Syr óńiri ındýstrııalyq aımaqqa aınala ma?

Syr tunǵan Syr eli jaıly sońǵy júzjyldyqtarǵa qatysty áńgime qozǵaı qalsaq, Keńes ókimeti kezinde agrarlyq sektorǵa negizdelgen aımaqtyń aldymen aq kúrishi aıtylady. Oblys jeriniń deni shóleıtti bolǵandyqtan jergilikti turǵyndar atakásip mal sharýashylyǵyn da jaqsy damytty. Deı tursaq ta, bul óńirdegi negizgi qos sala da memlekettiń qoldaýyna muqtaj bolatyn. Ýaqyt kóshi ornynda turǵan ba? Egemendik alyp, etek-jeńimizdi jınaǵan shaqta naryq zańy óz talaptaryn qoıa bastady. О́ńir ekonomıkasyn órkendetýdiń endi shyn mánindegi qajettiligi týdy. О́tken ǵasyrdyń sońyn ala Turan oıpatynan Qumkól kesheni ashyldy. «Munaıly eldiń muńy joq» degendeı, qara altyn aımaqtyń áleýetin arttyryp, oblysty elimizdegi munaı óndirýshi aldyńǵy bestikke qosty. Alaıda, álemdegi almaǵaıyp ahýal munaı baǵasynyń kúrt tómendeýine alyp kelip, ekonomıkany alǵa aparýdyń ózge tetikterin qarastyrýǵa májbúrledi. Búgingi táýelsiz eldiń baǵy da bolar, keńestik kezeńde Syr boıyndaǵy qart Qarataýdyń qutty qoınaýy azdy-kópti zerttelse de, ony indetip ıgerý qolǵa alyna qoıǵan joq edi. Osy kúni málim bolǵan derekterge súıensek, Syr boıyndaǵy qazba baılyqta qısap joq deýge keledi. Ekonomıkany ártaraptandyrý ındýstrııalyq jobalardy iske qosý arqyly júzege asatyny belgili ǵoı. Bul baǵytta Qyzylorda oblysynda da keshendi sharalar qolǵa alynýda. Áńgime ózegin osy jerden órbitip kórsek... Aldymen ótkenge kóz jiberip shırek ǵasyr ishinde atqarylǵan isterge az-kem toqtalyp keter bolsaq, ónerkásip óndirisiniń úlesi boıynsha jalpy ishki ónim sońǵy 25 jyl ishinde 3 paıyzdan 48,9 paıyzǵa ósken. Sonaý táýelsizdik alǵan 1991 jyly 2,1 mıllıon teńgeniń ónerkásip ónimderi óndirilgen bolsa, ótken jyly onyń kólemi 600,8 mıllıard teńgege jetti. Jas memleketimizdiń túrli qıyndyqtar men daǵdarystardy bastan ótkergenin qaperge alsaq, bul kórsetkishter óńirdiń qaryshtap damyǵanyn aıǵaqtaı alady. Negizgi kapıtalǵa salynǵan ınvestısııa on segiz jyl buryn 16,4 mıllıard teńgeni qurasa, byltyrǵy jyly 237,0 mıllıard teńgege ósti nemese 14 esege artty. Osy jyldarda oblys boıynsha jan basyna shaqqandaǵy jalpy ishki ónim 1991 jyly – 2,7 myń teńgeden, 2015 jyly – 1 619,2 myń teńgege deıin jetti. Biz búgingi tańda naqty atqarylyp jatqan jumystardyń jaı-japsaryn oblystyq ındýstrııalyq-ınnovasııalyq damý basqarmasynyń basshysy Rınat Sultangereevke jolyǵyp, jobalardy úılestirýshi basqarma jumysy jaıly bilgen edik. – Aldymen ındýstrııalandyrý baǵdarlamasynyń birinshi besjyldyǵy aıasynda atqarylǵan aýqymdy isterge toqtalyp óteıin, – dedi ol. – Birinshi bes jylda oblys­ta ınvestısııa kólemi 82 mıllıard teńge quraıtyn 17 joba iske asyrylyp, 1 myńǵa jýyq jumys orny ashyldy. Nátıjesinde oblystyń áleýmettik-ekonomıkalyq damýynda mańyzy bar, halyqtyń ál-aýqatyn jaqsartýǵa aıtarlyqtaı úlesin qosyp, jańa jumys oryndaryn qurýǵa yqpal jasaǵan oblys kóleminde buryn-sońdy bolmaǵan jańa óndiris oryndary men jańa ónim túrleri paıda boldy. Atap aıtqanda, 660 basqa arnalǵan taýarly-sút fermasy, Qyzylorda qalasy halqy men kásiporyndaryn kógildir otynmen qamtamasyz etetin mekemeler, oblystyń elektr qýatyna táýeldiligin tómendetýge yqpal etken elektr energııasyn óndiretin kásiporyndar, hımııa ónerkásibin qalyptastyrǵan – kúkirt qyshqyly men hımııalyq reagent óndiretin zaýyttar jáne basqa da nysandar boı kóterdi. Indýstrııalandyrýdyń birinshi besjyldyǵy Memleket basshysynyń qatysýymen 2014 jyldyń jeltoqsan aıynda jalpyulttyq telekópirde qorytyndylanyp, óz baǵasyn aldy. Nátıjesinde kásipkerlik salasynda ótkizilgen konkýrstar boıynsha bizdiń oblystyń 2 kásiporny jeńimpaz atandy. Olar, «Qazaqstannyń úzdik taýary» konkýrsynda «Úzdik azyq-túlik ónimderin óndiretin kásiporyn» nomınasııasy boıynsha ındýs­trııalandyrý baǵdarlamasynyń qatysýshysy – «RZA» AQ jeńimpaz atansa, bıznestiń jaýapkershiligin baǵalaıtyn «Paryz» konkýrsynda «QazGerMunaı» BK» JShS gran-prıdi utyp aldy. Jalpy alǵanda, ındýstrııalandyrý baǵdarlamasy óńdeý ónerkásibiniń oblys ekonomıkasyndaǵy úlesin arttyrýǵa oń yqpal etti. Basqarma basshysynyń aıtýynsha, ındýstrııalandyrý baǵdarlamasynyń ekinshi besjyldyǵy aıasynda oblysta 2019 jylǵa deıin ınvestısııa kólemi 387 mıllıard teńgeni quraıtyn 50 jobany iske asyrý kútilip otyr. Bul jobalar arqaýynda barlyǵy 5 myńnan asa jumys orny ashylatyn bolady. Olardyń ishinde búgingi kúnge deıin quny 2,4 mıllıard teńgeni quraıtyn 8 joba iske qosylyp, jańa ónim túrleri – qurama-jem, metanmen avtokólikti jabdyqtaý stansasy, úı qurylysy kombınaty iske qosyldy. Onyń ishinde ótken jyldyń jeltoqsan aıynda Memleket basshy­synyń qatysýymen ótken telekópirde «RMZ Shapaǵat» JShS Germanııanyń «Weiller» kompanııasynyń qural-jabdyǵy paıdalanylǵan úı qury­lysy kombınatyn iske qosty. Aldaǵy ýaqytta ınvestısııalyq jobalardy júzege asyrý baǵy­tyndaǵy jumys – oblystyń áleý­mettik-ekonomıkalyq damýy úshin ǵana emes, jalpy respýblıka úshin mańyzdy, eksporttyq múmkindigi bar iri jobalardy júzege asyrýǵa baǵyttalǵan. Bir ǵana qurylys ındýstrııasynda shyny zaýytymen qosa 2 sement zaýyty salynady. Naqty ýaqytta shyny zaýytynyń qurylys alańyna Eýropadan shyny balqytý peshi, otqa tózimdi materıaldar jetkizildi. Jyl sońyna deıin 700-deı konteınermen qural-jabdyqtar keletin bolady. Qazir 179 konteıner, ıaǵnı 26 paıyzy aldyrylyp, qurylys jumystaryna 300-deı adam tartylǵan. Qarataý qoınaýyn ıgerý maqsatynda metallýrgııa salasynda «Balasaýysqandyq» kenishinde vanadıı jáne «Shalqııa» kenishinde qorǵasyn-myrysh óndirý zaýyttaryn iske qosý josparda tur. Ken ornyndaǵy qor esebi boıynsha «Shalqııa» álemdegi eń iri kenishter qataryna jatady. Zerttelgen ken qory 120 mıllıon tonna bolsa, onyń ishinde 6,5 mıllıon tonna myrysh jáne 1,7 mıllıon tonna qorǵasynnyń qory bar. Bıylǵy jyldyń mamyr aıynan bastap ken baıytý kombınatynyń qurylysy men qýaty 80 MVt-tyq gaztýrbınaly elektr stansasynyń qurylys jobasy júzege asyryla bastady. Josparǵa sáıkes, birinshi kezeńdegi ken baıytý fabrıkasy 2018 jyly iske qosylatyn bolady. Syrdyń ekonomıkasyna ser­pin beretin kelesi joba – «Balasaýys­qan­dyq» vanadıı kenishin ıgerý jobasy. Esepti merzimde óndirilgen meta­va­nadat ammonıı ónimin ótkizýge uzaq merzimdi kelisimshart jasaý úshin AQSh, Taıvan, Reseı elderine 20 ton­nadan alǵashqy tájirıbelik ónim jol­dandy. Aımaqta tuzdyń asa mol qory bar. Demek, shıkizat ózimizden. Soǵan oraı hımııa salasynda kalsıılendirgen soda men molıbden totyǵyn shyǵarý zaýyty salynady. Buǵan qosa, munaı-gaz salasynda munaı men gaz óńdeý zaýyttary iske qosylatyn bolady. Taıaý jyldary-aq júzege asatyn jobalar aıasynda jergilikti myńdaǵan turǵyndar osy kásiporyndardan nápaqalaryn aıyrady. Ras, syrt kózge óńirden ınvestorlar qyzyǵarlyqtaı kózge uryp turǵan eshteńe joq ta sııaqty. Degenmen, alys-jaqyn sheteldik ınvestorlardyń Syr boıynan jıi tabylýy aımaq basshysy Qyrymbek Kósherbaevtyń jumysty joǵary deńgeıde úılestire bilýinde jatqanyn joqqa shyǵara almaısyń. Bıylǵy jyldyń sáýir aıynda Memleket basshysynyń Iranǵa resmı sapary aıasynda Qyzylorda oblysy ákimdigi ekonomıkalyq sıpattaǵy 6 kelisim men memorandýmǵa qol qoıyp qaıtty. Odan bólek maýsym aıynda Qytaı Halyq Respýblıkasynyń Szıansı provınsııasynyń vıse-gýbernatory bastaǵan quramynda 40-tan astam túrli ınvestısııalyq kompanııalar men bıznes ókilderi bar delegasııa oblysqa arnaıy shaqyrtyldy. Nátıjesinde quny 450,5 mıllıon AQSh dollaryn quraıtyn ózara yntymaqtastyq baǵytyndaǵy 13 memorandýmǵa qol qoıyldy. Tamyz aıynda Vetnam Sosıa­lıs­tik Respýblıkasynyń Qazaqstan Respýblıkasyndaǵy Tótenshe jáne ókiletti elshisi Doan Thı Sýan Hıen hanym oblysta issaparmen boldy. Ol aımaqtyń ınvestısııalyq múm­kin­dikterimen jáne ınvestısııa qajet etetin jobalarymen tanysyp, bıznesmendermen kezdesti. Nátı­jesinde Vetnam elshiligine ınves­tısııa qajet etetin oblystyń ınves­tısııalyq jobalary usynyldy. Bıyl­ǵy jyldyń qyrkúıek aıynda Asta­na qalasynda ótetin Qazaqstan men Vet­nam elderi arasyndaǵy bıznes-fo­rýmǵa oblystan arnaıy delegasııa qatysatyn boldy. Buǵan qosa, Túr­kııa elshiligine birneshe jobalar usy­nyldy. Qyzyǵýshylyq tanytyl­ǵan jobalar boıynsha aldaǵy ýaqytta arnaıy kezdesý uıymdas­tyrylady. О́ńirge ınvestısııa tartý baǵy­tyn­daǵy jumystar bir sátke tolastaǵan emes. О́tken tamyz aıynyń úshinshi on­kúndiginde Varshava qalasynda Polsha – Qazaqstan elderiniń qarym-qaty­nasy negizinde ótkizilgen forým aıa­synda atalǵan eldiń «Enerdjı and me­tallýrdjıkal prodakts spolko» kom­panııasymen jobany júzege asyrý boıynsha kelisimshartqa qol qoıdy. Osy ýaqytqa deıin «Baıqońyr Invest» forýmy 7 márte ótip, 100 mıl­lıard teńgeden astam ınvestısııa tartýǵa qol jetti. Qoryta kele aıtar bolsaq, Syr óńirinde ındýstrııalyq baǵyttaǵy jumys­tar dál búgingideı buryn-sońdy qar­qyn alǵan emes. Onyń bir ǵana my­salyna ondaǵan jyldar boıy sheshimin tappaı kelgen shyny zaýyty kelesi jyly iske qosylatynyn aıtsaq ta jetkilikti. Bastysy, Syr óńiri daǵdarys kezeńinde daǵdaryp qalmaı, ındýstrııalyq aımaqqa aınalý maqsatynda batyl qadamdarǵa baryp otyr. Al bul kóńil qýantady. Erjan BAITILES, «Egemen Qazaqstan» Qyzylorda oblysy