aımanov atyndaǵy 600 oryndyq mektep-ınternatta oqıtyn bolady. Bul óte durys sheshim. Jaǵdaı bar, tamaq, jatyn jeri tegin. Aýyl balasyna endi basqa ne kerek – oqy, bilim al, adam bol. Sol sııaqty Lebıaji aýdanynyń aýyldarynda da bala sany azaı­ǵan. Shaǵyn mektepterde joǵary synypta oqıtyn 11 oqýshy qalypty. Bastaýysh mektepterinde de bala sany 2-3-ten ǵana. Bilim basqarmasy bir oqýshyny oqytý úshin jylyna bıýdjetten 2 mıllıon teńge bólinedi dep otyr. Olaı bolsa, aýdan ortalyǵyndaǵy mekteptiń qasynan ınternat salý qajet. Oblys ákimdigi aýdan basshylyǵyna ınternattyń qurylysyna qansha qarajat qajet ekenin anyqtap, aldaǵy bes jylǵa mektep oqýshylarynyń ósimi bola ma, joq pa degen monıtorıng júr­gizýdi tapsyrdy. Qazir Lebıaji aýdanyndaǵy 23 mektepte 1 650 oqýshy ǵana bar. Ár mektepke qansha baladan keletinin esepteı berińiz. Olarǵa 464 muǵalim sabaq beredi. Sonda aýdandaǵy 23 mektepte ob­lys ortalyǵyndaǵy bir ǵana mekteptiń oqý­shy­sy oqıdy eken. Osy aýdandaǵy Shámshi aýyly­nyń 8-9 balasynyń mal turatyn qoramen qatar­las úıde oqyp jatqanyn jazdyq. Al, Aqtoǵaı aýdanyndaǵy bir­qatar aýyldarda bala sanynyń azaıýyna oraı mektepter múlde jabylǵan-dy. Bıyl qyrkúıek aıynan bastap, mysaly, Jańabet bólimshesiniń oqýshylary endi Mútkenov atyndaǵy aýylǵa arnaıy kólikpen baryp oqıdy. Bul aýyldaǵy 350 oryn­dyq mektepte de bala sany azaıyp ket­ken. Jartylaı bos turǵan mektepti kórshi bólim­sheniń balalary kelip toltyratyn boldy. Aýdan ortalyǵyndaǵy M. Qaıyrbaev atyndaǵy 960 oqýshyǵa arnalǵan mektepte qazir 240 oqý­shy ǵana qalypty. Bul aýdan ortaly­ǵynan da  mektep-ınternat ashý qajettigi aıtyldy. Oblysta mektebi joq 100-ge jýyq shaǵyn aýyl bar kórinedi. Sol aýyldarda turatyn 1126 oqýshynyń 168-i mektep janyndaǵy 5-6 oqýshyǵa arnalǵan ınternattarda turady. Al 958 aýyl balasy kólikpen qatynap bilim alady. Oblystaǵy 90-ǵa jýyq aýyl mektebi kúrdeli jóndeýdi qajet etedi eken. Qashyr, Tegistik aýyly, Ekibastuzdyń Aqkól aýylyndaǵy shalǵaıdaǵy mektepterge ob­lys­tyq bilim basqarmasynyń ókilderi baryp kórse uıalar ma eken? Jaza bersek, oblystaǵy bala sany, halqy azaı­ǵan aýyldardyń jaǵdaıyn ár aýdan mysaly­nan kóre alamyz. Sondyqtan oblystyq bilim bas­qarmasyna aýyldardaǵy mektepterge naqty kóńil bólip ju­mys jasaý kerek. Taǵy bir mysal, bıyl Sharbaqty aýdany, Shaldaı aýylyndaǵy sana­torıı sanalatyn mektep-ınternat ta jabyl­dy. Jyl saıyn bul ınternatqa 170 mıl­lıon teńge qarajat bólinip turypty. Bul aýdan orta­lyqtaryna bir-birden ınternat salyp-aq tastaıtyn qarjy ǵoı. 220 balaǵa ar­nal­ǵan ınternatta 80-deı bala ǵana bolǵan. Ob­lys­­tyq bilim basqarmasy óńirdegi aýyl mek­tep­teri úshin arnaıy jergilikti baǵdarlama qabyl­­dap, ol mektepterdi ońtaılandyrý júıe­­simen qaıta qalyptastyryp shyqpaı, máse­le ońalmaıdy. Qaıtalap aıtamyz, bizge, sol­tústik óńirdiń aýyl mektepterine ońtústik óńir mektepterimen bir­deı dárejede qaraýǵa bolmaıdy. Sondyqtan aýyldaǵy, bólimshedegi dep bólingen mektepterde júıesizdik, retsizdik, shashyrańqylyq baıqalady. Ekinshiden, bir muǵalim, eki-úshten oqýshysy bar shaǵyn aýyl­dardaǵy­ mektepter – bul oblys bıýdjetine de úlken salmaq. Ár bólimshede bir mektep salý arqyly máseleni sheshe almaıtyn sekildimiz. Aýyl balalarynyń qalaı, qandaı jaǵdaıda bilim alyp júrgenderi oblystyq bilim basqarmasymen qosa, bárimizdi de tolǵantýy, oılantýy kerek. Byltyr Baıanaýyl aýdanynda – 376, Lebıaji aýdanynda – 155, Maı aýdanynda – 153, Aqtoǵaı aýdanynda – 183 qazaq balasy 1-shi synypqa barypty. Iаǵnı, aýdan aýyldaryndaǵy mektepterge 8-9-dan ǵana bala barady degen sóz. – Bala sany az dep mektepterdi jaba al­maı­myz ǵoı. Mektep jabylsa, aýyl tur­ǵyn­dary basqa jerge kóshýge májbúr. 2007 jyl­ǵy 27 shildedegi «Bilim týraly» Zańy­nyń 8-baby 7-tarmaǵyna sáıkes «Mem­le­ket tur­ǵyndar sany az aýyldarda turatyn bala­lar­dyń bastaýysh, negizgi orta, jalpy orta bilim alý quqyqtaryn qamtamasyz etý úshin shaǵyn jınaqy mektepter men ınternat uıym­darynyń jumys isteýine kepildik bere­di» delingen, – deıdi oblystyq bilim basqar­masynyń qyzmetkerleri. Onda Zań tarmaqtaryna sáıkes shaǵyn jınaq­ty mektepter men ınternat úılerin uıymdastyraıyq. Ata-analarmen naqty da durys túsi­nik ju­mystary júrgizilse, ınternattarda bala­lary­nyń oqyp-bilim alýyna eshkim de qarsy bola qoımas. Árıne, ata-analar ul-qyz­darynyń óz úılerinde turyp oqyǵanyn qalaı­dy. Internatta oqy­týǵa alańdap, qazirgi ýaqyt­ta bir jaǵdaıǵa ury­nyp qala ma dep qorqa­tyn­dary da ras. «Ba­la­l­a­ry­myzǵa bas-kóz bola ma, joq pa?» – de­gen senimsizdik te bar. Al bizdiń qazirgi kún­gi búkil elge belgili qoǵam qaıratkerleri, aqyn­dar,jazýshylar, ǵa­lym­dar bolsa, kezinde ınter­nat­tyń qara na­nyn jep óskender ekenin taǵy eske salǵymyz keledi. Qazir uıaly telefon bar, kúnine qansha sóılesse de ata-anasy ınternatta oqyp júrgen balasynyń bir habaryn bilip otyrady. Bylaı qarasańyz, mektepterdi jappaı jatyp-aq, kóptegen turǵyndar aýyldaryn tastap qalalarǵa ketip qaldy. Bul údere kóshý úrdisi, ásirese, bizdiń oblysta qatty bilindi. Bárimiz de aýyldan el ketpesin dedik. Árıne, aýyl mektebi – ulttyq bilim berý júıesiniń negi­zi, túp qazyǵy. Ulttyq tálim-tárbıe bári de aýyl­dan bastalady. Aýyl mektepterinde bala sanynyń aza­ıyp bara jatqanynyń bir sebebi, ol bárimizge bel­gili aýyldardan eldiń kóshýinde jatyr. Irgesi buzylmaı qazaqtyǵyn, aýylyn saqtap otyr­ǵandar da bar. Buryndary aýyl balalary oblys ortalyǵyndaǵy Ybyraı Altyn­­sarın atyndaǵy qazaq mek­tep-gımnazııasy ınternatyna kelip oqıtyn edi. Qazir bul ın­ter­nattyń ózinde bala sany azaıǵan – bar-joǵy 200-deı shákirt qalypty. Eger de buryn­ǵy­daı qalyptasqan júıe boıynsha shalǵaı­ aýyldaǵy mektepterde 2-3-ten qalǵan aýyl balalaryn jınap, osy ınternatta oqyt­sa, áldeqaıda utymdy bolar edi. Elimizde qabyl­danǵan «100 naqty qadam» Ult Jospary aıasynda damyǵan memleketter standarttarynyń negizinde adam kapıtalynyń sapasyn kóterý, 12 jyldyq bilim berýdi kezeń-kezeńimen engizý baǵytynda tıisti jumystar atqarý kerektigi aıtyldy. Aýyl mektepteri úshin qazirgi ýaqytta 3-4 synyptaǵy 5-6 balany qosyp, bir muǵalim sabaq beretin bilimnen eshqandaı nátıje bolmasy anyq. Elimiz damyǵan elderdiń qatary­na ený úshin bilimdi urpaq qajet. Elge kóship keletin oralmandar­dy da soltústiktiń aýyldaryna orna­lastyrýdyń úkimettik júıesi qurylmaı, bala sany, jalpy halyq­tyń sany azaıǵan aýyl, aýdan halqy­nyń demografııalyq jaǵdaıyn jaqsartý endi múmkin emes. Biz maqalamen birge gazetke berip otyr­ǵan myna sýretti qara­ńyz­shy: mekteptiń synyp­taryn toltyrǵan aýyl balalary, Ekibas­tuz­dyń irgesindegi  Báıet aýylyna qonystanǵan oralman aǵaıyn­dary­myzdyń ul-qyzdary. Eger bos qalǵan aýyldarǵa osylaı el kóshirip ákelsek, dál sýrettegideı synyptarǵa bala syımaı, aqar-shaqar bolyp qalar edik.  Farıda BYQAI, «Egemen Qazaqstan» Pavlodar oblysy Sýrette: Báıet aýylyndaǵy mektep oqýshylary