Islam. Quran. Ǵylym

«Islam – din ǵana emes, ol bizdiń mádenıetimiz».

N. Á. NAZARBAEV

Islam dini búgingi tańda jer shary turǵyndarynyń shamamen tórtten biri ustanyp, bıik baǵalap, aıalap, qasterlep otyrǵan sońǵy ıláhı din. Onyń adam ba­lasyn únemi tazalyqqa, adaldyqqa sha­qy­ratyny, Alla taǵala men Paıǵam­ba­ry­myzǵa (s.ǵ.s.) jáne dúnıedegi búkil ja­ra­ty­lystarǵa opaly bolýǵa ún­deıtini anyq. San ǵasyrdan beri typ-tynysh, beıbit ómirdi nasıhattap kelgen asyl dinimizdi sońǵy jyl­darda lańkestik, eks­­tremıstik sekildi nebir jaǵymsyz uǵymdarmen baı­la­­nystyratyn pikirler paıda bo­lýy júregimizge aýyr tıetini ras. Negizinde, Islam esh ýa­qytta adamdardy búlikke, buza­qy­lyq­­­qa, tártipsiz­dik­ke nemese bireýdiń jazyqsyz qanyn tógýge shaqyrǵan emes. Kerisinshe, ol ózgeniń aqysyna qyldaı qııanat ja­samaýǵa úıretetin úlken tár­bıe qaınary. VII ǵasyrdyń alǵashqy jartysynda Taıaý Shyǵys pen Orta Shyǵys ha­lyq­tary úshin óte mańyzdy eki úlken oqıǵa kózge uryp turǵandaı aıqyn kórinip jatty. Birinshisi, adamzat balasyna eki dúnıe baqytymen súıinshileı kelgen Is­lamnyń paıda bolýy, al ekinshisi, tary­daı shashylyp, ózara janjaldan kóz ashpaı kelgen arab rý-taıpalary judy­ryq­taı jumylyp, jańa Arab memleketiniń negizin qalap jatýy edi. Islamnyń ılá­hı dinderdi támamdaýshy mórdeı bolyp eń sońynan túsýi jáne jekelegen qaý­ym­darǵa ǵana emes, barsha adamzat bala­syna kelýi onyń haqtyǵyn bildiretin bul­tartpas anyq dálelderge jatady. Demek, bul dinniń ıahýdılik pen hrıstıan­dyqqa qaraǵanda áleýmettik sıpaty basym. Arab túbeginde asa qýatty dinı mem­lekettiń ornaýy arab eli tarıhyna ǵana emes, jer jahannyń tynysyna buryn-sońdy bolmaǵan jańa lep alyp keldi. Bul eldiń burynnan tabynyp kelgen jalǵan qudaılary men puttaryn tastap, musylmandyqty qabyldap, jalǵyz Al­la­ǵa ǵana qulshylyq etýiniń ıgi áseri edi. Osy turǵydan qaraǵanda, Islam dini­niń qundylyǵyn arab eliniń Islamǵa deıingi jáne Islamnan keıingi jaı-kúıin salystyrý arqyly da op-ońaı ba­ǵamdaı almaqpyz. Ejelgi arab rý-taıpalarynyń árqaı­sysy óz aldyna jeke jasandy qudaı­larǵa kózsiz tabynyp keldi. Tipti halyq sanasynda «taıpalyq-rýlyq qudaı» degen de uǵym boldy. Adamdar jasandy qudaılar tek ózine qatysty rýlar men taıpalardy ǵana saqtap-qorǵaıdy dep sendi. Osylaısha, árbir rýdyń ókili ózi tabynyp júrgenderinen «ózge de puttar bar, olar ózara talasyp, jaýlasýy da múmkin» degen oımen ómir súrdi. Puttar tastardan, aǵashtardan, tipti keıde nan, qurma sekildi azyq-túlik túrlerinen de jasaldy. Árkim óz taıpasynyń putta­ryna qurbandyq shaldy. Tipti jańa týylǵan qyz balalardyń tirideı jerge kómilýin tek ekonomıkalyq sebeppen nemese namystyń taptalýymen ǵana emes, «qurbandyq» degen túsinikpen de baılanystyratyn ǵalymdar bar. Desek te, arab eliniń qym-qýyt ta­rı­hyna úńilsek, sol kezdiń ózinde jer beti dúnıesinen áldeqaıda joǵary turatyn asa uly bir Qudirettiń bar ekendigine bu­lyńǵyr bolsa da senim bolǵanyn joq­qa shyǵara almaımyz. Álgi puttar sol Qudiretke jaqyndaýdyń bir dánekeri dep sanalǵan syńaıly. Keıbir arabtar ol Qudiretti qasıetti Qaǵbanyń ıesi dep uqty. Sondyqtan, óz puttaryn sol qa­sıetti qara tastyń ústine nemese mańy­na ornatýǵa tyrysty. Islam dini kelgenge deıin, Qaǵba mańynda puttardyń 360 túri boldy degen derek kezdesedi. Mu­nyń ózi arab dúnıesiniń Islamǵa deıingi rýhanı ómiriniń qaı deńgeıde bol­ǵan­dyǵyn kórsetetin biraz shyndyqtyń ózegin arshysa kerek. Arabtar ádebıetke jaqyn halyq bolǵandyqtan, óz puttaryna arnap óleń-qıssalar jazýmen de aınalysty. Olar­dyń sol dáýirdegi ádebıetteriniń negizgi taqyryby osy jelige quryldy desek, aqıqatty aınalyp ótkendik bolmas. Kóp qudaıǵa senip kelgen arab dúnıesiniń tarıh sahnasyndaǵy burynǵy bet-beınesi osyndaı kúıde edi. Al búkil ǵalamdardyń jalǵyz Iesi, Uly Alla taǵalaǵa boıusynýǵa shaqyr­ǵan Islam dini kelgende, arabtar ara­syn­daǵy osyndaı mıftik oı-túsinikter birtindep seıilip, naǵyz aqıqattyń nur sáý­lesi biline bastady. Adamdardyń dú­nıe­ge, búkil jaratylystarǵa degen kóz­qa­rasy ózgerdi. О́leń-dastandardyń ta­qy­ryptary da jalǵandy jyrlaýdan ary­lyp, ózge arnaǵa oıysýǵa bet aldy. Al Allanyń aıattary oqylǵanda, azýyn aıǵa bilegen maıtalman aqyndardyń ózi sózin toqtatyp, ǵajaıyp ıláhı sózder­diń tuń­ǵıyq syrlaryna tańǵalyp, tań­daı qaǵý­dan ózge shara tappady. Aqyn­dar Quran­nyń aıattary adamzattyń sózi­nen álde­qaıda bıik turǵanyn tolyq moıyndady. Islamǵa deıingi kezeńde dinı túsinigi ejelgi hrıstıandyqqa jaqyn keıbir otyryqshy elder de boldy. Bul Jaratý­shy jalǵyz Qudaı men aqyret kúnine senýge shaqyratyn hanıftik senimnen týyndasa kerek. Islam dini ıahýdıler men hrıs­tıan­dardyń túsinikterindegi mıfologııalyq keleńsizdikterdi de tártipke keltirip túzete bastady. Tek kózge kórinetin naq­tylyqqa ǵana súıengen qasiretti kózqaras Islamnyń kelýimen rý­ha­nı-ǵaıyptyq ulaǵatty senimniń tunyǵy­na qaraı yǵysty. Uly Alla taǵalaǵa degen senim birtindep adamgershilik qa­sıet­termen de tolyqty. Islam dini «taıpalyq puttar men jalǵan qudaılarǵa senýden» bas tartyp, asa Qudiretti, bárin kórýshi, bárin estýshi, erekshe Rahymdy, Jaratýshy, esep-qısap kúniniń Iesi Jalǵyz Allaǵa qul­shy­lyq etýge shaqyrdy. Arab túbeginiń tur­ǵyndary Islam kelmeı turyp, ta­bı­ǵattyń surapyl kúshteriniń aldynda bas ıip kelse, endi Islam dininiń bıligi júr­gen kemel kezeńde taǵdyrǵa ıman keltirip, eki dúnıeniń terezesin teń ustaýǵa kóshti. Munyń syry Islamnyń ıgiliginde jatqandyǵy haq. Islam qoǵamdyq qatynastarǵa yqpal etip, jalpaq jurttyń áleýmettik máse­le­lerin de op-ońaı sheshe bastady. My­sa­ly, áleýmettik daǵdarys pen qym-qı­ǵash ishki qaıshylyqtarǵa ushyrap, ha­lyqtyń ishteı ydyraı bastaýy arab taı­palarynyń basyna tóngen qasiret bulty ispettes edi. Tek arab emes, mundaı dinı-rýhanı qarańǵylyq bulty jer betindegi búkil adamzat ataýlynyń basyna úıi­rilip turǵan bolatyn. Kóshpeli taıpalardyń ujymdyq múlki bolǵan jaıylymdar men qudyq­tar ústem tap ókilderiniń ıeligine ótip ketken. Al turmysy nashar, álsiz bá­dáýı­ler burynǵydan da sińiri shyǵyp ke­deılene túsken. О́simqorlyq keńinen etek alyp, quldyq kóbeıgen. Basy bos, azat bádáýıdi óz taıpasy qorǵap, arasha túse almaıtyndaı jaǵdaıǵa da jetti. Taıpasynan bezip, shólge baryp qaraq­shylarǵa qosylǵandardyń sany da kún sanap artty. Al bir-birimen shabysyp-qyr­qysyp jatqan arab rý-taıpalary­nyń bir týdyń astyna birigýi halyqtyń kósegesin kógertip, mereıin asyrdy. Islam dini adamdardy jańa quqyqtyq qa­rym-qatynasqa shaqyryp, jańa senimniń keńinen jaıylýyna jaǵdaı týdyrdy. Jańa din kelýinen on jyl ótpeı ja­typ arabtardyń ulan-asyr terrıtorııa­ny baǵyndyrǵan dańqy jan-jaqqa jaıy­la bastady. Al hazreti Muhammed (s.ǵ.s.) Paıǵambarymyzdyń qaýymy aqı­qat dindi jaıý jolyndaǵy kúrestiń mańyzyn jan-tánimen qabyldap, ony tabıǵı minezderine aınaldyryp aldy. Arab eliniń bılik júrgizýshi taby ejelgi órkenıettiń ortalyqtary bolyp sanalǵan Sırııa, Mesopotamııa, Mysyr syndy ónimi mol elderdi jaýlap alyp, mol olja men qazynaǵa kenelýge buryn­nan-aq qulyqty edi. Alaıda bytyrap, altybaqan alaýyz bop jatqan arab taı­palarynyń bul oıdy júzege asyrýǵa sha­malary kelmeıtini aıdan anyq-ty. Al Islam bir dinge birikken musylmandar­dyń rýhyn asqaqtatyp, Jaratýshy Iemizdi álemge pash etýdiń qanshalyqty mańyzdy ekendigin Quran Kárimniń aıqyn aıattarymen bekitip berdi: «Sender kitap ıelerinen Allaǵa, aqyret kúnine senbegender, Alla men onyń elshisi aram etken nárselerdi aram dep bilmegender, haq dindi (Islam dinin) din etip ustamaǵandar senderge kishireıip, boısunyp, óz qolymen salyq (jızıa) tólegenge deıin soǵysyńdar» («Táýbe» súresi, 29-aıat). Sóıtip, Islam dini Azııa men Afrıka halyqtarynyń arasynda, Eýropanyń bir bóliginde, jalpy Úndistannan Ispa­nııa­ǵa deıingi ulan-ǵaıyr dalada keńinen jaıyldy. Úsh qurlyqtyń turǵyndary­nan quralǵan kóptegen halyqtar bir atanyń balasyndaı, bir qoldyń sala­syn­daı birigip, rýhanı-saıası kúshke aı­nal­dy. Sol kezde álemdi dúr silkindirip turǵan eki alyp ımperııa Iran men Vızantııa da musylmandardyń yǵyna jyǵyldy. Aradaǵy nebir aýyr qaqtyǵystar nátıjesinde Iran tolyǵymen musyl­mandarǵa baǵynyp, Islam dinin qabyl­dady da, Vızantııa Azııa qurlyǵyndaǵy ıeliginen tolyqtaı aıyryldy. Qasıetti Quran Kárimdegi: «Túp-túgel Allanyń arqanynan (dinnen) ja­bysa ustańdar, ajyramańdar (bó­lin­beń­der). Ári ózderińe Allanyń bergen nyǵ­metin eske alyńdar. О́ıtkeni, bir-birińe dushpan edińder, Alla jú­rekterińniń arasyn jarastyrdy. Onyń nyǵmetimen týysqa aınal­dyń­dar» («Álı Imran» súresi, 103-aıat) degen aıat ómirden kórinis tapty. Al Allanyń sońǵy elshisi, ardaqty Paıǵambarymyz Muhammed (s.ǵ.s.) sol kezde Arab eliniń ekonomıkalyq jáne dinı ortalyǵy sanalǵan Mekke qala­synda dúnıege keldi. Bul qalanyń tur­ǵyn­dary eginshilikpen de, qol ónerimen de, baý-baqsha ósirýmen de aınalys­paıtyn. Olar soltústik jaǵynan Sırııa, Irak, Mysyr qalalarynan, al oń­tús­tiginen Úndistan, Qytaı, Shyǵys Afrıka elderinen keletin úlken-úlken saýda kerýenderiniń kútimimen aınalysatyn. Halyqtyń deni negizinen osy ispen shu­ǵyldanatyn. Mekkedegi eń bedeldi, ári baı sanalatyn Quraıysh taıpasy saýda ekspedısııalaryn uıymdastyryp basqa­ra­tyn. Sondaı-aq, ósimqorlyq ta bul taıpanyń kásibi boldy. О́ıtkeni, Hıd­jazdyń kóshpeli taıpalary kóbine-kóp qaryz astynda ezilip, odan qutylý úshin ósimmen aqsha alatyn. Quraıysh taıpasy Arab túbegindegi ózge taıpalardyń biri ǵana bolǵanmen, ol ekonomıkalyq jaǵ­daıy jaǵynan ózgelerden kósh ilgeri-tin. Muhammed Paıǵambarymyz (s.ǵ.s.) osy Quraıysh taıpasynyń Hashım rýy­nan shyqty. Ákesi shaǵyn dáýletti Abdýlla degen kisi edi. Ol ómirden erte ozyp, sodan soń alty jasynda anasy Ámınadan da aıyrylyp, Paıǵambary­myz (s.ǵ.s.) jetim qalady. Sóıtip, súıikti Paıǵambarymyz (s.ǵ.s.) kókesi Ábý Tálibtiń qamqorlyǵyna ótti. Onyń qolynda júrip, qoı da baǵady. Er jete kele saýda kerýenderine qosylyp, olarǵa atqosshylyq ta jasaıdy. Quran Kárimde Alla taǵala Muham­med (s.ǵ.s.) Paıǵambarymyzdy búkil ǵalamdarǵa rahym nury, ári aqıqat dindi jetkizýshi etip jibergeni jaıly: «Áı adamdar! Men senderdiń barlyǵyńa Al­la­nyń jibergen elshisimin. Jer men kóktiń patshalyǵy Allaniki. Odan ózge eshbir Qudaı joq. Ol tiriltedi de óltire­di. Sondyqtan Allaǵa jáne Allanyń sózderine senetin, onyń oqý-jazýdy bilmeıtin Paıǵambar elshisine ıman keltiriń­der. Týra jol tabýla­ryń úshin oǵan ilesińder!», – deıdi («Aǵraf» súresi, 158-aıat). Buǵan deıingi san myńdaǵan Paıǵambarlardyń arasynda bir qaýymǵa ǵana emes, búkil adamzat pen jyndarǵa jiberilgen aqyrzaman Paıǵambary hazireti Muhammedtiń (s.ǵ.s.) alar orny erek­she. Alla taǵala: “Seni búkil álemge rahmet etip qana jiberdik”, – dep oǵan (s.ǵ.s.) ózgeshe iltıpat tanytty. Sondyq­tan Allanyń sońǵy elshisi (s.ǵ.s.) qa­sıet­ti Quran Kárimdi barsha adamzat ba­lasyna túsindirip, nasıhattady. О́miri­niń sońyna deıin osy mindetti qaltqy­syz atqardy. Quran bolsa, jer betine ózinen buryn túsken qasıetti kitaptar men paraqtardyń (sýhýf) mazmunyn tolyqtaı qamtydy. Olarda berilgen dinı úkimderdi bekite keldi. Muhammed (s.ǵ.s.) Paıǵambarymyz adamdarǵa uly Alla taǵalanyń qudireti­ne súıene otyryp, nebir ǵajaıyp muǵ­jızalardy kórsetti. Birde dinimizdiń aqıqattyǵyna kózin jetkizgisi kelgen bir kisiniń suraýy boıynsha, Allanyń qalaýymen, aspandaǵy aıdy qaq bólgeni jaıly derek bar. Aǵashtyń oǵan salaýat aıtatynyna senimin naqtylaǵysy kelip, suraq qoıǵan kisige: «Aǵashtyń ózi aıt­syn» deýi muń eken, úlken bir aǵash ta­myrymen qoparylyp, Paıǵambary­myzǵa (s.ǵ.s.) jaqyndap kelip, ıilip sala berdi. Alla elshisiniń keıbir jan-ja­nýar­dyń da tilin bilgenin dáleldeıtin tarıhı oqıǵalar bolǵan. Biraq, Paıǵam­barymyz (s.ǵ.s.) bulardyń eshbirin ózine tańǵan emes, bári de uly Qudiret ıesi Al­la taǵa­lanyń buıryǵymen júzege asyp jatqan­dyǵyn aıtyp otyratyn. О́zi tek Allanyń ámirin jetkizýshi ekenin bildiretin. Arab jurty Allanyń aqıqat dinin túsingen saıyn burynǵy senimderinen bet buryp, lek-legimen Islam dinine kirip jatty. Al Mekkeni bıleýshi tabyna bul, árıne, unamady. Olar adamdardyń Islamǵa osylaısha údere aýytqýyn óz din­derinen bezýshilik dep uqty. Qol­da­rynan kelgenshe buǵan tosqaýyl bolýǵa tyrysyp baqty. Alaıda musylman­dyq­ty qabyldaýshylar sany bir kisige de azaımady. Qaıta kún ótken saıyn olar kóbeıe berdi. Mekkeniń ústem tap ókil­de­ri bul istiń materıaldyq jaǵdaımen baılanysy bolar dep, Muhammed (s.ǵ.s.) Paıǵambarǵa mol dúnıe, sulý jar, bıik mansap usynyp ta kórdi. Alaıda, ar­daq­ty elshi (s.ǵ.s.): «Bir qolyma Aıdy, ekinshi qolyma Kúndi berseńder de, Allanyń dinin túsindirýden bas tartpaımyn», – dep óz ustanymyn aıqyn bildirdi. Endi din dushpandary Muhammed Paıǵam­bardy tek óltirip qana qutylýǵa bolar dep, birneshe mártebe onyń múbárak ja­nyn o dúnıelik etýge áreket etip kórdi. Ony óltirgen kisige kóp dúnıe beretinin aıtyp jar salyp ta baıqady. Alaıda, olardyń eshqaısysy nátıje bergen joq. Uly Alla taǵala óziniń súıikti qulyn qashan da aman saqtap, oǵan qarsy shyq­qandardy, ámánda qurdymǵa batyrdy. Biraq, mekkelik aq súıekter zymııan pıǵyldaryn esh báseńdetpedi. Allanyń elshisine zulymdyq jasaýdy údete berdi. Aqyry, Alla elshisiniń (s.ǵ.s.) qasyna on shaqty sahabasyn ertip alyp, Mekkeden Medınege qonys aýdarýyna týra keldi. Bizdiń jyl sanaýymyz boıynsha 622 jyly júzege asqan osy kósh musylmansha jyl sanaýdyń (hıjra – qonys aýdarý) basy sanalady. Medıne qalasynda Paıǵambarymyz­dyń (s.ǵ.s.) úgit-nasıhattary keńinen tarqady. Jańa din jaıly ilim-bilimdi Aýs, Hazradj sekildi otyryqshy rý-taı­palar tolyqtaı quptady. Osy jerde qu­rylǵan shaǵyn ǵana qaýym keleshekte úl­ken Islam ımperııasynyń alǵashqy ıadro­sy sanalady. Islamdy qabyldaǵan medınelik ansarlar endi Arab túbegin­degi bádáýı turǵyndar arasyna musyl­man­dyqty tarata bastady. Rý-taıpalar birinen soń biri haq dindi qabyldaı berdi. Sóıtip, 630 jyly Arabııanyń kóp bóligi Allany jalǵyz, Muhammedti (s.ǵ.s.) onyń quly jáne elshisi dep mu­syl­mandyqty qabyl etken edi. Sodan soń, aradaǵy birqatar qaqtyǵystardan keıin Mekke turǵyndary da Allaǵa boı­usy­na bastady. Al Allanyń súıikti quly Muhammedke (s.ǵ.s.) eldiń basqarý­shy kósemi retinde baǵyndy. Júregi jaısań, meıirim jarshysy Muhammed (s.ǵ.s.) mekkelikterdiń burynǵy zorlyq-zombylyq, qastandyqtarynyń bárin keshirdi. Osylaısha búginde álem jurtshy­lyǵy jıylyp qajylyq paryzdaryn óteıtin qasıetti qala Mekke musylman áleminiń ortalyǵyna aınaldy. Qasıetti Qaǵbadaǵy jalǵan qudaılar men puttar biri qalmaı qıratyldy. Muhammed Paıǵambardyń (s.ǵ.s.) Arab elindegi tozyǵy jetken dástúr­ler­men kóp kúresýine týra keldi. О́ıtkeni, halyqtyń ábden eti úırengen seniminen birden qaıta qoıýy qıyn edi. Osyny eskergen Allanyń elshisi jamaǵatqa únemi adamzat tarıhynan, Ibrahım, Hýd, Salıh, Shýaıb (aleıhım sálám) sekildi Paıǵambarlardyń ómirinen úlgi-ónege keltirip otyrdy. Árıne, dinimiz alǵash qalyptasa bastaǵan jyldary jańadan musylman bolǵan bádáýıler úshin Islamǵa jat ádet-daǵdylarymen birden qosh aıtysý ońaı bolǵan joq. Bireýdiń jaman­shy­ly­ǵyna keshirimmen qaraý, úsh kúnnen ar­tyq kek saqtamaý degen qaǵıdalardy al­ǵashynda júregine syıystyra almaǵan­dar da ushyrasyp jatty. Alaıda, Alla­ny jalǵyz Úkimdar, Muhammed (s.ǵ.s.) onyń elshisi dep tolyq ıman keltirgender araq-sharap ishý, qumar oınaý, zına­qor­lyqpen aınalysý sekildi nápsiniń arbaýlarynyń qanshalyqty zııan ekendigin sanaly túrde uǵynyp, olardan bas tartty. Al Muhammed Paıǵambarymyz (s.ǵ.s.) asyl dinimizdiń qundy qazy­na­laryn táptishtep úıretýden jalyqpady. Ol Allanyń elshisi retindegi mindetterin tolyq, tipti asyra oryndady. Alla ­ta­ǵaladan Jábreıil (a.s.) arqyly túsip otyrǵan qasıetti Quran aıattaryn eń qarapaıym adam úshin de uǵynyqty bo­la­tyndaı etip túsindirip otyrdy. Ar­daqty Rasýldyń (s.ǵ.s.) sóıleý máneriniń ózi ózgege uqsamaıtyndaı erekshe bol­ǵa­nyn da bilýimiz kerek. Aısha anamyz: «Alla elshisiniń anyq jáne aıqyn sóı­leıtini sonsha, tyńdaǵan adamdar ony tolyq túsinetin», dep eske alǵany bar. Osy­laısha Quran Kárimdegi aqıqat shyn­dyqtar Paıǵambarymyzdyń múbá­rak aýzynan nur bolyp quıyla beretin. Alla elshisiniń jarqyn júzine qarap: «My­nadaı ǵajap dıdardyń ıesinen jalǵan sóz shyǵýy múmkin emes» dep musylman­dyqty qabyldaǵandar da boldy. Onyń ónegeli ómirine qarap otyryp, tań qa­lýshylar da top-tobymen Islamdy qa­byldap jatty. Haq dindegi tańǵajaıyp qaǵıdalardy estip bilgende, talaı adam kózderine jas alyp Allaǵa moıynsunyp jatty. Qyz balaǵa, anaǵa, jalpy áıel zatyna jasalatyn qurmetke rıza bolǵan kóptegen názik jandylar asyl dinimizge kóptep bet burdy. Islam dininiń paıda bolýy Quran Kárimniń túsýimen tikeleı baılanysty. Jalpy arab halqy ejelden sóz ónerine baı halyq. Aqyndary sýyryp salyp óleń shyǵarýǵa kelgende aldyna jan sal­maıtyn. Mine, osyndaı sózdiń qadi­rin biletin halyqtyń arasyna qasıetti Quran kitabymyz tústi. Demek, munyń ózinde bir syr bar. Halyqtyń buǵan deıin tyńdap júrgen óleńderiniń maz­mu­nyn­da Alla, din, aqyret, ıman jaıly aı­tylmady. Olardyń bári kóbinshe kórkem sózge qurylatyn. Kenet musyl­man­dar kelip, Alla taǵalanyń qasıetti kálám sháripterin oqyp bergende, estigen jurt erekshe tań qalyp: «Bul adamnyń sózderi emes» degennen ózge eshteńe de aıta almaı, turǵan oryndaryna qada­lyp, beıjaı kúıge ushyrady. Quran kitaptyń ushqyr qııaldan nemese shalqar shabyttan týatyn sóz emestigine estigen adam birden ılandy. Paıǵambarymyzdyń (s.ǵ.s.) ózi bir hadısinde Quran Kárimdi bylaısha sıpattap bergeni belgili: «Allanyń kitaby sondaı bir kitap – onda senderge deıingi ýaqıǵalar, senderden keıingi habarlar jáne aralaryńda jasalatyn úkimder bar. Ol eshbir ázili joq tóreshi kitap, ony mensinbeı tastap qoıǵandardy Alla qurdymǵa batyrady, al odan basqadan týralyq izdegenderdi adastyrady. О́ıtkeni, ol – Allanyń myqty jibi jáne hıkmetke toly sózi, ári ol – týra jol. Onymen júrgender adas­paıdy, ony arqaý etken tilder shatas­paıdy. Ǵalymdar ony qansha oqysa da, áste toımaıdy, kóp oqylǵannan ol eskirmeıdi, ishindegi ǵajaıyptary sarqyl­maıdy. Jyndar ony estigende, «Shyn­dy­ǵynda, biz asa ǵajap Quran estidik» dep tańdanystaryn jasyra almady. Kim oǵan súıenip sóılese, týralyq aıtady, onymen úkim etse, ádil bolady, ony ustanyp ómir súrse, mol saýapqa keneledi, oǵan shaqyrǵan týra jol tabady». Quran Kárim – musylman balasynyń týra joldan taımaı, taban jolyn durys taýyp júrýine arnalǵan basshy kitap. Alla taǵala Quran mazmunyna barsha ǵalamnyń qyr-syry men búkil ǵylym ataýlynyń negizderin syıǵyzdy. Beınelep aıtqanda, Quran – on segiz myń ǵa­lam­nyń adamzat tiline aýdarylǵan túsin­dirmesi. Tarıh, áleýmettaný, qoǵamtaný sekildi qoǵamdyq ǵylymdar da, matematıka, fızıka, hımııa, bıologııa syndy jaratylystaný ilimderi de áý basta osy Alladan túsken ıláhı kitaptan negiz ala­tynyn qazir kóptegen áıgili ǵalym­dar moıyndady. Moıyndap qana qoıǵan joq, Jaratýshy Iemizdiń sheksiz ilimine tań qalyp, shyn yqylaspen musylman­dyqty qabyldady. Quran Kárimde úkim­der, sharıǵat talaptary, mysaldar, óne­ge­ler, aspan áleminiń júıesi taǵy bas­qalar jóninde dáleldeýdi qajet etpeıtin, bultartpas aıqyn maǵlumattar bar. Alaıda, ókinishke qaraı, osy aqıqat­ty moıyndaǵysy kelmeı, Qurandy adam­zat qolynan shyqqan jaı bir qatar­daǵy kitap retinde qaraýshylyq boldy. Keńes ókimetiniń salqyny da buǵan áser etpeı qoımady. Al Islam áleminiń bul kitapty oqý da, jattaý da, tyńdaý da qulshylyq eken­digin tereń sezingen zamandar bol­dy. Adamdar Qurannyń qadirin jaqsy túsinip, onymen baılanysy kúsheıgen ǵasyrlarda eldiń de ál-aýqaty jaqsa­raty­nyn tarıh dáleldep úlgerdi. Máselen, Omar ıbn Abdýl Azızdyń kezinde halyqtyń turmysy órlegenin kóremiz. Olaı bolsa, Allanyń razylyǵyn kózdep, qasıetti Qurandy kóbirek oqýǵa tyrysqanymyz jón. Quran Kárimniń 114 súreden tura­ty­ny málim. Olar «Fatıha» súresinen bas­talyp, «Nas» súresimen támamdalady. Ondaǵy eń uzyn súre «Baqara» súresi bolsa, eń qysqa súre «Káýsar» súresi. Qu­ran súreleriniń árqaısysy batpan-bat­pan salmaq kóterip turǵany anyq. Má­selen, bir ǵana «Fatıha» súresi nebá­ri jeti aıattan turǵanymen, ol bú­kil Qurannyń mazmunyn qamtyp tu­ratynyn musylman ǵulamalary dá­lel­degen. Onyń árbir sóziniń tolyq má­nin ashý úshin ǵalymdar tom-tom kitaptar jazýda. Aıtalyq, adam balasy Alla­ ta­ǵalanyń jer betindegi halıfasy ekendigin bildirgen aıatty qansha uzaq túsin­dirsek te bolady. Dúnıedegi ózge jara­tylystardyń barlyǵy adamǵa qyzmet etetinin bildirgen bul aıat dinı turǵydan da, tarıhı turǵydan da, dúnıetanym pálsapasy turǵysynan da ashyla beredi. Adamnyń jaratylýy men ǵalamnyń jaratylýy da óz aldyna bólek qozǵalýy tıis aýqymy keń taqyryp. Adamzattyń qazirgi bıiginen kóz sal­saq, tarıh kóshiniń bet alysyn túzep, álem­ge uly ózgeris engizgen iri qubylys­tarǵa kýá bolamyz. Sonyń biri de, biregeıi de  Islam dini ekeni sózsiz. Baqytqa bastaımyz dep urandatqan kúlli ıdeo­lo­gııalardyń toqy­raý­ǵa ushyraýy jańa izdenisterge jol ashyp, jyl ótken saıyn Islam dininiń álemdi baýrap bara jat­qa­ny barshamyzǵa aıan. Búgingideı jahan­daný ǵasyrynda mádenı-rýhanı faktor retinde Islam dininiń mańyzy nelikten eselep artýda? Ol adamzatqa ne berdi? Damýǵa qandaı úles qosty? Qundylyqtary ne? Alǵashqy buıryǵy «Oqy!» dep kelgen Islam dini eń áýeli adamzatty bilimge, oqýǵa úndedi. Quranǵa úńilýmen qatar myna alyp ǵalam kitabyn da qosa zerdeleýge shaqyryp, Uly Sheberdiń qudire­tine sanaly túrde bas ıdirdi. Qasıetti Qurandaǵy «Biletinder men bilmeıtinder teń be?» («Zúmár» súresi, 9-aıat); «Bulardyń ishindegi ǵylymǵa boılaǵan­darǵa zor syı beremiz» («Nısa» súresi, 162-aıat); «Sondaı-aq, quldarynan (eń aldymen) ǵalymdar Alladan qorqady» («Fatyr» súresi, 28-aıat); «Rabbym, bilimimdi arttyra gór!» («Taha» súresi, 11aıat) degen aıattardy, sondaı-aq, «Ǵa­lym­dar  Paıǵambarlardyń mırasqorla­ry» (Ábý Daýyd), «Tal besikten kór besikke deıin bilim izdeńder» (Ál-Aj­lýnı), «Bilim izdeý  musylman áıelge de, erge de paryz» (Ibn Majá. Muqaddıma. 17), «Ilim úırenýge shyqqan adam  Alla jolynda» (Mýslım, Zıkr. 38) degen sekildi hadısterdi kókeıge túıgen musyl­mandar ilim úırenýge talpynyp, saýat­ty­lyqty barynsha jaıýǵa tyrysqan. Paıǵambarymyz on musylmanǵa oqý-jazý úıretken tutqyndardy bosatyp, sýffa sahabalaryn meshitke jınap, tek qana ilimmen shuǵyldanýǵa jumyl­dyrǵan. Alǵashqy ilim oshaǵy ál-Másjıdýl Nábáýımen bastalǵan. 830 jyly halıfa ál-Mámýn tur­ǵyzǵan Baǵdattaǵy áıgili Báıtýl-hıkma (oqý-aǵartý úıi)  osynyń biri. Báıtýl-hıkma aýdarma ortalyǵy, kitaphana, sondaı-aq alǵashqy joǵary oqý orny rólin de atqarǵan. Tipti Báıtýl-hıkmaǵa qarasty arnaıy observatorııa da salynǵan. Bul kezeńde taraǵan observatorııalar bir jaǵy astronomııa pánin úıretetin mektep qyzmetin de atqarǵan. Baǵdatta ýázir Nızamýl Múlk tur­ǵyzǵan «Nızamııa» medresesi sol kezeń­niń eń ozyq, eń iri oqý orny mindetin atqarǵan. Andalýsııalyq ámáýıler men Bánı Ahmar memleketinde de oqý-aǵartý jumystaryna qatty kóńil bólingen. Abbasıler kezeńinde de bilim basty nazarda turǵan. Halıfa Harun Rashıd Ankarany ózine qaratqan kezde, sondaı-aq halıfa ál-Mámýn Vızantııa ımpe­ratory Mıshel III-ti jeńgende, eki halıfa da tólem retinde aqsha emes, kóne jazbalardy talap etkeni oı salarlyq. Ásirese, Ámáýıler kezeńinde Iran, Úndi, Sırııa, grek tilderinen kóptegen eńbekter arabshaǵa aýdarylǵan. Ejelgi grek tilinen Arıstotel men Gelen, Ptolemeı, Pıfagor, Evklıd, Gıppokrat, Platon, Arhımedtiń ólmes-óshpes shy­ǵar­ma­lary, parsy jáne sanskrıt tilderinen de tereń oı, parasatqa shaqyratyn talaı asyl dúnıeler arab tiline aýda­ryldy. Olarǵa túsindirmeler jasaldy. Aýdarma jumystary Abbasılar kezeńin­de tipti údegen. Aýdarýdyń arqasynda kóne mádenıettermen keńinen tanysqan musylman ǵalymdary bul málimetterdi óz bilimderimen baıytyp, jetildire tús­ken. Islam áleminde ǵylymı jumystar máselesinde Andalýssııa ámáýıleri ozyp shyqqan. Baǵdat pen Kordovadan bastap, Islam áleminiń qalalarynda kitaphanalar men medreseler kóptep boı kóter­gen. VIII-HII ǵasyrlarda ǵylymnyń damýy turǵysynan musylmandarǵa jeter eshkim bolmaǵan. Eýropadaǵy máde­nıet­tiń qalyptasýyna, renessans pen reformalyq qozǵalystarǵa Islam mádenıeti zor úles qosqan. Musylmandar tápsir, qıraǵat, fıqh, kálam, hadıs sekildi ıslamı bilimderdi damytqan. Tápsirde Tábarı, Zamahsharı, Ibnýl Arabı, Fahrýddın Razı, Ibnýl Ka­sır syndy ǵalymdar kózge tússe, fıqh­ta Ábý Hanıfa, Imam Malık, Imam Shafıǵı, Ibn Hanbal sekildi bilimge erekshe tereń boılaǵan ǵalymdar shyqqan. Kálam salasynda Imam ál-Ǵazalı, Ibnýl Arabıler óz qoltańbasyn qaldyrsa, hadıs salasynda Imam Buharı, Imam Tırmızı, Imam Mýslım, Malık ıbn Ánas syndy bilgirler aldyna jan salmaǵan. Musylmandar ıslamı ilimdermen qatar medısına, matematıka, astronomııa, hımııa, fılosofııa, tarıh, geografııa sekildi jaratylys pánderin de damytqan. Ásirese halıfa Harun Rashıd pen Mámýn kezeńderinde musylmandar bilimde eshkimge at ozdyrmaǵan. Ár salada álem moıyndaǵan ozyq ǵulamalar jetilgen. Aıtalyq, medısınada  Ábý Bákir ár-Razı, Ibn Sına, matematıkada  ál-Horezmı, Ibn Jámshıd, ál-Bırýnı, hımııada  Jábır ıbn Haııan, ál-Maqsıdı; pálsapada  Ábý Nasyr ál-Farabı, Ál-Kındı; astronomııada  ál-Battanı, Alı Kýshshy, tarıhta  ál-Masýdı, at-Tabarı, Ibn Haldýn, geografııada  Ibn Batýta, Ibn Haýkal t.b. Islam dini ǵalymdarǵa erekshe qur­met qalyptastyrǵan. Musylman úmbeti qaı ǵasyrda da ǵalymdardy qurmettep, ár sózin altynǵa balaǵan. Ustazǵa shá­kirt­teri ekinshi áke retinde qaraǵan. О́mirde alǵan iliminiń bereketin kórý úshin ustazynyń aq batasyn, rızalyǵyn alýǵa qulshynǵan. Haziret Álı (r.a.) «Kim maǵan bir árip úıretse sonyń ómir boıy qyzmetshisi bolýǵa barmyn» dese, ımam aǵzam Ábý Hanıfa «Aramyzda jeti kóshe bolǵanyna qaramastan ustazym Hammadtyń úı jaǵyna ádepsizdik bolma­syn dep eshqashan aıaǵymdy sozyp jatyp kórgen emespin. Qansha jyldan beri ár namazdarymnan keıin ata-anammen qosa ustazymdy da qaıyrly duǵama qosyp kelemin» dep ustazǵa, ǵalymǵa qansha­lyq­ty qurmetpen qaraý kerektigin bildirgen. Shákirt ustazdy ǵana emes, ustaz­dyń jaqyndary men bala-shaǵasyna da qurmet kórsetken. Tarıhqa úńilsek, batystyqtardan bu­ryn kóptegen ǵylymı jańalyqtardy mu­sylman ǵalymdardyń ashqanyna kýá bolamyz. Aıtalyq, alǵash kún saǵatyn oılap tapqan Jabır ıbn Áflah (orta ǵasyrda), atom bombasy jaıly alǵash túsinik bergen Jabır ıbn Haııan (721-805), avtomattyq júıeni alǵash oılap tapqan Jázarı 1136-1206), zoologııalyq ensıklopedııa kitabyn jazǵan Muham­med ıbn Mýsa (1349-1405), trıgonome­trııa­ǵa tangens, kotangens, sınýs jáne kosınýs zańdylyqtaryn qosqan Ábýl Ýáfa (940-998), algebra kitabyn jazǵan ál-Horezmı (780-850), agronomııa sala­synda tuńǵysh eńbek jazǵan Ibn Aýýam (HII ǵ.), alǵashqy qaǵaz fabrıkasyn qurǵan Ibn Fazyl (739-805), ishek, qurt mıkrobyn tapqan Kambýr Ýasım (?-1761), Jer sharynyń dıametrin alǵash ól­shegen Muhammed ıbn Musa, algeb­ra­daǵy «Bınom» formýlasyn tapqan Omar Haııam (?-1123), qazirgi dúnıejúzi karta­syna óte jaqyn keıipte dúnıejúzi kar­ta­syn syzǵan Pırı Reıs (1465-1554), alǵash ushaq jasaǵan Ibn Fırnas (?-888), tuńǵysh ret kompasty oılap tapqan (Kabajakı HIII ǵ.), tarıh ǵylymyn al­ǵash júıelegen Ibn Haldýn (1332-1406), hımııa salasynda Kantıtaf tásilin ashqan Ábýl-Qasym ál-Kashı (?-1436), 1000 jyl buryn maıda tamyrlardy taý­yp, alǵash ret rak aýrýyna operasııa jasaǵan Álı ıbn Abbas (?-994) sekildi júzdegen ǵalymdar musylmandar edi (Joldybaıuly Q. «Kúdikpen kúres»). Alǵashqy túsken ámirlerdiń biri «Kıimińdi taza usta!» («Múddássır» sú­resi, 4-5-aıattar) bolǵandyqtan, musyl­man­dar tazalyqqa qatty kóńil bóldi. Kún saıyn bes namazdyń aldynda kemi bes ret dáret alyp, aıaq, qol, bet, júz, qulaq, muryn, aýyzǵa deıin shaıyp oty­rady. Aptasyna bir ret juma kúnderi ǵusyl alýdy saýapty is dep uǵady. Paı­ǵambarymyz «Alla taǵala jomart – jomart quldaryn jaqsy kóredi, Alla taǵa­la óte pák – taza quldaryn jaqsy kóredi. Endeshe, aýlalaryńyzdy taza ustańyzdar» (Tırmızı. «Ádáb», 41.) degendikten musylmandar ózi turatyn úı men aýla tazalyǵyna da kóńil bólgen. Hadıste «Alla taǵala qarǵystaıtyn eki nárseden saq bolyńyzdar: el júretin jerler men kóleńke jerlerge dáret syndyryp lastamaý» (Múslım, «Taha­rat», 68.) delingendikten, musylmandar qoǵamdyq oryndardyń tazalyǵyn da qadaǵalaǵan. Quranda «Biz násip etken taza ryzyqtan jeńder» («Aǵraf» súresi, 160-aıat) delingendikten, musylmandar je­gen asynyń adal bolýyna kóńil ból­gen. Haram jolmen paıda tabýdan je­rinip, haram nárseni aýyzǵa alýdan saq­tanǵan. Musylman elderine saıahattaǵan batystyqtar kóshedegi burqyraǵan sa­byn ıisine, musylmandardyń tazalyǵy­na tań qalǵan. Musylmandar úshin sún­detke otyrý men qan aldyryp turý ádepki is bolǵan. Bunyń profılak­tıka­lyq ári gıgıenalyq turǵydan paıdaly ekendigin batys endi ǵana uǵyp jatqany shyndyq. HIH ǵasyrǵa deıin batystaǵy patsha saraılarynyń ózinde monsha bol­maǵan kezde, Ibn Sına, Razı, Abdýl­qahır jáne Sahır ıbn Nasrýllah syndy musylman ǵalymdar sabyndy oılap tabý óz aldyna, monshanyń adam tazaly­ǵyna qanshalyqty paıdaly ekendigin zerttep te úlgergen. H ǵasyrdyń ortalarynda Kordova qalasynyń ózinde elý shaqty emhana bolǵan. Harun Rashıd dáýiriniń ózinde Baǵ­dattaǵy emhanalar úlgi tutarlyq deń­geıge jetken. Adýd ád-Dáýla sultan Baǵ­datta jańa emhana saldyrmaqshy bol­ǵanda, oryn tańdaý isin medısına iliminiń bilgiri Ár-Razıge tabystaıdy. Ol bir jas shamasyndaǵy birneshe qoı soıǵyzyp, árbiriniń múshelerin Baǵdat­tyń ár túrli jerlerine ilgizgen. Sóıtip, bir táýlik boıyna turǵan ettiń qaısysy eń az buzylǵanyna qarap, sol taza orynǵa Adýdı emhanasyn saldyrǵan. Baǵdattaǵy osy Adýdı emhanasy, negizgi ǵımaratqa keıinnen túrli klını­kalardyń qosylýymen turǵyzylǵan Shamdaǵy Nýrı aýrýhanasy, Kaırdegi Mansýrı aýrýhanalary Islam álemin­degi eń áıgili medısına ortalyqtary bolǵan («Múslúman ılım ónjýlerı», Heıet, Ystambul, 2005, 98 b.). Emhanalarda naýqas adamdar baı, kedeı dep bólinbeı, aqysyz qaralǵan. Ja­tyn oryn, aspen qamtamasyz etilý tegin bolý óz aldyna, emhanadan shyǵarda kıim men bir aılyq kúnkóriske jetetin qarajat da beriletin edi. Buǵan qosa, dáriger, assıstent, medbıke, naýqas kútýshi sekildi basqa da qyzmetkerlerdiń jalaqysy qaıyrymdylyq qordan tólenetin. Andalýssııanyń eń áıgili dáriger­leriniń biri, Eýropada operasııalar jasaýdaǵy jetistikterimen aty shyq­qan Abýl Qasıs degen atpen tanymal Ábýl Qasym áz-Zahráýı (936-1013). Álemge áıgili kitaby – «át-Tasrıf lı mán ajızá anıttalıf» atty 30 bó­limnen tura­tyn medısına ensıklo­pe­dııa­sy. Ol hırýrgııa salasyna da kóp úles qosqan. Áz-Zahráýıdiń kitabynyń hı­rýrgııaǵa baılanysty bólimi Gerhard tarapynan latyn tiline aýdarylyp, HVIII ǵasyrǵa deıin birneshe ret basy­lyp, Eýropada medısına fakýltetterinde negizgi kitaptardyń arasynda oqytylǵan. Jaralardy kúıdirý, tiri janýarlarǵa operasııalar jasaý, ishek tigisteri, aıaqta gangrena bolǵan jerdi kesýdiń tásilderi, qurttaǵan tisterdi syndyrmaı julý úshin ishin qorǵasynmen toltyrý, shyq­qan jáne synǵan jerlerdi emdeýge baı­lanysty mańyzdy jańalyqtary bar. Gınekologııa salasynda óz ǵasyrynyń eń ataqty hırýrgi bolǵan. Ol «át-Tasrıf» kitabynda Watcher pozısııasyn túsindir­gen. Buǵan qosa, operasııalar jasaý ba­ry­synda 200-ge jýyq qural qoldanyp, olardyń kóbisin ózi jasap, sýretterin salǵandyqtan dárigerlerdiń qoldanýy úshin jeńildikter jasaǵan. Islam dini syrtqy tazalyqpen qatar, ishki rýhanı tazalyqqa da shaqyrǵan­dyq­tan musylmandar júrek tazalyǵyna da qatty kóńil bólgen. Sol sebepti ótirik, ósek, bireýdi bireýmen shaǵystyrý, bala­ǵat sóz, kúndeý, qyzǵanysh sekildi nashar qylyq­tardan boıdy aýlaq ustaǵan. Ár­daıym ózine berilgen nesibeni qanaǵat tutyp, eshkimniń ala jibin attamaýǵa tyrysqan. Batystyqtar armandaǵan ýtopııa musyl­man­darda is júzinde ornaǵany shyndyq. «Eshteńeden suralmaıtyn sheıitter­diń ózi aqyrette kisi aqysynan surala­dy» (Múslım) dep eskertilgendikten, musylmandardyń túsiniginde kisi aqy­syn jeý úlken kúná sanalǵan. Haziret Omar­dyń memleket isin memlekettiń maıshamyn, jeke isin jeke maıshamyn jaǵyp qaraǵany osynyń aıǵaǵy. Hadıste: «Bireýdi jumysqa jaldasańyzdar, mańdaıynyń teri qurǵamaı turyp eńbek­aqysyn berýge mindettisizder» (Haısamı, «Májmaý záýaıd», 4/97.) deý arqyly musylmandardyń eshkimniń aqysyn jemeýine qatty mán bergen. Quranda «Kim kisi óltirmegen nemese jer júzinde buzaqylyq qylmaǵan bi­reýdi óltirse, sonda shynaıy túrde barlyq adamdy óltirgenmen teń bo­lady» («Maıda» súresi, 32-aıat) delingendikten, mu­syl­mandar beıbit ómirdi, tatý-tátti tirlikti jaqtaǵan. Sol kezdegi kórshiles evreı, hrıstıan halyq­tary­men jaqsy kelisimde, ózara ymy­ra­las­tyqta ómir súr­gen. Alǵashqy ata zań, ıakı adam quqyq­tary­nyń deklarasııasy ispetti «Medıne kelisiminiń» 2, 25-bap­tary ıahýdılerge din erkindigin taný máselesin qamtyǵan. Ardaqty Paıǵam­bary­myz (s.a.s.) «Senderge kitap ıelerin, ıaǵnı hrıstıan men ıahýdılerdi amanat etemin», – dep kitap ıelerin jábir­lemeýge (Sýıýtı, Ál-Jamıýs-Saǵır, II, 473) shaqyrǵan. Kitap ıelerinen (hrıstıandar men ıahýdıler) qyz alýǵa bolatyny, búkil Paıǵambarlarǵa qurmetpen qaraýǵa sha­qy­rýynyń ózi de Islamnyń basqa din ókil­derine qanshalyqty iltıpatpen qa­ra­ǵanyna dálel. Halıfalar dáýirinde de musylmandardy panalaǵan ózge din ókil­derine eshqandaı qysym jasalmaǵan, qaıta olardyń quqy árkez qorǵalyp otyr­ǵan. Osynyń áserimen musylman­dar­dyń ádilettigi men dinı tózimdiligi erekshe baǵalanyp, (ıahýdılerdiń Ab­dýl­lah ıbn Sálám atty ǵalymy sekildi) ózge din ókilderiniń kóptep Islamdy qabyldaǵany belgili. Islam qoǵamynda hrıstıandarǵa jáne olardyń shirkeýlerine qurmetpen qaraldy. Shirkeýdegi túrli músindi tas­tarǵa, mozaıkalarǵa, sýretterge, arnaıy merekelerde taǵatyn aıqyshtaryna, qa­birleri men janazalaryna qurmet kór­setildi. Máselen, Sınaı taýyndaǵy Sınaı shirkeýi  III ǵasyrda salynǵan ǵıma­rat. Ol hrıstıan tarıhynda alǵashqy shirkeýlerdiń qatarynda bolǵandyqtan, musylmandardyń qolyna ótkende meshitke aınaldyrylmaǵan. Tek qana mu­syl­mandardyń nyshany retinde bir ból­mesi ǵana namaz oqýǵa ázirlengen. Ystam­­buldaǵy Aıasofııa meshiti de osynyń aıǵaǵy. Áli kúnge deıin hrıstıandardyń shirkeýi retinde tarıhı estelik bolyp saqtalǵan. Bundaı úlgiler Islam álemin­de jıi kezdesken. Aıtalyq, Damask meshitin keńeıtý úshin halıfa ál-Ýálıd ıbn Abd ál-Málık buzdyrǵan Iаhonna shirkeýin keıinnen halıfa Omar ıbn Abdýlazız qaıta qalpyna keltirtken (Bul da sonda). Musylman bıligine qarasty tólene­tin salyqtyń ózi shamasy keletin er kisilerden alynyp, áıelderden, balalardan, poptar men múmkindigi joq naýqas, soqyr, kedeıler men quldardan alyn­baǵandyǵyn hrıstıan zertteýshileri zor qurmetpen jazǵan (Arnold S.Ád-Daýtýl ılal Islam.). Quranda: «Namaz oqylǵannan keıin jer betine tarańdar, Allanyń mol rahmetin izdeńder. (Aqyrette azaptan) qutylýdy úmit etip, Allany kóp zikir etińder» («Juma» súresi, 10-aıat.), hadısterde «Rızyqtyń onda toǵyzy –  saýdada» (Múnáýı, Fáızýl-qadır. 3/244.) delingendikten musylmandar saýda-sat­tyqty barynsha damytqan. Alaıda mu­syl­mandar saýdanyń adal bolýyna kóńil bólgen. Hadısterde «Shyn sózdi senimdi saýdager (qııamet kúni) Paıǵambar­lar­men, syddyqtarmen jáne sheıittermen tiriledi», «Kim taýardyń kemistigin aıtpaı satsa, Allanyń azabyna ushyraıdy, perish­teler únemi oǵan qarǵys aıtady» («át-Taj», 2/196) delingendikten, satqan zatynyń kemistigi bolsa alýshyǵa ja­syr­maı aıtatyn bolǵan. Islam boı­yn­sha satýshy qalaıda taýaryn ótkizý úshin ótirik ant ishpeýi kerek. Basqanyń alý­shysyna óz taýaryn ótkizýge tyryspaýy kerek, alýshy óz dúkeniniń esigine kelgenge deıin ony ózine shaqyrmaýy tıis. Bul saýda etıkasyna jatqan. Hadıste «Alla satýda jeńildikti jáne jum­saq­tyqty, satyp alýda jeńildik pen sy­paıy minez kórsetkendi, qaryz qaı­ta­rý­da ońaı ári sypaıylyqty jaqsy kóredi» (át-Tárǵıb ýát-Tarhıb, 3/354) delingendikten, musylmandar saýdada da bir-birin syılap turatyn adamgershilik minezden ajyramaǵan. Paıǵambarymyz kózi tirisinde Islamda saýdaǵa engizgen erejelerin baqylap, bazar ishine shyǵyp turǵan. Sondaı oqıǵanyń birinde, qap­taǵy bıdaıynyń betine jaqsysyn sa­lyp, astyna jamanyn salǵanyn baıqap, astyńǵy bıdaıdyń nelikten dymqyl ekenin suraǵan. Satýshy jańbyrdan dym­qyl tartyp qalǵanyn aıtqanda «Ony el kóretin jaǵyna nege qoı­maısyń. Bizdi aldaýshy bizden emes» degen sógis estigen («At-Taj»). Quranda «Kúmánsiz, musylmandar bir-birimen baýyr» («Hýjýrat» súresi, 10-aıat.), «Olar múminderge óte meıirban» («Maıda» súresi, 54-aıat.), hadısterde «Nápsimdi qudiretinde ustaǵan Allaǵa ant eteıin, sizder ımanǵa kelmeıinshe jumaqqa kire almaısyzdar. Bir-birlerińizdi jaqsy kórmeıinshe ımanǵa kele almaısyzdar. Sizderge bir-birińizdi jaqsy kórýge septigi tıetin nárse aıtaıyn ba? Aralaryńyzda sálemdesýdi ja